Węgiersko-słowacki układ graniczny

4 kwietnia 1939 roku w Budapeszcie delegacje Węgier i Słowacji podpisały protokół o nowej linii granicznej na wschodzie Słowacji. Słowacja uznała w nim to, co Węgry zdobyły siłą dwa tygodnie wcześniej, w czasie „małej wojny”: wąski, ale długi pas ziemi między dawną granicą Rusi Zakarpackiej a okolicami Sobraniec, Stakčína i Uliča. Nie dostała w zamian niczego. Układ zamknął formalnie pierwszy konflikt zbrojny w Europie po rozbiciu Czechosłowacji i był kolejnym etapem węgierskiej rewizji traktatu w Trianon. Dla Słowaków stał się zaś trwałym dowodem, że gwarancje, które kilka dni wcześniej dała im Rzesza, nie są warte papieru, na którym je spisano.

Od wojny do rokowań

W marcu 1939 roku mapa Europy Środkowej zmieniała się z dnia na dzień. 14 marca proklamowano niepodległość Słowacji, 15 marca Niemcy zajęli Czechy, a Węgry w ciągu kilku dni opanowały Ukrainę Karpacką i wyszły na granicę z Polską. Budapeszt chciał jednak więcej. Granica między Słowacją a Rusią Zakarpacką, w Czechosłowacji tylko administracyjna, biegła kilka kilometrów od Użhorodu i od linii kolejowej, która doliną Użu prowadziła przez Przełęcz Użocką do Polski. Węgrzy przekonali Berlin, że trzeba ją „skorygować”, i 23 marca, bez wypowiedzenia wojny, wkroczyli do wschodniej Słowacji. Słowacka armia, która dopiero się tworzyła, kontratakowała 24 marca, ale nie odzyskała utraconego terenu. Pod naciskiem Niemiec wieczorem tego samego dnia przerwano walki, a do 31 marca ucichły także ostatnie potyczki.

27 marca w Budapeszcie zaczęły się rozmowy. Węgierskim ministrem spraw zagranicznych był István Csáky, a rządem od lutego kierował hrabia Pál Teleki, geograf, który osobiście zajmował się mapami etnicznymi dawnych Węgier. Budapeszt przedstawiał sprawę jako lokalny spór o przebieg granicy, której nie określał żaden międzynarodowy dokument, nawet pierwszy arbitraż wiedeński z listopada 1938 roku. Delegacja węgierska uznała linię osiągniętą przez wojsko za minimum i odmówiła dyskusji o jej przebiegu. Rząd Jozefa Tiso, w którym sprawami zagranicznymi kierował Ferdinand Ďurčanský, był gotów pogodzić się ze stratą, jeśli dostanie rekompensatę gdzie indziej, na przykład na południu, ale Węgrzy odrzucili także pomysł wymiany. Rokowania zostały przerwane.

Niemcy umywają ręce

Bratysława zwróciła się wtedy do Berlina. Miała ku temu podstawę: w traktacie ochronnym, podpisanym ostatecznie 23 marca, Rzesza wzięła Słowację pod opiekę i zobowiązała się bronić jej niepodległości i integralności terytorialnej. W zamian Słowacja oddała Niemcom kontrolę nad swoją polityką zagraniczną i wojskową i zgodziła się na niemiecką strefę ochronną w zachodniej części kraju. Teraz okazało się, że zobowiązanie działa w jedną stronę. Hitler nie zamierzał psuć stosunków z Węgrami, które w lutym przystąpiły do paktu antykominternowskiego i których potrzebował w przyszłej rozgrywce z Polską i Rumunią, dla kawałka słowackiego pogranicza. To Berlin dał Budapesztowi zgodę na „korektę”, a 31 marca zalecił Słowakom, by nie upierali się przy nienaruszalności granicy. Niemcy nie udzieliły Słowacji ani pomocy wojskowej w czasie walk, ani wsparcia dyplomatycznego przy stole rokowań.

Słowacki rząd, który nie chciał wciągać ledwie powstałego państwa w dłuższą wojnę bez sojuszników, ustąpił. 4 kwietnia obie strony podpisały w Budapeszcie protokół o nowej linii granicznej. Węgry zatrzymały cały zajęty obszar.

