Włochy anektują Fiume

16 marca 1924 roku do Fiume przybył król Wiktor Emanuel III. Tysiące ludzi z flagami zebrały się na ulicach i przed pałacem gubernatora, z którego balkonu cztery i pół roku wcześniej Gabriele D’Annunzio ogłosił przyłączenie miasta do Włoch. Teraz robił to monarcha, a stało się to możliwe dzięki premierowi, Benitowi Mussoliniemu. Przez cztery lata Fiume było formalnie niepodległym Wolnym Państwem, którego niepodległość Włochy i Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców przyrzekły w 1920 roku szanować „po wieczne czasy”. W styczniu 1924 roku oba państwa podzieliły je między siebie. Dla Mussoliniego był to pierwszy sukces w polityce zagranicznej i pierwsza zdobycz terytorialna faszystowskich Włoch. Dla nacjonalistów spełnienie marzenia, o które od 1919 roku spierano się w Paryżu, w Rzymie i na ulicach samego Fiume.

Popularne kalendaria podają, że tego dnia Włochy anektowały „Wolne Państwo Fiume”. Wymaga to dwóch uzupełnień. Po pierwsze, Włochy nie wzięły całego Wolnego Państwa: dostały miasto i pas wybrzeża, a port Baross, deltę rzeki Rječiny i zaplecze zamieszkane przez Chorwatów oddały Jugosławii. Po drugie, w sensie prawnym aneksja nastąpiła wcześniej. 22 lutego 1924 roku, po wymianie dokumentów ratyfikacyjnych, układ wszedł w życie, a król podpisał tego samego dnia dekret z mocą ustawy o przyłączeniu Fiume i drugi, który tworzył nową prowincję Carnaro ze stolicą w Fiume. 16 marca to dzień uroczystego ogłoszenia aneksji w obecności króla.

Od zamachu do gubernatora

Wolne Państwo nigdy nie zaczęło normalnie działać. W kwietniu 1921 roku wybory do Zgromadzenia Konstytucyjnego wygrali autonomiści Riccarda Zanelli, przeciwnicy aneksji, ale 3 marca 1922 roku miejscowi faszyści i dawni legioniści, wsparci przez bojówki z Triestu, zbrojnie obalili jego rząd. Zanella i większość posłów uszli do Jugosławii i obradowali na wygnaniu w Kraljevicy. Do miasta weszło wojsko włoskie, a władzę objęła annesjonistyczna mniejszość zgromadzenia z Attiliem Depolim na czele. Rządy liberalne w Rzymie, kolejno Ivanoe Bonomiego i Luigiego Facty, nie potrafiły ani przywrócić prawowitej władzy, ani rozwiązać sprawy. Włosko-jugosłowiańska komisja, która miała uregulować kwestie portu i granicy, utknęła w miejscu.

Wszystko zmieniło się, gdy Mussolini został premierem pod koniec października 1922 roku. Sam objął też ministerstwo spraw zagranicznych. Fiume było dla faszystów sprawą honoru, a nowy premier potrzebował sukcesu, który pokazałby, że faszyzm potrafi wywalczyć to, czego nie zdołali liberałowie. Działał jednak ostrożniej, niż sugerowała jego retoryka. Sekretarz generalny ministerstwa, doświadczony dyplomata Salvatore Contarini, prowadził rokowania z Belgradem w duchu dawnej polityki porozumienia na Bałkanach. Jednocześnie Mussolini tworzył fakty dokonane. 17 września 1923 roku mianował generała Gaetana Giardina gubernatorem wojskowym Fiume, co w praktyce oznaczało przejęcie miasta przez Włochy. Stało się to w tych samych tygodniach, w których włoska flota ostrzelała i zajęła Korfu, a Mussolini pokazał Europie, że nie cofnie się przed użyciem siły wobec słabszego sąsiada.

Królestwo SHS nie miało wiele do powiedzenia. Było młodym państwem, rozdartym sporem między serbskim centralizmem a chorwackimi dążeniami do autonomii, a w sprawie Fiume nie mogło liczyć na wsparcie Francji i Wielkiej Brytanii, które nie zamierzały kłócić się z Włochami o jedno miasto. Premier Nikola Pašić wolał porozumienie, które przyniosłoby Jugosławii choć część terytorium i spokój na granicy, niż jałowy spór z silniejszym sąsiadem.

