Ustawa o Hitlerjugend

1 grudnia 1936 roku Adolf Hitler podpisał krótką, liczącą zaledwie cztery paragrafy ustawę o Hitlerjugend. Jej pierwsze zdanie brzmiało: „Cała niemiecka młodzież na obszarze Rzeszy jest zjednoczona w Hitlerjugend”. Drugi paragraf stanowił, że poza domem rodzinnym i szkołą młodzież ma być wychowywana w Hitlerjugend „fizycznie, duchowo i moralnie w duchu narodowego socjalizmu do służby narodowi i wspólnocie narodowej”. Trzeci powierzał to zadanie Reichsjugendführerowi NSDAP, który stawał się „najwyższym urzędem Rzeszy” z siedzibą w Berlinie, podległym bezpośrednio Führerowi. Partyjna organizacja młodzieżowa została w ten sposób podniesiona do rangi instytucji państwowej, trzeciego – obok rodziny i szkoły – filaru wychowania.

Chronologie oparte na anglojęzycznej Wikipedii piszą, że tego dnia Hitler „uczynił obowiązkowym wstąpienie do Hitlerjugend dla wszystkich chłopców w wieku od 10 do 18 lat”. To nie całkiem ścisłe. Ustawa z 1936 roku ogłaszała, że cała młodzież „jest” w Hitlerjugend, ale nie przewidywała żadnych sankcji ani obowiązku zapisu. Prawny przymus służby wprowadziły dopiero rozporządzenia wykonawcze z 25 marca 1939 roku. Obejmował on zresztą nie tylko chłopców, lecz także dziewczęta, zrzeszone w żeńskich gałęziach organizacji.

Od partyjnej przybudówki do monopolu

Pierwsza młodzieżówka NSDAP powstała w Monachium w 1922 roku i była podporządkowana SA. Po puczu monachijskim rozpadła się, a nazwę Hitlerjugend przyjęło w lipcu 1926 roku, na zjeździe partii w Weimarze, zjednoczenie kilku grup młodzieżowych prowadzone przez Kurta Grubera. Do 1932 roku HJ była niewielką, plebejską organizacją, której członkowie brali udział w ulicznych bójkach z komunistami. Śmierć piętnastoletniego Herberta Norkusa, zabitego w styczniu 1932 roku w Berlinie, stała się kanwą propagandowego filmu „Hitlerjunge Quex” z 1933 roku. Według szacunków historyka Michaela Buddrusa pod koniec 1932 roku HJ liczyła około 108 tysięcy członków.

Od 1931 roku całą nazistowską pracą z młodzieżą kierował Baldur von Schirach. Po przejęciu władzy jego ludzie 5 kwietnia 1933 roku zajęli biuro Komitetu Rzeszy Niemieckich Związków Młodzieżowych, skupiającego kilka milionów członków organizacji harcerskich, sportowych, wyznaniowych i politycznych. 17 czerwca 1933 roku Hitler mianował Schiracha „Jugendführerem Rzeszy”. W kolejnych miesiącach, równolegle z likwidacją partii, związki młodzieżowe rozwiązywano, zakazywano albo wcielano do HJ. „Tak jak NSDAP jest jedyną partią, tak HJ musi być jedyną organizacją młodzieży” – mówił Schirach. W grudniu 1933 roku do Hitlerjugend wcielono młodzież ewangelicką. Katolickie stowarzyszenia, chronione formalnie przez konkordat z lipca 1933 roku, przetrwały dłużej, ale szykanowano je coraz bardziej, a w latach 1937–1939 rozwiązywano je kolejno w poszczególnych krajach Rzeszy.

Członkostwo formalnie pozostawało dobrowolne, ale presja rosła z każdym rokiem. W latach 1934–1936 członkowie najmłodszych grup mieli wolne od szkoły w soboty, tzw. państwowy dzień młodzieży, przeznaczone na zajęcia HJ; pozostali uczniowie spędzali je w klasie. Urzędnikom państwowym dawano do zrozumienia, że ich dzieci powinny należeć do organizacji. Rok 1936 ogłoszono „rokiem Jungvolku”, a rodziny nakłaniano, by zapisały do niego cały rocznik dziesięciolatków. 1 sierpnia 1936 roku, w dniu otwarcia igrzysk olimpijskich w Berlinie, HJ przejęła cały pozaszkolny sport dzieci w wieku 10–14 lat. Liczby członków podawane przez kierownictwo HJ były propagandowe i badacze oceniają je różnie; według szacunków Gerharda Rempla w 1937 roku do organizacji należało około 5,4 miliona młodych, czyli mniej więcej dwie trzecie roczników od 10 do 18 lat.

