Nalot na Genuę

W nocy z 22 na 23 października 1942 roku brytyjskie RAF Bomber Command wznowiło naloty na Włochy. Nad Genuę, największy port kraju i jeden z wierzchołków jego „trójkąta przemysłowego”, wysłano 112 ciężkich bombowców Avro Lancaster z 5 Grupy, prowadzonych przez lotników formacji wskazującej cele, Pathfinder Force. Był to pierwszy nalot obszarowy na włoskie miasto, w którym na wzór wypraw nad Niemcy użyto masowo bomb zapalających. Bomby spadły na stare centrum, port, stocznie i wschodnie dzielnice. Uszkodzone zostały dworzec Genova Brignole, szpital Pammatone, kościoły i zabytkowe pałace w sercu miasta. Według wstępnych danych zginęło 39 osób, a około 200 zostało rannych.

Dlaczego Włochy

Brytyjczycy bombardowali północne Włochy od pierwszych dni wojny z nimi. W nocy z 11 na 12 czerwca 1940 roku bombowce z Anglii poleciały nad Turyn, a w lutym 1941 roku Genuę ostrzelały okręty Zespołu H. Do 1942 roku były to jednak wyprawy nieliczne i mało skuteczne. Dalekie loty nad Alpami wymagały samolotów o dużym zasięgu i udźwigu, a Bomber Command potrzebowało wszystkich sił przeciw Rzeszy. Sytuację zmieniły nowe czterosilnikowe bombowce, zwłaszcza Lancastery, które bez trudu przelatywały nad Francją i Alpami.

Termin wznowienia nalotów nie był przypadkowy. Według dziennika operacji Bomber Command kampanię przeciw Włochom rozpoczęto tak, by zbiegła się z ofensywą brytyjskiej 8 Armii pod El Alamein, której natarcie wyznaczono na wieczór 23 października. Brytyjczycy przygotowywali też desant w Afryce Północnej, zaplanowany na początek listopada. Uderzenie na przemysłowe miasta Ligurii, Piemontu i Lombardii miało utrudnić zaopatrzenie wojsk Osi w Afryce, zmusić Włochów do zatrzymania w kraju myśliwców i artylerii przeciwlotniczej, a przede wszystkim złamać morale społeczeństwa, które coraz mniej wierzyło w wojnę Benito Mussoliniego. W Londynie uważano Włochy za słabsze ogniwo Osi, w którym nawet niewielkie wyprawy mogły przynieść skutki polityczne niewspółmierne do zaangażowanych sił. Dowódca Bomber Command marszałek lotnictwa Arthur Harris, który od lutego prowadził nocną ofensywę obszarową przeciw miastom niemieckim, a we wrześniu zniszczył znaczną część Düsseldorfu, mógł teraz przenieść jej metody na drugiego członka Osi.

Noc nad Genuą

Noc z 22 na 23 października była bezchmurna i jasna od księżyca. Według brytyjskiego dziennika operacji Pathfinderzy oznaczyli cel „szybko i dokładnie”, a bombardowanie przez tę stosunkowo niewielką formację, niosącą tylko około 180 ton bomb, „trudno byłoby przeprowadzić w lepszych warunkach”. Według zestawień włoskich nad miasto dotarło około stu samolotów. Punktem celowania był plac Piazza De Ferrari w samym centrum Genui. Żaden Lancaster nie został zestrzelony, a włoska obrona przeciwlotnicza i myśliwce nie zdołały przeszkodzić w ataku.

Skutki były na włoskie warunki bezprecedensowe. Bomby zapalające wznieciły dziesiątki pożarów, z których część płonęła jeszcze dobę później. Ucierpiały średniowieczne podcienia Sottoripa przy porcie, Palazzo San Giorgio, Pałac Dożów i Palazzo Spinola, a także kościoły Santa Maria in Passione i Sant’Agostino. Rano miasto odwiedził król Wiktor Emanuel III, który obszedł najbardziej zniszczone dzielnice, a królowa Helena odwiedzała rannych w szpitalach. Brytyjczycy przyznawali, że ich dane o zniszczeniach są nieprecyzyjne, ale podkreślali „poważny wpływ” nalotu na morale mieszkańców.

Opis, według którego bombowce zniszczyły lotnisko i trafiły w centrum miasta, dzielnice mieszkalne, szpitale i kościoły, jest tylko częściowo trafny. Dostępne źródła brytyjskie i włoskie potwierdzają zniszczenia w centrum, w dzielnicach mieszkalnych, w szpitalu Pammatone i w kościołach, ale nie wspominają o zniszczeniu lotniska. Celem nalotu nie były obiekty lotnicze, lecz samo miasto, a straty wynikały z charakteru bombardowania obszarowego, a nie z chybienia celu wojskowego.

Pomyłka nad Savoną i tragedia w tunelu

Następnej nocy, z 23 na 24 października, Bomber Command wysłało nad Genuę 122 samoloty z 3 i 4 Grupy: 53 Halifaxy, 51 Stirlingów i 18 Wellingtonów. Tym razem cel krył się pod chmurami. Znaczna część załóg zrzuciła bomby na Savonę, leżącą kilkadziesiąt kilometrów na zachód wzdłuż wybrzeża, gdzie według włoskich danych zginęło 55 osób. Część samolotów zbombardowała Vado Ligure albo Turyn. Nad Genuę dotarła tylko część wyprawy, a straty materialne były tam niewielkie, choć zniszczony został teatr Paganiniego, nigdy później nieodbudowany. Brytyjczycy stracili trzy maszyny i uznali ten nalot za nieudany.

