Wielka Brytania obniża wiek poboru

22 października 1942 roku minister pracy i służby narodowej Ernest Bevin zapowiedział w Izbie Gmin, że brytyjskie siły zbrojne zaczną powoływać mężczyzn, którzy ukończyli 18 lat. Tego samego dnia król Jerzy VI podpisał proklamację, która objęła obowiązkiem stawienia się wszystkich, którzy osiągnęli ten wiek. Ściśle biorąc, nie było to obniżenie ustawowej granicy poboru, lecz jej pełne wykorzystanie. Ustawy o służbie narodowej, na podstawie których od 1939 roku rejestrowano poborowych, dopuszczały powołanie osiemnastolatków, ale w praktyce rząd wzywał do wojska ludzi starszych. Październikowa decyzja sprowadziła faktyczny wiek powołania do granicy przewidzianej w prawie.

Od dwudziestu do osiemnastu lat

Pytanie zadał w trybie pilnym (private notice) laburzystowski poseł Arthur Greenwood, który po odejściu z gabinetu wojennego w lutym 1942 roku przewodził nieformalnej opozycji w Izbie. Bevin odpowiedział krótko i przypomniał całą drogę, jaką przeszła brytyjska polityka poborowa. Dolna granica w ustawach zawsze wynosiła 18 lat, ale na początku wojny powoływano dopiero dwudziestolatków. Potem wiek obniżono do 19 lat, a w grudniu 1941 roku, przy ustawie, która objęła obowiązkiem służby także kobiety, do 18 i pół roku. Przez dziesięć miesięcy, mówił minister, wojsko werbowało na wielką skalę bez sięgania po młodszych, ale teraz rząd uznał, że dalsze obniżenie „nie może być odłożone i jest wręcz pilnie konieczne”. Zapotrzebowanie zgłosiły wszystkie trzy rodzaje sił zbrojnych.

Bevin przedstawił też harmonogram. 7 listopada mieli się zarejestrować młodzi mężczyźni, którzy skończyli 18 lat między 1 lipca a 30 września. Badania lekarskie przewidziano na drugą połowę listopada, a wielu z nich mogło się spodziewać powołania już w grudniu. Rząd obiecał rozważyć zwykłe w takich wypadkach ulgi dla uczniów zawodu i studentów. Minister zastrzegł wreszcie, że zmiana nie dotyczy najniższego wieku, w którym żołnierzy armii lądowej wysyłano na służbę za granicę. Wynosił on 19 lat i miał pozostać bez zmian.

Osiemnastolatek, który trafiał do wojska po tej zmianie, przechodził tę samą drogę co starsi poborowi. Rejestrował się w urzędzie pośrednictwa pracy, mógł wskazać, w którym rodzaju sił zbrojnych chce służyć, choć marynarka i lotnictwo przyjmowały według własnych potrzeb, a po badaniu lekarskim czekał na wezwanie. Rekruci armii lądowej od lipca 1942 roku trafiali najpierw do nowo utworzonego General Service Corps. Tam przez sześć tygodni przechodzili podstawowe szkolenie i testy, na podstawie których przydzielano ich do piechoty, artylerii, wojsk pancernych czy służb technicznych.

Kryzys siły roboczej

Decyzja wynikała z problemu, który od 1941 roku coraz bardziej ciążył Wielkiej Brytanii: zabrakło ludzi. Kraj liczący niespełna 48 milionów mieszkańców musiał jednocześnie utrzymywać armię, marynarkę i lotnictwo walczące od Atlantyku po Birmę, przemysł zbrojeniowy, rolnictwo i kopalnie. Rząd Winstona Churchilla próbował rozwiązać ten problem na różne sposoby. W grudniu 1941 roku przyjął ustawę, która objęła pobór mężczyzn do 51 lat i niezamężne kobiety w wieku 20–30 lat. W marcu 1942 roku rozszerzył rejestrację kobiet na kolejne roczniki, a od początku roku rejestrowano też młodzież w wieku 16–18 lat, by skierować ją do organizacji przedpoborowych i obrony cywilnej. W czerwcu państwo przejęło kierowanie górnictwem, bo w kopalniach brakowało rąk do pracy, a wydobycie węgla spadało.