Co zmieniła ustawa

Ustawa z 1 grudnia 1936 roku przypieczętowała ten stan rzeczy. Urząd Reichsjugendführera, który Schirach sprawował jednocześnie jako funkcjonariusz partii i państwa, uniezależniono od ministerstwa oświaty Bernharda Rusta. Hitlerjugend formalnie odpowiadała odtąd za całe pozaszkolne wychowanie młodzieży, także za sport wyczynowy. Inne organizacje, w tym kościelne, straciły prawo do prowadzenia działalności, która mogłaby z nią konkurować. Kto nie należał, był coraz wyraźniej traktowany jako odszczepieniec: mógł mieć trudności z dostaniem się do szkoły średniej, z przyjęciem do pracy w urzędzie albo z uzyskaniem miejsca w terminie rzemieślniczym.

Organizacja dzieliła się według wieku i płci. Chłopcy w wieku 10–14 lat należeli do Deutsches Jungvolk, starsi, do 18 lat, do właściwej Hitlerjugend. Dziewczęta od 10 do 14 lat trafiały do Jungmädelbundu, a od 14 do 18 lat do Bund Deutscher Mädel. Na co dzień oznaczało to cotygodniowe „wieczorki” ideologiczne, w czasie których czytano materiały o „czystości krwi”, „żydowskim podżegaczu” czy „drodze na wschód”, zajęcia sportowe, marsze, obozy, ćwiczenia w terenie i strzelanie. Chłopców przygotowywano do roli żołnierzy, dziewczęta do roli matek i pomocnic „wspólnoty narodowej”. Żydowskie dzieci były od tej wspólnoty wyłączone, zgodnie z kryteriami ustaw norymberskich.

Przymus od 1939 roku

Pełny przymus przyniosły dwa rozporządzenia wykonawcze, które Hitler wydał 25 marca 1939 roku. Pierwsze odróżniało „Stamm-Hitlerjugend”, czyli dawnych, ochotniczych członków traktowanych jako formacja partii, od reszty młodzieży. Drugie, nazwane rozporządzeniem o służbie młodzieży, nakładało na wszystkich chłopców i dziewczęta w wieku od 10 do 18 lat obowiązek „honorowej służby narodowi niemieckiemu” w Hitlerjugend. Rodzice musieli zgłosić dziecko do 15 marca roku, w którym kończyło dziesięć lat; przyjęcie odbywało się 20 kwietnia, w urodziny Hitlera. Za uchylanie się od obowiązku groziła grzywna do 150 marek albo areszt, a policja mogła doprowadzać opornych przymusowo. Przepisy nie wszędzie egzekwowano konsekwentnie, ale dla większości młodych Niemców Hitlerjugend stała się codziennością. W przemówieniu wygłoszonym w grudniu 1938 roku Hitler mówił otwarcie, że młody Niemiec przejdzie z Jungvolku do HJ, z HJ do partii, Frontu Pracy, SA lub SS i do wojska, „i nie będzie już wolny przez całe życie”.

Znaczenie

Ustawa o Hitlerjugend należała do ostatnich etapów „ujednolicenia” Niemiec: po partiach, związkach zawodowych, prasie i armii państwo sięgnęło po dzieci. Zbiegła się w czasie z innymi przygotowaniami do wojny. Kilka tygodni wcześniej Hermann Göring objął plan czteroletni, który miał w ciągu czterech lat przygotować gospodarkę i wojsko do wojny. Hitlerjugend miała dostarczyć tej armii żołnierzy, wychowanych od dziesiątego roku życia w kulcie Führera, w pogardzie dla słabszych i w przekonaniu o wyższości „rasy”.

W czasie wojny członkowie HJ zbierali złom i datki, pomagali przy żniwach i w obronie przeciwlotniczej. Od 1943 roku chłopców z roczników 1926–1927 wcielano jako pomocników do obsługi dział przeciwlotniczych, a z ochotników HJ sformowano 12 Dywizję Pancerną SS „Hitlerjugend”, która w Normandii w 1944 roku poniosła ogromne straty, a jej żołnierze zamordowali wielu jeńców kanadyjskich. W ostatnich miesiącach wojny szesnasto- i piętnastolatków wysyłano do Volkssturmu i do obrony Berlina. Nie wszyscy dali się podporządkować: grupy nonkonformistycznej młodzieży, takie jak „Piraci Szarotki” czy miłośnicy swingu, były ścigane przez gestapo i patrole samej HJ. Schirach, od 1940 roku gauleiter Wiednia odpowiedzialny między innymi za deportacje tamtejszych Żydów, został skazany w procesie norymberskim na 20 lat więzienia.