Co Słowacja straciła

Nowa granica przesunęła się o kilkanaście kilometrów na zachód na całym odcinku od okolic Stakčína na północy, w pobliżu granicy polskiej, po Sobrance na południu, gdzie dochodziła do linii wytyczonej w Wiedniu w 1938 roku. Do Węgier przeszły między innymi Sobrance, Ulič i okolice Stakčína. Dokładne dane różnią się w zależności od źródła, i to wyraźnie. Według najczęściej powtarzanych liczb, które pochodzą z węgierskich zestawień, Słowacja straciła 1697 kilometrów kwadratowych, 78 miejscowości i 69 930 mieszkańców. Słowaccy historycy podają zwykle mniejsze wartości: 74 gminy i nieco ponad 40 tysięcy ludzi, a powierzchnię szacują różnie, od około 1050 do około 1700 kilometrów kwadratowych; słowacki Instytut Pamięci Narodu (ÚPN) mówi o 1168 kilometrach kwadratowych. Niezależnie od rachunku wszyscy zgadzają się co do składu ludności: byli to niemal wyłącznie Słowacy i Rusini, a Węgrów mieszkało tam według czeskich szacunków mniej niż cztery tysiące. Argument etniczny, na którym Węgry opierały w 1938 roku swoje roszczenia do południowej Słowacji, tutaj nie miał zastosowania; liczyły się względy strategiczne, osłona Użhorodu i kolei do Polski.

Węgierska propaganda przedstawiała zajęcie pasa jako „wyzwolenie” Rusinów, w których Budapeszt chciał widzieć naród historycznie związany z Węgrami. Słowacy odebrali układ jako dyktat. Stosunki między oboma państwami, choć formalnie sojuszniczymi wobec Niemiec, pozostały do końca wojny wrogie, a Bratysława przez kolejne lata, bez powodzenia, zabiegała w Berlinie o rewizję granic z 1938 i 1939 roku.

Polska i nowa granica

Dla Polski wynik wiosennych zmian był na pierwszy rzut oka korzystny. Minister Józef Beck od jesieni 1938 roku zabiegał o wspólną granicę polsko-węgierską, która miała zamknąć Niemcom drogę na wschód przez Ruś Zakarpacką i stać się elementem bloku państw między Niemcami a ZSRR. W marcu 1939 roku Węgry wyszły na grzbiet Karpat, a układ z 4 kwietnia zabezpieczył prowadzącą ku Przełęczy Użockiej kolej w dolinie Użu. Warszawa sprzyjała w sporze Budapesztowi, co w Bratysławie zapamiętano obok polskich zabiegów o skrawki Spisza i Orawy z listopada 1938 roku.

Ale ten sam miesiąc pokazał, jak krucha jest pozycja Polski. Słowacja z niemiecką strefą ochronną i wojskiem pod niemieckim nadzorem stała się przedpolem Rzeszy na południowej granicy Polski, a Wehrmacht mógł teraz oskrzydlić ją od Śląska po Bieszczady. Tego samego dnia, gdy podpisywano układ w Budapeszcie, Beck rozmawiał w Londynie o przekształceniu ogłoszonej 31 marca brytyjskiej gwarancji we wzajemne zobowiązanie, a dzień wcześniej w Berlinie wydano pierwsze wytyczne do planu ataku na Polskę.

Co nastąpiło potem

We wrześniu 1939 roku słowackie dywizje wkroczyły u boku Wehrmachtu na Podhale i w Beskidy, a Słowacja odzyskała w nagrodę ziemie przyłączone do Polski w 1920, 1924 i 1938 roku. Węgry Telekiego odmówiły natomiast przepuszczenia wojsk niemieckich przez swoje terytorium, a granica polsko-węgierska, ta sama, o którą zabiegał Beck, stała się drogą ucieczki dla dziesiątek tysięcy polskich żołnierzy i cywilów. W sierpniu 1940 roku drugi arbitraż wiedeński dał Węgrom północny Siedmiogród, w listopadzie 1940 roku Węgry i Słowacja przystąpiły do paktu trzech, a w 1941 roku obie wysłały wojska przeciw ZSRR. Pas ziemi oddany 4 kwietnia 1939 roku zajęła jesienią 1944 roku Armia Czerwona. Traktat pokojowy z Węgrami z 1947 roku przywrócił granice z 1 stycznia 1938 roku, unieważniając zarówno arbitraż wiedeński, jak i budapeszteński protokół, i Sobrance ze Stakčínem wróciły do Czechosłowacji.