Abdykacja Edwarda VIII

11 grudnia 1936 roku, po południu, ustawa o abdykacji króla Edwarda VIII otrzymała sankcję królewską, udzieloną w jego imieniu przez komisję królewską na mocy podpisanego przez niego pełnomocnictwa. Był to ostatni akt jego panowania, które trwało niespełna jedenaście miesięcy. Dzień wcześniej król w swojej rezydencji Fort Belvedere pod Windsorem podpisał w obecności trzech młodszych braci dokument, w którym oświadczał o „nieodwołalnym postanowieniu” zrzeczenia się tronu w imieniu swoim i swoich potomków. Wieczorem przemówił przez radio do mieszkańców imperium. Królem został jego brat Albert, książę Yorku, który przyjął imię Jerzy VI. Edward zrezygnował z korony, ponieważ chciał poślubić Amerykankę Wallis Simpson, rozwiedzioną z pierwszym mężem i w trakcie rozwodu z drugim, a rząd, Kościół i dominia nie zgodziły się, by została królową. Formalnie była to decyzja samego króla, ale w praktyce nie miał innego wyjścia, jeśli nie chciał wywołać kryzysu konstytucyjnego. Za datę abdykacji uznaje się zwykle dzień, w którym weszła ona w życie.

Król i pani Simpson

Edward, książę Walii, poznał Wallis Simpson w styczniu 1931 roku. Była żoną brytyjsko-amerykańskiego biznesmena Ernesta Simpsona, a wcześniej, do 1927 roku, oficera marynarki amerykańskiej. Od 1934 roku, jak się powszechnie przyjmuje, była kochanką następcy tronu. Jego ojciec, Jerzy V, nie ukrywał odrazy do tego związku. Gdy w styczniu 1936 roku stary król zmarł, Edward nie zamierzał z niego rezygnować. Pani Simpson pojawiała się na oficjalnych przyjęciach, a latem 1936 roku król odbył z nią rejs jachtem „Nahlin” po wschodniej części Morza Śródziemnego. Gazety amerykańskie i europejskie pisały o romansie bez skrępowania, ale prasa brytyjska, z inicjatywy samych wydawców, milczała. Większość Brytyjczyków nie wiedziała o niczym.

Nie był to jedyny powód niepokoju polityków. Nowy król nudził się przy państwowych dokumentach, które odsyłał z opóźnieniem i z widocznymi śladami tego, że czytali je także goście w Fort Belvedere. Wypowiadał się w sprawach, które należały do rządu: nie krył niechęci do sankcji nałożonych na Włochy za najazd na Etiopię i według części biografów nie chciał przyjąć cesarza Hajlego Syllasjego, który po upadku Addis Abeby schronił się w Anglii. Jego sympatia do Niemiec była znana w Londynie i w Berlinie. Po wkroczeniu Wehrmachtu do Nadrenii w marcu 1936 roku krążyły w Niemczech opowieści, że to król powstrzymał rząd przed zbrojną reakcją. Historycy nie znaleźli na to dowodów w dokumentach brytyjskich i traktują je jako pogłoskę, ale dobrze oddają one nadzieje, jakie Hitler wiązał z Edwardem. Brytyjskie służby obawiały się także, że pani Simpson utrzymuje kontakty z niemieckim ambasadorem Joachimem von Ribbentropem, który przyjechał do Londynu w październiku 1936 roku. Te podejrzenia nigdy nie zostały udowodnione.

Kryzys

27 października 1936 roku sąd w Ipswich orzekł wstępnie rozwód Simpsonów. Wyrok miał się uprawomocnić po sześciu miesiącach, a więc tuż przed planowaną na maj 1937 roku koronacją. 13 listopada osobisty sekretarz króla Alexander Hardinge ostrzegł go na piśmie, że milczenie prasy nie potrwa długo. 16 listopada Edward wezwał premiera Stanleya Baldwina i oznajmił mu, że zamierza poślubić panią Simpson, gdy tylko będzie wolna. Baldwin odpowiedział, że naród jej nie zaakceptuje jako królowej. Kilka dni później król odwiedził zubożałe zagłębie węglowe w południowej Walii i wypowiedział zdanie, które górnicy pamiętali latami: „Coś trzeba zrobić”. Ministrowie uznali je za kolejne wkroczenie w politykę.

