Józef Beck

Józef Beck przez prawie siedem lat, od listopada 1932 do września 1939 roku, kierował polską polityką zagraniczną. Był legionistą, oficerem artylerii i jednym z najbliższych ludzi Józefa Piłsudskiego, który przygotował go do tej roli i do śmierci w 1935 roku wyznaczał jej kierunek. Beck zawarł z Niemcami Adolfa Hitlera deklarację o niestosowaniu przemocy, utrzymywał poprawne stosunki z ZSRR, nie ufał Lidze Narodów i Francji, a w 1938 roku wykorzystał kryzys czechosłowacki, by zająć Zaolzie. Gdy jednak Hitler zażądał od Polski Gdańska i podporządkowania się Rzeszy, Beck odmówił i zawarł sojusz z Wielką Brytanią. Jego przemówienie sejmowe z 5 maja 1939 roku przeszło do historii jako symbol polskiej odmowy. O ocenę jego polityki historycy spierają się od ponad osiemdziesięciu lat.

Młodość i Legiony

Urodził się 4 października 1894 roku w Warszawie. Jego ojciec Józef był prawnikiem, a za działalność niepodległościową w zaborze rosyjskim trafił do więzienia i stracił prawo wykonywania zawodu. Rodzina przeniosła się do Galicji i osiadła w Limanowej, gdzie ojciec pracował w samorządzie powiatowym. Józef uczył się w Krakowie, w 1912 roku zdał maturę i rozpoczął studia na wydziale budowy maszyn Politechniki Lwowskiej, a potem przeniósł się do akademii handlowej w Wiedniu. Według rodzinnej tradycji Beckowie wywodzili się od flamandzkiego żeglarza w służbie króla Stefana Batorego.

Latem 1914 roku wstąpił do Polskiej Organizacji Wojskowej, a 23 sierpnia w Krakowie do Legionów Polskich. Jako były student politechniki trafił do artylerii. Zaczynał jako kanonier, w 1916 roku był już podporucznikiem, a w bitwie pod Kostiuchnówką został ranny w głowę. Latem 1917 roku, podczas kryzysu przysięgowego, razem z innymi piłsudczykami odmówił złożenia przysięgi na wierność cesarzowi niemieckiemu. Działał potem w konspiracji POW, a w 1918 roku jako jej wysłannik przedostał się do III Korpusu Polskiego na Ukrainie i do Rosji ogarniętej rewolucją.

Żołnierz i dyplomata Piłsudskiego

W listopadzie 1918 roku wstąpił do Wojska Polskiego i jako dowódca plutonu artylerii konnej walczył z Ukraińcami. Piłsudski szybko dostrzegł jego zdolności i zaczął go używać do zadań dyplomatyczno-wywiadowczych. W 1919 roku Beck był w Rumunii, w 1920 roku pracował w wywiadzie Sztabu Generalnego i jeździł z misją do Budapesztu, gdzie rozmawiał z Miklósem Horthym, a w 1921 roku był ekspertem wojskowym na rokowaniach polsko-litewskich w Brukseli. Za udział w wojnie otrzymał Virtuti Militari. W 1922 roku został attaché wojskowym w Paryżu i Brukseli. Francuzi przyjęli go podejrzliwie i rozpuszczali o nim pogłoski, a sam Beck wyniósł z Paryża trwałą nieufność do Francji. Po odejściu Piłsudskiego z władzy w 1923 roku stracił stanowisko i przez kilka miesięcy był w stanie nieczynnym.

W maju 1926 roku należał do grona oficerów, którzy przygotowali przewrót majowy. W walkach w Warszawie był szefem sztabu grupy generała Gustawa Orlicz-Dreszera. Przez następne cztery lata kierował gabinetem Piłsudskiego jako ministra spraw wojskowych i był jednym z ludzi, przez których marszałek rządził. W 1927 roku rozwiódł się z pierwszą żoną, z którą miał syna Andrzeja, i ożenił się z Jadwigą z Salkowskich. Aby było to możliwe, oboje przeszli na kalwinizm. W sierpniu 1930 roku, gdy Piłsudski ponownie stanął na czele rządu, Beck został wicepremierem, a w grudniu wiceministrem spraw zagranicznych. Formalnie resortem kierował August Zaleski, ale to Beck, wbrew jego ostrożności, prowadził rokowania, które doprowadziły do paktu o nieagresji z ZSRR w lipcu 1932 roku. 2 listopada 1932 roku zastąpił Zaleskiego na stanowisku ministra.