Najwięcej ofiar w Genui przyniósł jednak nie ten nalot, lecz strach przed nim. Wieczorem 23 października, gdy po nocy pełnej pożarów znów zawyły syreny, tysiące ludzi rzuciły się do schronu w dawnym tunelu kolejowym delle Grazie, do którego prowadziły strome schody o około 150 stopniach przy Porta Soprana. Kilka osób upadło na stopniach, następni przewracali się na nich, a napierający z tyłu tłum nie wiedział, co dzieje się na dole. Według oficjalnego bilansu w ścisku zginęły zadeptane lub uduszone 354 osoby, a według niektórych szacunków ponad pięćset. Ofiar paniki było w Genui wielokrotnie więcej niż ofiar samych bomb z poprzedniej nocy.

Za dnia nad Mediolanem

24 października Harris sięgnął po rzadko stosowany środek: dzienny nalot ciężkich bombowców. 88 Lancasterów z 5 Grupy przeleciało pojedynczo, korzystając z chmur, nad Francją do punktu zbiórki nad jeziorem Annecy, a stamtąd w szyku nad Alpami na Mediolan. Atak całkowicie zaskoczył miasto. Według brytyjskiego dziennika operacji w ciągu 18 minut spadło 135 ton bomb, w tym dziesiątki tysięcy zapalających, i wybuchło około 30 dużych pożarów. Trafiono 441 budynków, wśród nich więzienie San Vittore, dwie stacje kolejowe, Cmentarz Monumentalny i zakłady lotnicze Caproni. Zginęło co najmniej 171 osób, a około 300 zostało rannych. Brytyjczycy stracili według swojego dziennika trzy Lancastery, a czwarty rozbił się w Anglii. Punktem celowania była katedra mediolańska. Nie została wtedy trafiona, ale wybór największej świątyni miasta na środek nalotu spotkał się z krytyką części brytyjskich parlamentarzystów i przełożonego Harrisa, szefa sztabu lotnictwa głównego marszałka lotnictwa Charlesa Portala.

Następnej nocy 71 samolotów z 1 i 3 Grupy miało powtórzyć atak na Mediolan. Burze rozproszyły wyprawę, część załóg zabłądziła nad Szwajcarię, a nad cel dotarło tylko 39 maszyn. Zniszczenia były niewielkie, ale Brytyjczycy stracili sześć samolotów, czyli 8,5 procent sił. Nalot i tak przyspieszył ucieczkę tysięcy mieszkańców z miasta.

Słabość włoskiej obrony

Pierwsze nocne i dzienne naloty jesieni 1942 roku obnażyły słabość obrony włoskich miast. Regia Aeronautica nie miała prawdziwego lotnictwa nocnego, a artyleria przeciwlotnicza była nieliczna, przestarzała i pozbawiona radarów. Większość nowoczesnego sprzętu i najlepszych dywizjonów myśliwskich walczyła w Afryce, na Malcie i w Rosji. Także obrona cywilna była słabo przygotowana: wiele schronów było prowizorycznych, a ludzie nie przywykli do nocnych alarmów. Genuę ratowały w pewnym stopniu liczne tunele i chodniki pod wzgórzami, w których mogły się ukryć tysiące ludzi, co tłumaczy, dlaczego liczba zabitych w samych bombardowaniach była stosunkowo niewielka w porównaniu ze zniszczeniami. Od początku 1943 roku włoską obronę wzmocniły niemieckie baterie przeciwlotnicze, lecz nie zmieniło to zasadniczo sytuacji.

Bombowce zaczęły też kruszyć morale. Mieszkańcy wielkich miast północy, którzy przez dwa lata traktowali wojnę jako coś dalekiego, masowo wyjeżdżali na wieś i do mniejszych miejscowości. Władze faszystowskie, które zapewniały, że kraj jest bezpieczny, traciły zaufanie, a ewakuacja ludności z miast, początkowo żywiołowa, wkrótce stała się oficjalną polityką.

Miejsce w wojnie

Nalot na Genuę otworzył pierwszą zmasowaną kampanię bombową przeciw Włochom. Wieczorem 23 października 8 Armia rozpoczęła drugą bitwę pod El Alamein, a w nocy z 7 na 8 listopada alianci wylądowali w Maroku i Algierii. W tym samym czasie Bomber Command wracało nad północne Włochy. Genuę bombardowano jeszcze cztery razy w listopadzie, w tym w nocy z 7 na 8 listopada, w najcięższym do tej chwili nalocie na włoskie miasto, gdy 143 ze 175 wysłanych samolotów zaatakowały centrum i stocznie Ansaldo. Według zestawień włoskich sześć jesiennych nalotów zniszczyło lub ciężko uszkodziło w Genui około 1250 budynków i zabiło 451 osób. Od 18 listopada celem stał się Turyn z zakładami FIAT; w nocy z 20 na 21 listopada zginęło tam 177 osób, a z miasta rozpoczęła się masowa ucieczka ludności.

Nalot z 22 na 23 października nie przesądził o losach wojny, ale zapoczątkował proces, który w kolejnych miesiącach podkopał zaufanie Włochów do reżimu. Do wiosny 1943 roku bombardowania, porażki w Afryce i katastrofa armii włoskiej nad Donem sprawiły, że wojna stała się w kraju głęboko niepopularna. Kolejne, znacznie cięższe naloty w 1943 roku, w tym pierwszy amerykański nalot na Rzym 19 lipca, towarzyszyły upadkowi reżimu: 25 lipca 1943 roku Wielka Rada Faszystowska odwróciła się od Mussoliniego, a król kazał go aresztować. Genua była bombardowana aż do 1945 roku, a jej zabytkowe centrum, zniszczone w pierwszych nocach jesieni 1942 roku, odbudowywano przez dziesięciolecia po wojnie.