Przeszkody były poważne. Król był z urzędu najwyższym zwierzchnikiem Kościoła Anglii, który nie uznawał ponownego ślubu rozwodników, dopóki żyli ich dawni małżonkowie, a obaj poprzedni mężowie Wallis Simpson żyli. Arcybiskup Canterbury Cosmo Lang był nieprzejednany. Z perspektywy ministrów kobieta po dwóch rozwodach nie mogła zostać królową, a gdyby król ożenił się wbrew ich radzie, rząd podałby się do dymisji. Edward zaproponował więc małżeństwo morganatyczne: Wallis zostałaby jego żoną, ale nie królową, a ich ewentualne dzieci nie dziedziczyłyby tronu. Brytyjskie prawo nie znało takiej instytucji, więc potrzebna byłaby ustawa uchwalona w Londynie i, zgodnie ze Statutem Westminsterskim z 1931 roku, w parlamentach dominiów. Gabinet odrzucił ten pomysł, a premierzy Australii, Kanady i Związku Południowej Afryki wypowiedzieli się przeciw małżeństwu. Nowozelandczyk Michael Savage wahał się, a Éamon de Valera z Wolnego Państwa Irlandzkiego zachował dystans. Przywódca opozycji laburzystowskiej Clement Attlee poparł rząd.

1 grudnia biskup Bradford Alfred Blunt powiedział w kazaniu, że król powinien okazywać więcej oznak świadomości, iż potrzebuje łaski Bożej. Biskup twierdził potem, że chodziło mu o rzadkie wizyty króla w kościele, ale prasa potraktowała jego słowa jako sygnał i 3 grudnia cały kraj dowiedział się o kryzysie. Wallis Simpson wyjechała tego wieczoru do Cannes. Za królem opowiedziały się gazety lordów Beaverbrooka i Rothermere’a, część weteranów i ludzi pracy, a z polityków Winston Churchill, przywódca brytyjskich faszystów Oswald Mosley i komuniści. Mówiło się o „partii króla”, ale nikt jej nie stworzył. Churchill, który 7 grudnia apelował w Izbie Gmin o zwłokę, został zakrzyczany. Większość parlamentu, Kościół i prasa opiniotwórcza stanęły po stronie Baldwina. Na początku grudnia Edward chciał jeszcze wygłosić przemówienie radiowe i odwołać się do narodu ponad głowami ministrów, ale Baldwin uznał to za sprzeczne z konstytucją. 5 grudnia król dał premierowi do zrozumienia, że wybiera abdykację. W ostatniej chwili Wallis Simpson zaproponowała przez telefon, że się wycofa, by mógł zostać królem. Było już za późno.

Abdykacja

10 grudnia Edward podpisał w Fort Belvedere akt abdykacji. Świadkami byli książęta Yorku, Gloucester i Kentu. Tego samego dnia Baldwin odczytał w Izbie Gmin orędzie króla i przedstawił historię kryzysu. 11 grudnia obie izby parlamentu w ciągu kilku godzin uchwaliły ustawę o oświadczeniu Jego Królewskiej Mości o abdykacji, a po południu ustawa otrzymała sankcję królewską, udzieloną przez komisję na mocy ostatniego pełnomocnictwa podpisanego przez Edwarda VIII. W chwili jej wejścia w życie przestał być królem Wielkiej Brytanii. Ze względu na Statut Westminsterski abdykacja nie wszędzie nastąpiła tego samego dnia. Związek Południowej Afryki uznał później, że weszła ona w życie 10 grudnia, a Wolne Państwo Irlandzkie przyjęło ją dopiero 12 grudnia. Rząd de Valery wykorzystał kryzys, by 11 grudnia usunąć króla z irlandzkiej konstytucji, co było ważnym krokiem na drodze Irlandii do republiki i do neutralności w czasie drugiej wojny światowej.