Jesienią 1942 roku gabinet wojenny musiał zrównoważyć coraz większe żądania. Wojsko szykowało się do lądowania w Afryce Północnej i do walk w Egipcie, lotnictwo bombowe i przemysł lotniczy rosły, a marynarka potrzebowała załóg dla nowych okrętów eskortowych. Każdy rocznik powołany wcześniej o pół roku dawał dziesiątki tysięcy rekrutów bez odbierania przemysłowi doświadczonych robotników. Bevin, były przywódca związku transportowców, od początku pilnował, by pobór nie rozbił produkcji, i wolał sięgnąć po najmłodszych, niż ogałacać fabryki z wykwalifikowanych fachowców.

Ustawa grudniowa

Zapowiedź z 22 października wymagała jeszcze zmian w procedurze. Dotychczas proklamacja, rejestracja i badanie lekarskie mogły nastąpić dopiero po ukończeniu 18 lat, więc w praktyce młody człowiek trafiał do wojska w wieku 18 lat i czterech lub sześciu miesięcy. Projekt nowej ustawy o służbie narodowej, nad którym Izba Gmin debatowała 8 grudnia 1942 roku, pozwalał przeprowadzić wszystkie te czynności już w wieku 17 lat i 8 miesięcy, tak by w dniu osiemnastych urodzin poborowy był gotów do wcielenia. Bevin zapewnił, że rząd nie zamierza schodzić z wiekiem poboru poniżej 18 lat, a granica wysyłania na front za granicę pozostanie na poziomie 19 lat.

Minister uzasadniał zmianę także względami wojskowymi. Przypominał, że w czasie poprzedniej wojny, gdy straty gwałtownie rosły, na front w pośpiechu wysyłano niewyszkolonych chłopców. Teraz, mówił, lepiej powołać ich wcześniej i dać im 11 lub 12 miesięcy szkolenia w kraju, bo nowoczesna wojna manewrowa wymaga żołnierzy samodzielnych, a „dawna piechota umarła”. Projekt dawał też młodym ludziom prawo, by już przy rejestracji zgłosić sprzeciw sumienia albo wniosek o odroczenie z powodu trudnej sytuacji rodzinnej lub zawodowej. Dotąd mogli to zrobić dopiero wtedy, gdy podlegali powołaniu. Bevin przekonywał, że to korzyść dla obu stron: poborowy wcześniej poznawał swój los, a ministerstwo wiedziało, ilu ludzi z danego rocznika rzeczywiście trafi do wojska, gdy trybunały dla odmawiających służby i komisje odroczeń rozpatrzą swoje sprawy. Kolejna proklamacja miała ponadto z góry objąć wszystkich, którzy w przyszłości osiągną wiek poboru, tak by nie trzeba było wydawać nowej dla każdego rocznika. Ustawę (National Service Act 1942) uchwalono w grudniu.

Miejsce w wojnie

Obniżenie wieku powołania było jednym z ostatnich kroków mobilizacji, która według wielu historyków uczyniła Wielką Brytanię najpełniej zmobilizowanym społeczeństwem wśród walczących demokracji. Na tym nie skończyły się kłopoty z siłą roboczą. W grudniu 1943 roku Bevin, nie mogąc znaleźć ochotników do kopalń, zaczął kierować do górnictwa w drodze losowania część osiemnastoletnich i starszych poborowych, nazywanych później „Bevin Boys”. Roczniki powołane od jesieni 1942 roku przeszły szkolenie w kraju i w wielu przypadkach trafiły na front w latach 1944–1945, w Normandii, we Włoszech i w Birmie, gdy skończyły już 19 lat.

Po wojnie pobór w Wielkiej Brytanii nie zniknął. Ustawa z 1948 roku utrzymała obowiązkową służbę narodową dla osiemnastolatków w czasie pokoju, a ostatnich poborowych powołano w 1960 roku. Granica 18 lat, przyjęta w ustawie z 1939 roku i w pełni wykorzystana jesienią 1942 roku, pozostała przez cały ten czas punktem odniesienia brytyjskiej polityki poborowej.