Kryzys pod El Alamein

Rano 24 października 1942 roku, po pierwszej nocy drugiej bitwy pod El Alamein, plan gen. Bernarda Montgomery’ego zaczął się sypać. Piechota 8 Armii wbiła się w niemiecko-włoskie pola minowe, ale dywizje pancerne, które jeszcze przed świtem miały wyjść na otwartą pustynię, utknęły w wąskich korytarzach, pod ogniem dział przeciwpancernych. Przez następne dwie doby dowódcy wojsk pancernych przekonywali, że dalsze natarcie skończy się rzezią czołgów, a Montgomery uparcie żądał, by parły naprzód. Ten spór, toczony w nocy z 24 na 25 października, był pierwszym kryzysem bitwy.

Zatory w korytarzach

Plan operacji „Lightfoot” przewidywał, że dwie dywizje pancerne X Korpusu gen. Herberta Lumsdena przejdą przez przejścia wytyczone przez saperów i staną na linii „Pierson”, za pozycjami piechoty. Tymczasem o świcie 24 października 1 Dywizja Pancerna tkwiła w północnym korytarzu, na odcinku szkockiej 51 Dywizji, a 10 Dywizja Pancerna gen. Alexandra Gatehouse’a – na grzbiecie Miteirya, który opanowali Nowozelandczycy. Przejścia przez drugi pas min nie były gotowe, w wąskich pasach stały setki pojazdów, a każdy czołg, który pokazał się na grzbiecie, ściągał na siebie ogień.

Montgomery rozkazał dokończyć oczyszczanie korytarzy i wypchnąć czołgi naprzód, a Nowozelandczykom wspieranym przez 10 Dywizję Pancerną – nacierać z grzbietu Miteirya na południe. Australijczycy na północy mieli przygotować na noc pierwsze natarcie „kruszące”. W ciągu dnia szkocka piechota z pułku Seaforth Highlanders, wsparta czołgami, zdobyła jeden z punktów oporu, których nie udało się opanować w nocy. Artyleria i lotnictwo bez przerwy biły w pozycje Osi – samoloty alianckie wykonały tego dnia ponad tysiąc lotów bojowych. Mimo to do popołudnia czołgi niemal nie posunęły się poza pozycje osiągnięte przez piechotę.

Dlaczego czołgi nie mogły się przebić? Przed nimi rozciągała się obrona oparta na działach przeciwpancernych, zakopanych tak, że wystawały nad ziemię tylko lufy, i na czołgach ukrytych za grzbietami. W chronologii wojny ten dzień opisano słowami, że brytyjskie czołgi „przetrwały ogień niemieckich dział 88 mm”. To uproszczenie. Słynne działa kalibru 88 mm, pierwotnie przeciwlotnicze, były najgroźniejszą bronią obrońców, ale Niemcy mieli ich pod El Alamein stosunkowo niewiele; znacznie liczniejsze były działa przeciwpancerne kalibru 50 mm oraz zdobyczne radzieckie 76,2 mm. Nowe amerykańskie Shermany i Granty miały grubszy pancerz i silniejsze działa niż wcześniejsze brytyjskie czołgi, więc mogły walczyć z dalszej odległości, ale ogień zakopanych dział przeciwpancernych nadal je niszczył. Brytyjskie pułki pancerne w korytarzach traciły dziesiątki wozów. Nie przetrwały ognia – pod nim trwały, bo tak im kazano.

Śmierć Stummego i pierwszy pojedynek czołgów

Po stronie Osi ranek 24 października przyniósł zamieszanie. Meldunki z frontu były niepełne i sprzeczne, bo nawała artyleryjska zniszczyła większość linii telefonicznych. Dowódca Armii Pancernej „Afryka” gen. Georg Stumme pojechał na front, by samemu ocenić sytuację. Jego samochód dostał się pod ogień, towarzyszący mu oficer zginął, a Stumme, najpewniej na skutek zawału serca, zmarł; jego ciało odnaleziono dopiero następnego dnia. Dowództwo tymczasowo objął gen. Wilhelm von Thoma, dowódca Afrika Korps, a wieczorem Adolf Hitler telefonicznie zapytał feldmarsz. Erwina Rommla, przebywającego na kuracji w Austrii, czy jest w stanie wrócić.