Polityka równowagi

Beck realizował program Piłsudskiego: Polska miała utrzymywać równy dystans wobec Niemiec i ZSRR, nie wiązać się z żadnym z nich przeciw drugiemu i nie pozwolić, by o jej losie decydowały mocarstwa bez niej. Dlatego zwalczał pakt czterech Benita Mussoliniego, a gdy Niemcy wystąpiły z Ligi Narodów, wykorzystał okazję do bezpośredniego porozumienia z Hitlerem. 26 stycznia 1934 roku podpisano w Berlinie deklarację o niestosowaniu przemocy. Zaraz potem Beck pojechał do Moskwy, a w maju 1934 roku przedłużono pakt z ZSRR do 1945 roku.

Beck był przekonany, że Polska jest mocarstwem regionalnym i powinna być tak traktowana. Odrzucił francuski projekt paktu wschodniego, w którym miał uczestniczyć ZSRR, a z ministrem Louisem Barthou pozostawał w otwartym konflikcie. 13 września 1934 roku, tuż przed przyjęciem ZSRR do Ligi Narodów, oświadczył w Genewie, że Polska nie będzie współpracować z organami międzynarodowymi w sprawach kontroli ochrony mniejszości, dopóki nie obejmie ona wszystkich państw. Było to faktyczne wypowiedzenie małego traktatu wersalskiego z 1919 roku. Po śmierci Piłsudskiego w maju 1935 roku władzę w Polsce dzielili prezydent Ignacy Mościcki, generalny inspektor sił zbrojnych Edward Rydz-Śmigły i Beck, który w polityce zagranicznej miał niemal wolną rękę.

W lipcu 1935 roku rozmawiał w Berlinie z Hitlerem, który zapewniał go o pokojowych zamiarach i o szacunku dla zmarłego marszałka. Gdy 7 marca 1936 roku wojska niemieckie wkroczyły do Nadrenii, Beck oświadczył ambasadorowi Francji, że Polska wypełni zobowiązania sojusznicze, jeśli Francja podejmie działania. Francja nie zrobiła nic. Beck zbliżał się do Wielkiej Brytanii, gdzie nawiązał dobre stosunki z Anthonym Edenem, i budował wizję „Trzeciej Europy”: bloku państw między Niemcami a ZSRR, opartego na współpracy Polski z Rumunią, Węgrami, a w szerszym ujęciu także z Włochami i Jugosławią. Projekt nie powiódł się, bo pozostałe państwa nie chciały polskiego przywództwa, a Węgry i Włochy wolały Berlin.

Beck nie ukrywał niechęci do Czechosłowacji i jej ministra Edvarda Beneša, z którym wiązał go spór o Zaolzie i o sojusz Pragi z Moskwą. Polski rząd tamtych lat, a z nim Beck, popierał też emigrację Żydów z Polski i na forum międzynarodowym domagał się dla niej terenów osiedleńczych. W 1937 roku za zgodą Francji polska komisja zbadała możliwość osiedlenia Żydów na Madagaskarze. Ten aspekt jego polityki, odbijający nastroje antysemickie znacznej części ówczesnej polskiej klasy politycznej, krytykują dziś historycy niezależnie od oceny reszty jego działań.

1938: Litwa i Zaolzie

W marcu 1938 roku, w dniach Anschlussu Austrii, na granicy polsko-litewskiej zginął polski żołnierz. Beck przeforsował wysłanie Kownu ultimatum z 17 marca, w którym Polska zażądała nawiązania stosunków dyplomatycznych. Litwa przyjęła je dwa dni później. Jesienią przyszedł czas na Czechosłowację. Gdy układ monachijski oddał Niemcom Kraj Sudetów, a polskie żądania pominięto, 30 września 1938 roku wieczorem Beck wysłał Pradze ultimatum. Rząd czechosłowacki je przyjął, a 2 października wojska polskie zajęły Zaolzie. W kraju świętowano, Beck otrzymał Order Orła Białego, ale na Zachodzie polska akcja zaszkodziła jego reputacji na długo, a Polska uchodziła za wspólniczkę Hitlera. Dziś wielu historyków uważa tę decyzję za jeden z największych błędów polskiej polityki międzywojennej.

Odmowa

24 października 1938 roku minister spraw zagranicznych Rzeszy Joachim von Ribbentrop przedstawił ambasadorowi Józefowi Lipskiemu „ogólne uregulowanie” stosunków: przyłączenie Wolnego Miasta Gdańska do Rzeszy, eksterytorialną autostradę i linię kolejową przez Pomorze, przystąpienie Polski do paktu antykominternowskiego i w zamian przedłużenie deklaracji z 1934 roku o dwadzieścia pięć lat. Beck uznał, że zgoda oznaczałaby wasalizację Polski. 5 stycznia 1939 roku w Berghofie Hitler powtórzył te żądania, a pod koniec stycznia Ribbentrop przyjechał z nimi do Warszawy. Beck odpowiadał wymijająco, a po zajęciu Czech przez Niemcy w marcu 1939 roku Polska odrzuciła je formalnie w memorandum z 26 marca.

