Göring pełnomocnikiem planu czteroletniego

18 października 1936 roku Adolf Hitler podpisał rozporządzenie o wykonaniu planu czteroletniego, na mocy którego Hermann Göring został pełnomocnikiem do spraw planu czteroletniego. Dostał prawo wydawania rozporządzeń i wiążących poleceń wszystkim urzędom Rzeszy, łącznie z najwyższymi, oraz organizacjom partyjnym. Człowiek, który był już ministrem lotnictwa, dowódcą Luftwaffe, premierem Prus i przewodniczącym Reichstagu, stał się faktycznym dyktatorem niemieckiej gospodarki. Oficjalnie plan miał uniezależnić Niemcy od importu surowców i żywności. Jego prawdziwy cel Hitler zapisał kilka tygodni wcześniej w tajnym memoriale, którego zakończenie brzmiało: „I. Armia niemiecka musi w ciągu 4 lat być gotowa do użycia. II. Gospodarka niemiecka musi w ciągu 4 lat być zdolna do prowadzenia wojny”.

Działa czy masło

Od przejęcia władzy w 1933 roku reżim zbroił się w szybkim tempie. Zbrojenia finansował prezes Reichsbanku i od 1934 roku minister gospodarki Hjalmar Schacht, między innymi za pomocą tak zwanych weksli Mefo, które pozwalały ukryć wydatki wojskowe poza budżetem. Jego „Nowy Plan” z 1934 roku poddał handel zagraniczny ścisłej kontroli państwa, a import kierował tam, gdzie wymagały tego zbrojenia. Po krachu z 1929 roku bezrobocie spadło i gospodarka rosła, ale w latach 1935–1936 wpadła w poważne trudności. Kraj nie miał dewiz, którymi mógłby płacić za rudę, ropę, kauczuk, metale kolorowe i żywność. Po słabych zbiorach 1935 roku brakowało tłuszczów, a w sklepach ustawiały się kolejki po masło. Wojsko, przemysł i rolnictwo walczyły o każdą markę w obcej walucie.

Spór toczył się w samym kierownictwie państwa. Schacht, a także komisarz do spraw cen Carl Friedrich Goerdeler, uważali, że trzeba zwolnić tempo zbrojeń, zwiększyć eksport i wrócić do światowego handlu. Inni, z Göringiem na czele, żądali przyspieszenia zbrojeń i samowystarczalności, czyli autarkii, bez względu na koszty. W kwietniu 1936 roku Hitler mianował Göringa komisarzem do spraw surowców i dewiz. Schacht i minister wojny Werner von Blomberg liczyli, że ten niemający pojęcia o ekonomii polityk będzie wygodnym rozjemcą, którym łatwo pokierują. Pomylili się.

Memoriał z Obersalzbergu

W sierpniu 1936 roku Hitler napisał lub podyktował w swojej górskiej rezydencji na Obersalzbergu memoriał o zadaniach planu czteroletniego. Był to jeden z niewielu dokumentów, które napisał sam. Według Alberta Speera, który dostał jeden egzemplarz w 1944 roku, istniały tylko trzy kopie, a Hitler przekazał je między innymi Göringowi i Blombergowi. Schacht nie otrzymał memoriału. Tekst był niezwykle szczery. Hitler pisał, że od rewolucji francuskiej świat zmierza ku konfliktowi z bolszewizmem, za którym stoi według niego „światowe żydostwo”, i że zwycięstwo bolszewizmu oznaczałoby nie nowy Wersal, lecz zagładę narodu niemieckiego. Niemcy są przeludnione i nie mogą się wyżywić z własnych zasobów. „Ostateczne rozwiązanie” tego problemu leży, jak pisał, w rozszerzeniu przestrzeni życiowej, czyli bazy surowcowej i żywnościowej narodu, a przygotowanie go jest zadaniem przywództwa politycznego.

Do tego czasu gospodarka miała służyć jednemu celowi. Jeśli w najkrótszym czasie nie uda się zrobić z Wehrmachtu „pierwszej armii świata”, Niemcy będą stracone, a wszystkie inne potrzeby muszą się temu bezwzględnie podporządkować. Produkcję paliw należało rozbudować w ciągu 18 miesięcy, natychmiast zorganizować masową produkcję kauczuku syntetycznego i przetapiać ubogą niemiecką rudę żelaza, która zawierała 26 procent żelaza wobec 45 procent w rudzie szwedzkiej. Koszty nie miały znaczenia. Hitler drwił z ministerstwa gospodarki, które przez cztery lata ustalało, czego się nie da zrobić, i zapowiadał, że jeśli przemysł prywatny nie wykona zadań, państwo zrobi to samo. Zażądał też dwóch ustaw: jednej przewidującej karę śmierci za sabotaż gospodarczy i drugiej, która czyniłaby „całe żydostwo” odpowiedzialnym za szkody wyrządzone gospodarce przez pojedynczych Żydów. Po ustawach norymberskich z 1935 roku był to kolejny sygnał, że wywłaszczenie Żydów stanie się częścią przygotowań do wojny.