Niemcy i Włosi nie czekali jednak bezczynnie. O zmierzchu 24 października, z zachodzącym słońcem za plecami, czołgi niemieckiej 15 Dywizji Pancernej i włoskiej dywizji „Littorio” kontratakowały z rejonu niewielkiego wzniesienia, które Brytyjczycy nazwali Kidney (Nerka), przeciw czołgom 1 Dywizji Pancernej wychodzącym z północnego korytarza. Było to pierwsze duże starcie pancerne bitwy: walczyło w nim ponad sto czołgów i do zmroku mniej więcej połowa z nich została zniszczona lub unieruchomiona. Żadna ze stron nie zmieniła położenia. Dla Osi był to jednak sukces kosztowny: 15 Dywizja Pancerna, która przyjmowała na siebie główny ciężar brytyjskich natarć, do wieczora następnego dnia miała już tylko około 30 sprawnych czołgów.

Noc z 24 na 25 października

Na noc Montgomery wyznaczył ponowne natarcie 10 Dywizji Pancernej przez grzbiet Miteirya. Przejścia w minach na grzbiecie i za nim oczyszczano znacznie dłużej, niż zakładano. Około 22.00, w godzinie rozpoczęcia natarcia, nad zgromadzonymi na pozycjach wyjściowych pojazdami 8 Brygady Pancernej pojawiły się niemieckie bombowce. Trafiły w kolumnę ciężarówek z paliwem i amunicją – płonęło około 25 pojazdów, a pożar oświetlał okolicę przez całą noc i ściągał ogień artylerii. Brygada rozproszyła się, straciła kontakt z ogniem zaporowym własnej artylerii i znacznie opóźniła natarcie.

Gen. Gatehouse uważał, że prowadzenie czołgów przez wąskie przejścia na otwarte zbocze, pod ogień zakopanych dział, będzie samobójstwem, i proponował pozostawienie na przedzie najwyżej jednego pułku. Lumsden podzielał jego obawy. Szef sztabu 8 Armii gen. Francis de Guingand uznał sprawę za tak poważną, że około 3.30 nad ranem 25 października obudził Montgomery’ego i ściągnął do jego stanowiska dowodzenia Lumsdena i dowódcę XXX Korpusu gen. Olivera Leese’a. Montgomery wysłuchał ich i nie zmienił zdania. Plan miał być wykonany: czołgi muszą przejść przez pola minowe i wyjść na zachód, choćby za cenę dużych strat. Według jego wspomnień rozmawiał też przez telefon z Gatehouse’em i dał do zrozumienia, że jeśli dowódcy dywizji pancernych nie są gotowi tego wykonać, znajdzie takich, którzy są. Relacje uczestników różnią się w szczegółach, a wspomnienia Montgomery’ego, pisane po latach, przedstawiają go w korzystnym świetle; zgodne są jednak co do tego, że tej nocy dowódca armii narzucił swoją wolę dowódcom wojsk pancernych.

To właśnie kryje się za słowami chronologii, że Montgomery „kazał kontynuować natarcie mimo strat”. Ale rozkaz nie przyniósł przełamania. Część czołgów 10 Dywizji Pancernej przeszła na zachodnie zbocza grzbietu, lecz o świcie znalazła się na otwartym terenie pod ogniem dział i czołgów przeciwnika. 24 Brygada Pancerna zameldowała, że osiągnęła linię „Pierson”, ale w pyle i zamieszaniu pomyliła położenie i w rzeczywistości była znacznie bliżej. Na południu, na odcinku XIII Korpusu, natarcie 7 Dywizji Pancernej przez drugi pas min również się załamało, z utratą kilkudziesięciu czołgów.