31 marca 1939 roku premier Neville Chamberlain ogłosił w Izbie Gmin brytyjskie gwarancje dla Polski. Na początku kwietnia Beck pojechał do Londynu i 6 kwietnia uzgodnił, że gwarancje staną się wzajemne. 28 kwietnia Hitler uznał deklarację z 1934 roku za nieobowiązującą. 5 maja Beck odpowiedział mu w Sejmie. Przypomniał, że Polska chce pokoju, ale dodał: „Pokój jest rzeczą cenną i pożądaną. Nasza generacja, skrwawiona w wojnach, na pewno na okres pokoju zasługuje. Ale pokój, jak prawie wszystkie sprawy tego świata ma swoją cenę, wysoką, ale wymierną. My w Polsce nie znamy pojęcia pokoju za wszelką cenę. Jest jedna tylko rzecz w życiu ludzi, narodów i państw, która jest bezcenna. Tą rzeczą jest honor”. Przemówienie przyjęto owacyjnie, a minister, dotąd niepopularny, stał się na kilka miesięcy bohaterem.

Beck nie chciał natomiast wpuszczenia Armii Czerwonej na polskie terytorium, o co ZSRR zabiegał latem 1939 roku w rozmowach z Brytyjczykami i Francuzami. Uważał, że raz wpuszczone wojska radzieckie nigdy by nie wyszły. 23 sierpnia Wiaczesław Mołotow i Ribbentrop podpisali w Moskwie pakt Ribbentrop-Mołotow, a 25 sierpnia w Londynie zawarto polsko-brytyjski układ sojuszniczy. 1 września Niemcy napadły na Polskę. Beck do końca naciskał na sojuszników, by spełnili zobowiązania, a 3 września Wielka Brytania i Francja wypowiedziały Niemcom wojnę.

Internowanie i śmierć

5 września 1939 roku Beck opuścił Warszawę razem z rządem. 17 września, po wkroczeniu Armii Czerwonej, władze postanowiły przejść do Rumunii, a w nocy z 17 na 18 września Beck przekroczył granicę. Rumunia, naciskana przez Niemcy, internowała członków rządu. Gabinet Władysława Sikorskiego, utworzony na emigracji, uważał ludzi sanacji za winnych klęski i nie zgodził się na przyjazd Becka na Zachód. Były minister mieszkał pod nadzorem w kolejnych miejscowościach, a w październiku 1940 roku nieudanie próbował uciec do Turcji. W internowaniu napisał wspomnienia, wydane po wojnie po francusku jako „Dernier rapport” i po polsku jako „Ostatni raport”. Chorował na gruźlicę i zmarł 5 czerwca 1944 roku we wsi Stănești pod Bukaresztem. Pochowano go w Bukareszcie z honorami wojskowymi. W 1991 roku jego szczątki sprowadzono do Polski i złożono na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.

Ocena

Beck był inteligentny, ambitny i wyniosły. Zachodni dyplomaci uważali go za aroganckiego i nielojalnego, a jego przeciwnicy w kraju, od Sikorskiego po Paderewskiego, oskarżali go wręcz o służbę Niemcom. Historiografia PRL przedstawiała go jako architekta proniemieckiej polityki, która doprowadziła do klęski. Takie zarzuty nie mają oparcia w źródłach. Beck nigdy nie zgodził się na sojusz z Hitlerem przeciw ZSRR i w decydującym momencie wybrał wojnę zamiast podporządkowania. Krytycy wskazują jednak, że przeceniał siłę Polski, zbyt długo wierzył w możliwość manewrowania między Berlinem a Moskwą, nie rozumiał natury nazizmu i przez wrogość do Czechosłowacji pomógł Hitlerowi rozbić Europę Środkową. Obrońcy odpowiadają, że Polska między dwoma totalitarnymi mocarstwami nie miała dobrego wyboru, a Beck do końca zachował jej niezależność. Z perspektywy drogi do drugiej wojny światowej jego najważniejszą decyzją była odmowa z wiosny 1939 roku: to ona sprawiła, że Hitler musiał o Polskę walczyć, a Wielka Brytania i Francja weszły do wojny.