Pál Teleki

Hrabia Pál Teleki był jednym z najbardziej szanowanych geografów swojego pokolenia i jednym z najbardziej dwuznacznych polityków międzywojennych Węgier. Dwa razy stał na czele rządu: w latach 1920–1921, gdy kraj podnosił się po rewolucjach i traktacie z Trianon, oraz od lutego 1939 do kwietnia 1941 roku, gdy Węgry dzięki Hitlerowi odzyskiwały część utraconych ziem. Uchodził za anglofila i przeciwnika wciągnięcia kraju w wojnę. We wrześniu 1939 roku jego rząd odmówił Niemcom przepuszczenia wojsk przez Węgry na Polskę, a potem przyjął dziesiątki tysięcy polskich uchodźców, za co w Polsce wspomina się go z wdzięcznością. Zarazem był autorem i gorliwym rzecznikiem ustaw antyżydowskich, a polityka rewizji, której służył, coraz mocniej wiązała Węgry z III Rzeszą. Gdy w kwietniu 1941 roku Węgry miały wziąć udział w napaści na Jugosławię, z którą kilka miesięcy wcześniej zawarł traktat o wieczystej przyjaźni, odebrał sobie życie.

Arystokrata i uczony

Urodził się 1 listopada 1879 roku w Budapeszcie w rodzinie hrabiów Teleki z Szék, starego rodu siedmiogrodzkiego, w katolickiej gałęzi rodziny. Jego ojciec Géza był politykiem i przez krótki czas ministrem spraw wewnętrznych, a matka Irén Muráty pochodziła z zamożnej rodziny greckich kupców osiadłych w Peszcie. Studiował prawo i nauki polityczne w Budapeszcie, słuchając jednocześnie wykładów z geografii, i w 1903 roku uzyskał doktorat. Pracował w katedrze geografii, był urzędnikiem komitatu Szatmár, a w latach 1905–1910 posłem do parlamentu z okręgu w tym komitacie.

Sławę naukową przyniósł mu atlas historii kartografii wysp japońskich, wydany w 1909 roku i nagrodzony we Francji. W latach 1910–1923 był sekretarzem generalnym Węgierskiego Towarzystwa Geograficznego, w 1913 roku został członkiem korespondentem Węgierskiej Akademii Nauk. W czasie pierwszej wojny światowej poszedł na front jako ochotnik i służył jako oficer na froncie serbskim i włoskim, a od 1917 roku kierował urzędem opieki nad ofiarami wojny. Pod koniec wojny opracował wraz z geologiem Franzem Nopcsą słynną „czerwoną mapę” etnograficzną Węgier, na której obszary zamieszkane przez Węgrów zaznaczono na czerwono, a gęstość zaludnienia uwzględniono tak, by pokazać rzeczywistą wagę poszczególnych narodów. Na konferencji pokojowej w Paryżu Teleki był jednym z ekspertów węgierskiej delegacji.

Pierwszy rząd i Trianon

Jesienią 1918 roku, po rewolucji astrów, wycofał się z życia publicznego, a w czasie Węgierskiej Republiki Rad związał się z obozem kontrrewolucji i w rządach tworzonych w Segedynie odpowiadał za sprawy zagraniczne. W wyborach 1920 roku zdobył mandat w Segedynie, a w kwietniu tego roku został ministrem spraw zagranicznych. W tej roli pojechał do Wersalu na podpisanie traktatu z Trianon, choć sam dokument podpisali dwaj inni członkowie delegacji. Węgry straciły dwie trzecie terytorium, a ziemie jego rodu w Siedmiogrodzie znalazły się w Rumunii. W lipcu 1920 roku regent Miklós Horthy powierzył mu urząd premiera.