Zmiana kierunku

W ciągu 25 października Montgomery przyznał, że natarcie z grzbietu Miteirya na południe, które miała prowadzić 2 Dywizja Nowozelandzka gen. Bernarda Freyberga, kosztowałoby zbyt wiele. Zmienił więc kierunek głównego wysiłku. Piechota XXX Korpusu miała utrzymać Miteirya, a australijska 9 Dywizja gen. Leslie Morsheada – uderzyć na północ, ku wybrzeżu, by odciąć wysunięty klin Osi nad morzem, w którym broniły się niemiecka 164 Dywizja Lekka i włoska piechota. 1 Dywizja Pancerna miała nadal nacierać w rejonie Kidney. W nocy z 25 na 26 października australijska 26 Brygada, wsparta czołgami, zdobyła niewielkie wzniesienie oznaczone jako Punkt 29 – pagórek wysokości około sześciu metrów, z którego niemieccy obserwatorzy artylerii widzieli całe przedpole – i wzięła około 240 jeńców. O ten pagórek przez następny tydzień toczyły się zacięte walki.

Bilans pierwszych trzech dni był dla 8 Armii rozczarowujący. Zdobyła klin głębokości kilku i szerokości kilkunastu kilometrów, ale obrona Osi, choć poważnie osłabiona, trzymała się na większości pozycji. Według szacunków przytaczanych w opracowaniach do 26 października 8 Armia straciła około 6 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych, a stało się jasne, że harmonogram „Lightfoot” jest nie do utrzymania. Montgomery nie przerwał jednak bitwy. 26 października uznał, że natarcie traci impet, i zarządził przegrupowanie: wycofał do odwodu Nowozelandczyków i część wojsk pancernych, by przygotować je do nowego uderzenia, podczas gdy Australijczycy i 51 Dywizja kontynuowali walki „kruszące” na północy.

Z drugiej strony nadal trwał wyścig z czasem. Wieczorem 25 października do Afryki wrócił Rommel. Zastał armię, której dywizje na północy straciły znaczną część ludzi i sprzętu, która miała paliwa na kilka dni i nie mogła liczyć na szybkie dostawy. Przekonany, że główne uderzenie nastąpi na północy, ściągnął tam odwody z południa – decyzję, której z braku paliwa nie mógł już cofnąć.

Miejsce w wojnie

Kryzys z 24 i 25 października stał się jednym z najczęściej opisywanych epizodów bitwy. Zwolennicy Montgomery’ego widzą w nim dowód jego żelaznej woli: gdyby wtedy ustąpił dowódcom wojsk pancernych, bitwa mogła się zakończyć kolejnym niepowodzeniem w rodzaju lipcowych natarć gen. Claude’a Auchinlecka, po których Churchill oddał 8 Armię Montgomery’emu. Krytycy wskazują, że plan zakładający przepchnięcie dwóch dywizji pancernych w jedną noc przez głęboką strefę min był od początku zbyt ambitny, a obawy Lumsdena i Gatehouse’a w dużej mierze się potwierdziły. Spór ten zaważył na losach obu generałów: Lumsden został po bitwie odwołany z dowództwa korpusu, a Gatehouse – z dowództwa dywizji.

Sposób prowadzenia bitwy przez Montgomery’ego był najbliższy jego własnej zapowiedzi „kruszenia”: brutalnej bitwy na wyniszczenie, w której 8 Armia mogła sobie pozwolić na straty, a Armia Pancerna „Afryka” – nie. W kolejnych dniach w Londynie narastało zniecierpliwienie, a Winston Churchill pytał, czy bitwa nie wygasa. W rzeczywistości przegrupowanie z 26 i 27 października przygotowało operację „Supercharge”, rozpoczętą w nocy z 1 na 2 listopada, która ostatecznie złamała obronę Osi i zmusiła Rommla do odwrotu. Z perspektywy całej kampanii kryzys pod El Alamein był momentem, w którym okazało się, że przewaga materiałowa aliantów – jeśli dowódca ma determinację, by ją wykorzystać – może przełamać nawet najlepiej zorganizowaną obronę.