Układy rzymskie

27 stycznia 1924 roku w Rzymie Mussolini oraz Pašić i minister spraw zagranicznych Momčilo Ninčić podpisali dwa dokumenty. Pierwszym był układ o Fiume. Strony stwierdziły, że utworzenie Wolnego Państwa przewidzianego w traktacie z Rapallo okazało się niemożliwe, i postanowiły rozwiązać sprawę inaczej. Włochy otrzymały miasto Fiume z pasem wybrzeża, który zapewniał mu połączenie lądowe z resztą królestwa. Królestwo SHS dostało port Baross i deltę Rječiny, przyznane mu już w liście ministra Sforzy dołączonym do traktatu z Rapallo, oraz wewnętrzną, zamieszkaną przez Słowian część okręgu. Granica przebiegła kanałem Rječiny, który od tej pory oddzielał włoskie Fiume od jugosłowiańskiego Sušaku. Włochy wydzierżawiły Jugosławii jeden z basenów portu, a szczegóły dotyczące portu, kolei i ruchu granicznego miały ustalić specjalne konwencje. Mieszana komisja wytyczyła granicę w terenie, a jej ustalenia przyjęto w konwencjach podpisanych w Nettuno w lipcu 1925 roku.

Drugim dokumentem był pakt przyjaźni i serdecznej współpracy, zawarty na pięć lat. Dla Belgradu był on niezbędną ceną za ustępstwo w sprawie Fiume, co Mussolini przyznawał w poufnym memoriale dla króla. Pakt zobowiązywał oba państwa do współpracy w utrzymaniu ładu ustanowionego przez traktaty pokojowe i do wzajemnych konsultacji. Na krótko zdawało się, że Włochy i Jugosławia, rywale nad Adriatykiem, staną się partnerami. Układ zarejestrowano w kwietniu 1924 roku w Lidze Narodów. Rząd Wolnego Państwa na wygnaniu ogłosił go nieważnym jako zawarty bez udziału i zgody mieszkańców, ale nikt nie wziął tego protestu pod uwagę. Wielu członków zgromadzenia uznało zresztą przyłączenie do Włoch za rozwiązanie do przyjęcia i wróciło do miasta.

Fiume stało się stolicą prowincji Carnaro, do której włączono także okręg Opatii. D’Annunzio, który przyglądał się wszystkiemu ze swojej willi nad jeziorem Garda, został uhonorowany przez reżim. W 1924 roku król nadał mu dziedziczny tytuł księcia Montenevoso, od góry Snežnik (wł. Monte Nevoso), która po traktacie z Rapallo znalazła się na nowej granicy Włoch.

Miasto bez zaplecza

Dla samego Fiume aneksja nie była spełnieniem obietnic. Przed wojną było głównym portem Węgier, przez który szła duża część morskiego handlu całego królestwa węgierskiego. Teraz znalazło się na samym krańcu Włoch, odcięte granicą od własnego zaplecza i od przedmieścia Sušak, który Jugosławia rozwijała jako własny port. Ruch w porcie spadł, a miasto nie odzyskało już dawnej pozycji. Mniejszość chorwacka i słoweńska w prowincji, podobnie jak w całej Wenecji Julijskiej, znalazła się pod presją faszystowskiej italianizacji: zamykano słowiańskie szkoły i stowarzyszenia, a nazwiska i nazwy miejscowości zmieniano na włoskie. Faszystowskie Włochy otaczały natomiast Fiume kultem jako miejsce narodzin swojego stylu i mitu.

Znaczenie

Aneksja Fiume była pierwszą zdobyczą terytorialną rządu faszystowskiego, osiągniętą naciskiem na słabszego sąsiada. Mocarstwa, które w 1919 roku nie chciały oddać miasta Włochom, w 1924 roku przyjęły to do wiadomości. Mussolini nauczył się, że fakt dokonany, poparty groźbą siły i opakowany w dwustronny układ, wystarczy, by zmienić postanowienia traktatu, który miał obowiązywać na wieki. Podobną metodą, w znacznie większej skali, posługiwał się później Hitler.

Przyjaźń z Jugosławią okazała się krótka. Już w latach 1926–1927 Mussolini związał z sobą Albanię i otoczył Jugosławię od południa, a pakt z 1924 roku po wygaśnięciu w 1929 roku nie został odnowiony. Włochy dawały schronienie chorwackim ustaszom Ante Pavelicia, którzy w 1934 roku zorganizowali w Marsylii zamach na króla Jugosławii Aleksandra I. Krótkie odprężenie przyniósł dopiero układ, który w 1937 roku zawarli Galeazzo Ciano i Milan Stojadinović. W kwietniu 1941 roku Włochy razem z Niemcami napadły na Królestwo Jugosławii. Do prowincji Fiume przyłączono wtedy Sušak i duży pas chorwackiego wybrzeża, a z zajętej Dalmacji utworzono Gubernatorstwo Dalmacji. Po kapitulacji Włoch we wrześniu 1943 roku miasto zajęli Niemcy, a 3 maja 1945 roku jugosłowiańscy partyzanci. Traktat pokojowy z 1947 roku oddał Fiume Jugosławii. Z dwudziestu lat włoskiego panowania zostało niewiele poza nazwą, którą pamiętali wygnańcy: większość włoskich mieszkańców miasta wyjechała, a Fiume stało się Rijeką.