Wieczorem 11 grudnia „Jego Królewska Wysokość książę Edward” przemówił z zamku Windsor przez radio BBC. Powiedział, że nie jest w stanie dźwigać ciężaru odpowiedzialności i pełnić obowiązków króla tak, jak by chciał, „bez pomocy i wsparcia kobiety, którą kocha”, i podkreślił, że była to wyłącznie jego decyzja. Przemówienia słuchały miliony ludzi na całym świecie. Tej samej nocy Edward odpłynął z Portsmouth do Francji, a stamtąd udał się do Austrii, gdzie czekał na uprawomocnienie się rozwodu Wallis Simpson. 12 grudnia nowy król Jerzy VI zapowiedział, że jego brat otrzyma tytuł księcia Windsoru.

Książę Windsoru i Hitler

Rozwód stał się prawomocny w maju 1937 roku, a 3 czerwca Edward poślubił Wallis we Francji. Nikt z rodziny królewskiej nie przyjechał na ślub, a Jerzy VI odmówił księżnej tytułu Jej Królewskiej Wysokości, czego jego brat nigdy mu nie wybaczył. W październiku 1937 roku, wbrew radom rządu brytyjskiego, książę i księżna Windsoru odbyli podróż po Niemczech. Gościł ich szef Niemieckiego Frontu Pracy Robert Ley, oglądali fabryki pracujące dla zbrojeń i osiedla robotnicze, byli u Hermanna Göringa w Carinhall, a 22 października książę rozmawiał z Hitlerem w Berghofie. Niemiecka propaganda przedstawiała tę wizytę jak wizytę państwową, a zdjęcia księcia pozdrawiającego tłumy hitlerowskim gestem obiegły świat. Według Alberta Speera Hitler uważał, że dzięki Edwardowi można było osiągnąć trwałą przyjaźń z Anglią, a jego abdykacja była dla Niemiec ciężką stratą. Ribbentrop przekonywał Hitlera, że Edwarda usunęli z tronu wrogowie Niemiec. Według części historyków ta interpretacja umacniała jego coraz bardziej antybrytyjskie nastawienie, z którym w lutym 1938 roku objął urząd ministra spraw zagranicznych Rzeszy.

Znaczenie

Kryzys abdykacyjny pochłonął uwagę brytyjskiej polityki w miesiącach, w których Niemcy i Włochy angażowały się w wojnę domową w Hiszpanii, a Ribbentrop podpisał z Japonią pakt antykominternowski. Zakończył się jednak wzmocnieniem, a nie osłabieniem państwa. Baldwin przeprowadził monarchię przez kryzys bez naruszenia zasad konstytucji, a pół roku później, po koronacji nowego króla, ustąpił miejsca Neville’owi Chamberlainowi. Jerzy VI, nieśmiały i jąkający się, okazał się monarchą lojalnym wobec rządu i odpornym na naciski. Gdyby na tronie pozostał Edward VIII, z jego podziwem dla nowych Niemiec i lekceważeniem ministrów, w latach 1939–1940 Wielka Brytania miałaby na czele człowieka, z którym naziści wiązali nadzieje na pokój kompromisowy. Latem 1940 roku niemiecki wywiad próbował zresztą zatrzymać księcia Windsoru w Hiszpanii i Portugalii, a Churchill odesłał go na Bahamy jako gubernatora, by usunąć go z Europy. Czy Edward rzeczywiście stałby się narzędziem Hitlera, pozostaje sporne, ale pewne jest, że dzięki abdykacji to Jerzy VI, a nie on, był królem w czasie bitwy o Anglię.