4 września 1936 roku Göring odczytał memoriał na posiedzeniu ministrów, mówiąc, że wychodzi on z założenia, iż starcie z Rosją jest nieuniknione. Kilka dni później, na zjeździe NSDAP w Norymberdze, Hitler ogłosił publicznie nowy plan czteroletni, już bez słowa o wojnie, jako walkę o niezależność gospodarczą Niemiec i obronę przed bolszewizmem. W tych samych tygodniach Józef Stalin i Hitler zderzyli się pośrednio w Hiszpanii, gdzie od lipca trwała wojna domowa, w której Niemcy od pierwszych dni pomagały generałowi Franco. Göring był jednym z głównych zwolenników tej pomocy, a powstałe wtedy niemieckie spółki handlowe przejmowały w zamian hiszpańską rudę i inne surowce dla niemieckich zbrojeń.

Gospodarka pod komendą Göringa

Rozporządzenie z 18 października 1936 roku stworzyło nową władzę obok ministerstw. Göring zarządzał nią z pruskiego ministerstwa stanu, a jego najbliższym współpracownikiem był sekretarz stanu Paul Körner. W następnych dniach zorganizował urząd planu czteroletniego z grupami roboczymi do spraw między innymi surowców, dewiz, pracy, rolnictwa i cen, a 28 października przedstawił program w berlińskim Pałacu Sportu, tłumacząc, że chodzi przede wszystkim o wyżywienie narodu. Do przemysłowców mówił inaczej. 17 grudnia 1936 roku, według zachowanej notatki z narady, oświadczył zgromadzonym w Berlinie właścicielom i dyrektorom wielkich firm, że Niemcy są już w stanie mobilizacji i wojny, tylko jeszcze się nie strzela. Zysk nie miał się liczyć wobec wymagań państwa.

Plan oznaczał ogromne inwestycje w przemysł zastępczy. Koncern IG Farben, którego specjalista Carl Krauch stał się jednym z kluczowych ludzi w urzędzie Göringa, budował zakłady benzyny syntetycznej z węgla i fabryki kauczuku syntetycznego Buna, pierwszą w Schkopau. Gdy koncerny stalowe z Zagłębia Ruhry odmówiły przetapiania nieopłacalnej rudy, Göring w lipcu 1937 roku założył państwowy koncern Reichswerke Hermann Göring z hutami w rejonie Salzgitter. Państwo zamroziło ceny, kontrolowało przydział surowców i coraz bardziej kierowało rynkiem pracy, a w 1938 roku mogło już kierować robotników do prac uznanych za ważne dla państwa.

Schacht przegrał. Latem 1937 roku, skłócony z Göringiem, poprosił o zwolnienie z funkcji ministra gospodarki, a 26 listopada dymisję przyjęto. Na początku 1938 roku ministrem został posłuszny Walther Funk, a kierowanie gospodarką przeszło w praktyce do Göringa. Schacht pozostał jeszcze do stycznia 1939 roku prezesem Reichsbanku.

Czy plan się udał?

Historycy zgodnie uznają, że celu, jakim była samowystarczalność, nie osiągnięto. Według brytyjskiego historyka Richarda Evansa produkcja syntetycznej benzyny rosła szybko, ale kauczuk Buna pokrywał w 1938 roku tylko około 5 procent zużycia kauczuku w Niemczech, a import rudy żelaza wzrósł z 4,5 miliona ton w 1933 roku do 21 milionów w 1938 roku. Niemcy wciąż zależały od dostaw z zagranicy, zwłaszcza ropy, rudy wysokiej jakości i metali kolorowych, a produkcja uzbrojenia w 1939 roku była niższa, niż zakładano. Plan przyspieszył jednak zbrojenia i przestawił znaczną część gospodarki na potrzeby wojny. Historycy spierają się, czy napięcia gospodarcze, braki surowców i siły roboczej popchnęły Hitlera do wojny w 1939 roku, zanim przewaga Niemiec stopniała, czy też wojna wybuchła wcześniej, niż przewidywał plan, i zastała gospodarkę w połowie przygotowań. Obie strony tego sporu zgadzają się, że plan był przygotowaniem do wojny zaborczej, a nie programem gospodarczym w zwykłym sensie.

Droga do wojny

Termin z memoriału z 1936 roku, rok 1940, powracał w następnych decyzjach Hitlera. 5 listopada 1937 roku, na naradzie z dowódcami wojskowymi i ministrem spraw zagranicznych w obecności Göringa, Hitler oznajmił, że najpóźniej w latach 1943–1945 Niemcy muszą rozwiązać problem przestrzeni życiowej siłą, a wcześniej zająć Austrię i Czechosłowację. Zapis tej narady przeszedł do historii jako raport Hossbacha. Przyłączenie Austrii w 1938 roku i zajęcie Czech w 1939 roku dało Reichswerke Göringa kopalnie, huty i fabryki broni obu krajów.

Urząd planu czteroletniego stał się też narzędziem prześladowań. Żądanie z memoriału spełniono po nocy kryształowej: 12 listopada 1938 roku Göring przewodniczył naradzie, na której nałożono na niemieckich Żydów „kontrybucję” w wysokości miliarda marek i postanowiono wykluczyć ich z życia gospodarczego. W czasie wojny jego urząd kierował grabieżą okupowanej Europy, w tym majątku polskiego państwa i obywateli przez Główny Urząd Powierniczy Wschód, przygotowywał plan głodowy dla okupowanych ziem radzieckich i odpowiadał za deportacje milionów robotników przymusowych. 31 lipca 1941 roku Göring jako pełnomocnik planu czteroletniego upoważnił Reinharda Heydricha do przygotowania „całościowego rozwiązania kwestii żydowskiej”. Plan, który w październiku 1936 roku ogłaszano jako program wyżywienia narodu, prowadził od początku do wojny i do zbrodni, które ona przyniosła.