Pierwszy rząd Telekiego trwał niespełna dziewięć miesięcy. We wrześniu 1920 roku parlament uchwalił, na wniosek ministra oświaty jego rządu, ustawę numerus clausus, która ograniczała przyjęcia na wyższe uczelnie według proporcji „narodowości”, a Żydów traktowała jako osobną narodowość. Uważa się ją za pierwszą ustawę antyżydowską w powojennej Europie. Tego samego lata jego rząd pomógł Polsce, walczącej o przetrwanie w wojnie z bolszewikami. Węgry przekazały nieodpłatnie amunicję karabinową i artyleryjską oraz karabiny, a ponieważ Czechosłowacja blokowała tranzyt, transporty szły przez Rumunię. 12 sierpnia 1920 roku, w przededniu bitwy warszawskiej, do Skierniewic dotarł pociąg z milionami naboi z zakładów Manfreda Weissa na Csepelu. Po pierwszej próbie odzyskania tronu przez króla Karola IV w Wielkanoc 1921 roku Teleki 14 kwietnia 1921 roku podał się do dymisji.

Profesor, skaut i rzecznik rewizji

Przez następne siedemnaście lat Teleki był przede wszystkim uczonym. Wykładał geografię gospodarczą na wydziale ekonomicznym uniwersytetu w Budapeszcie, był jego dziekanem, a w latach 1937–1938 rektorem politechniki, do której wydział włączono. W latach 1924–1925 był członkiem komisji Ligi Narodów, która badała na miejscu spór o Mosul między Turcją a Irakiem pod brytyjskim mandatem. Od 1927 do 1938 roku zasiadał w izbie wyższej parlamentu jako przedstawiciel uczelni. Przekonywał, że Kotlina Karpacka jest naturalną całością geograficzną i gospodarczą. Rewizję traktatu uważał za konieczność, ale w odróżnieniu od wielu rodaków widział jej ostateczny cel w jakiejś formie federacji naddunajskiej, a nie w prostym powrocie do granic sprzed 1918 roku.

Wielką rolę odegrał w ruchu skautowym. W 1922 roku Horthy mianował go naczelnym skautem Węgier, a gdy rok później zrezygnował z powodu zdrowia, otrzymał tytuł honorowego naczelnego skauta. Przyjaźnił się z Robertem Baden-Powellem, w latach 1929–1939 zasiadał w Międzynarodowym Komitecie Skautowym, a w 1933 roku był komendantem IV Światowego Jamboree w Gödöllő, na którym obozowało około 25 tysięcy skautów z całego świata.

Jeszcze w 1919 roku przekonywał w Paryżu, że węgierscy Żydzi zasymilowali się i są Węgrami. Po Trianon i rządach Béli Kuna uznał „kwestię żydowską” za sprawę życia i śmierci narodu i należał odtąd do najbardziej nieustępliwych zwolenników jej rozwiązania drogą ustaw.

Powrót do władzy

W 1938 roku Teleki wrócił do polityki czynnej. W maju objął ministerstwo wyznań i oświecenia publicznego w rządzie Béli Imrédyego, a jesienią był jednym z przywódców węgierskiej delegacji w rozmowach, które zakończył pierwszy arbitraż wiedeński: 2 listopada 1938 roku Niemcy i Włochy przyznały Węgrom południowy pas Słowacji i Rusi Podkarpackiej. Gdy w lutym 1939 roku Imrédy, sam głosiciel antysemityzmu, musiał ustąpić po ujawnieniu żydowskiego pochodzenia jednego z przodków, Horthy powierzył misję tworzenia rządu Telekiemu, który 16 lutego 1939 roku po raz drugi został premierem.

Pierwsze miesiące jego rządów przyniosły sukcesy rewizjonistom i nowe ustępstwa wobec Niemiec. 24 lutego Węgry przystąpiły do paktu antykominternowskiego, w marcu, gdy Hitler rozbijał Czechosłowację, wojska węgierskie zajęły Ruś Zakarpacką, a w kwietniu Teleki ogłosił w Rzymie wystąpienie Węgier z Ligi Narodów. Dla niego samego najważniejszy był jednak inny skutek zajęcia Rusi: Węgry po raz pierwszy od czasu rozbiorów zyskały wspólną granicę z Polską, a sojusz z Warszawą miał być przeciwwagą dla niemieckiej dominacji. W maju 1939 roku weszła w życie druga ustawa antyżydowska, przygotowana jeszcze przez Imrédyego, ale przeforsowana przez Telekiego, który osobiście napisał jej uzasadnienie. Definiowała Żydów według kryteriów rasowych, odbierała większości z nich prawa wyborcze i ograniczała ich udział w wolnych zawodach i gospodarce. W tym samym roku jego rząd wprowadził przymusową służbę pracy dla „niepewnych” poborowych, przede wszystkim Żydów. W wyborach z maja 1939 roku rządowa Partia Węgierskiego Życia zdobyła zdecydowaną większość, ale wielki sukces odnieśli też strzałokrzyżowcy.

„Honor narodowy” wobec Polski

Latem 1939 roku, gdy kryzys gdański zmierzał ku wojnie, Teleki próbował oddzielić lojalność wobec Osi od udziału w napaści na Polskę. 24 lipca 1939 roku wysłał do Hitlera i Mussoliniego listy, w których zapewniał, że Węgry dostosują swoją politykę do polityki Osi, ale zastrzegał, że ze względów moralnych nie mogą podjąć akcji zbrojnej przeciwko Polsce. Hitler przyjął to z wściekłością, a minister Joachim von Ribbentrop dał węgierskiemu ministrowi spraw zagranicznych Istvánowi Csákyemu do zrozumienia, że Niemcy mogą odebrać Węgrom nabytki z lat 1938–1939. Csáky poprosił, by list uznać za niebyły, a Niemcy wstrzymali na pewien czas dostawy broni.

Po napaści Niemiec na Polskę Berlin zażądał zgody na przewóz wojsk i zaopatrzenia przez węgierską część linii kolejowej koło Koszyc. Rząd Telekiego odmówił. Słowa, że Węgrzy prędzej wysadzą własne mosty i tory, niż wezmą udział w ataku na Polskę, przypisuje się zwykle Horthyemu, w polskiej tradycji także Telekiemu; w każdym razie wyrażały one stanowisko całego ówczesnego kierownictwa. Po klęsce wrześniowej Węgry otworzyły granicę dla Polaków. Według różnych szacunków przeszło ją ponad sto tysięcy żołnierzy i cywilów, w tym wielu Żydów. Żołnierzy formalnie internowano, ale władze przymykały oczy na ich ucieczki do armii polskiej we Francji. Polskie szkoły, w tym gimnazjum w Balatonboglár, i organizacje działały na Węgrzech aż do niemieckiej okupacji w 1944 roku, a z ich organizatorami, takimi jak Henryk Sławik, współpracował z ramienia węgierskiego MSW József Antall. Zimą 1939–1940 rząd Telekiego potajemnie wysłał też broń i ochotników do walczącej z ZSRR Finlandii.

Siedmiogród i cena za niego

Klęska Francji zostawiła Węgry sam na sam z Niemcami, a radzieckie ultimatum wobec Rumunii z czerwca 1940 roku otworzyło sprawę Siedmiogrodu. Teleki należał do polityków, którzy woleli porozumienie z Bukaresztem od wojny, ale presja opinii publicznej i generałów była ogromna, a wojsko zostało zmobilizowane. 10 lipca wraz z Csákym przekonywał Hitlera w Monachium do poparcia węgierskich żądań. Gdy rozmowy w Turnu Severin się załamały, 30 sierpnia 1940 roku Niemcy i Włochy w drugim arbitrażu wiedeńskim przyznały Węgrom północny Siedmiogród, ziemię przodków Telekiego. Premier był przy tym w Wiedniu, ale nie podzielał powszechnej euforii. Cena była wysoka: tego samego dnia Węgry przyznały szerokie uprawnienia niemieckiej mniejszości, wkrótce zwolniono z więzienia przywódcę strzałokrzyżowców Ferenca Szálasiego, jesienią przez Węgry przejechały do Rumunii oddziały niemieckiej misji wojskowej, a 20 listopada 1940 roku Węgry jako pierwsze po założycielach przystąpiły do paktu trzech.

Teleki coraz wyraźniej tracił kontrolę nad własnym państwem. W północnym Siedmiogrodzie rządził do końca listopada zarząd wojskowy, a w czasie wkraczania wojsk doszło do masakr ludności rumuńskiej. Szef Sztabu Generalnego, generał Henrik Werth, utrzymywał własne kontakty z niemieckim dowództwem, a we wrześniu 1940 roku Teleki próbował podać się do dymisji, pisząc regentowi, że Węgry mają dwa rządy, legalny i wojskowy. Horthy zatrzymał go na stanowisku. Szukając przeciwwagi dla Niemiec, 12 grudnia 1940 roku Teleki zawarł w Belgradzie traktat o wieczystej przyjaźni z Jugosławią. Zarazem jego rząd przygotowywał trzecią ustawę antyżydowską, zakazującą małżeństw Żydów z nie-Żydami, uchwaloną już po jego śmierci.

Kwiecień 1941

W styczniu 1941 roku zmarł Csáky, a ministrem spraw zagranicznych został László Bárdossy. 27 marca w Belgradzie oficerowie obalili rząd, który dwa dni wcześniej przystąpił do paktu trzech, a Hitler postanowił zniszczyć Jugosławię. Węgrom zaproponował udział w napaści w zamian za ziemie utracone na rzecz Jugosławii w Trianon. Horthy był gotów przyjąć ofertę, Teleki się sprzeciwiał. Rząd przyjął stanowisko pośrednie: Węgry miały wkroczyć dopiero wtedy, gdy Jugosławia się rozpadnie albo zagrożona będzie ludność węgierska. Werth uzgodnił tymczasem z Niemcami przemarsz wojsk przez Węgry. 2 kwietnia z Londynu nadeszła depesza Barczy: minister Anthony Eden zapowiadał zerwanie stosunków, jeśli Węgry przepuszczą Niemców, i wypowiedzenie wojny, jeśli zaatakują Jugosławię.

W nocy z 2 na 3 kwietnia 1941 roku, po wiadomości, że wojska niemieckie wkraczają na Węgry, Teleki zastrzelił się w swoim mieszkaniu w Pałacu Sándora w Budzie. Rano znaleziono list do regenta: „Złamaliśmy słowo – z tchórzostwa […]. Sprzymierzyliśmy się z łajdakami […]. Staniemy się hienami cmentarnymi! Najgorszym z narodów. Nie powstrzymałem Pana. Jestem winny”. Pochowano go na cmentarzu w Máriabesnyő koło Gödöllő. Jego śmierć niczego nie zatrzymała: 6 kwietnia Niemcy uderzyli na Jugosławię (kampania bałkańska), 7 kwietnia Wielka Brytania zerwała stosunki z Węgrami, a 11 kwietnia wojska węgierskie wkroczyły do Baczki. Winston Churchill napisał później, że samobójstwo Telekiego było ofiarą, którą chciał zdjąć z siebie i ze swojego narodu winę za udział w niemieckiej napaści.

Pamięć

Teleki pozostaje postacią sporną. Na Węgrzech wielu widzi w nim tragicznego patriotę, który bronił niezależności kraju i jego honoru w położeniu bez wyjścia, a zarazem uczonego, który odzyskał dla Węgier część ziem utraconych w Trianon. Krytycy przypominają, że ustawy antyżydowskie jego rządów przygotowały grunt pod wykluczenie węgierskich Żydów, zakończone w 1944 roku deportacjami do Auschwitz, a polityka rewizji prowadziła prosto do sojuszu z Hitlerem. Gdy w 2004 roku planowano postawić mu pomnik na budapeszteńskim Zamku, protesty sprawiły, że rzeźbę ustawiono w Balatonboglár.

W Polsce pamięć o nim jest jednoznacznie życzliwa. Wspomina się go jako premiera, który w 1920 roku przysłał amunicję walczącej Warszawie, a w 1939 roku nie dopuścił do udziału Węgier w napaści na Polskę i otworzył granicę dla uchodźców. W 2001 roku został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej, jego imię noszą ulice w Warszawie i Krakowie, a pomniki stanęły w Skierniewicach, przy dworcu, na który w sierpniu 1920 roku przyjechał węgierski transport amunicji, i w Krakowie.