Ante Pavelić

Ante Pavelić był chorwackim adwokatem i politykiem, który z legalnej opozycji wobec serbskiej dominacji w Królestwie Jugosławii przeszedł do terroru. W 1929 roku założył na emigracji organizację ustaszy, a w 1934 roku jego ludzie, razem z macedońskimi rewolucjonistami, zabili w Marsylii króla Aleksandra I. Przez ponad dekadę żył we Włoszech jako narzędzie polityki Mussoliniego wobec Jugosławii. Gdy w kwietniu 1941 roku Niemcy i ich sojusznicy rozbili to państwo, Osi potrzebny był w Zagrzebiu ktoś, kto zechce rządzić z ich nadania. Pavelić został poglavnikiem, czyli wodzem, Niepodległego Państwa Chorwackiego i przez cztery lata kierował reżimem, który dopuścił się ludobójstwa Serbów, Żydów i Romów. Po wojnie uciekł przez Austrię i Włochy do Argentyny, a zmarł w Hiszpanii, nigdy nie stanąwszy przed sądem za swoje zbrodnie.

Młodość i prawo

Urodził się 14 lipca 1889 roku w Bradinie, wiosce na stokach góry Ivan w Hercegowinie, niedaleko Konjica. Bośnia i Hercegowina formalnie należała wtedy jeszcze do Imperium Osmańskiego, ale od 1878 roku zarządzały nią Austro-Węgry. Rodzice pochodzili z Liki w Chorwacji i przyjechali do Bośni do pracy przy budowie kolei. Rodzina przenosiła się z miejsca na miejsce, a chłopiec chodził do szkół w Bośni, potem w Zagrzebiu, Senju i Karlovacu, często przerywając naukę z powodu choroby. Już jako gimnazjalista przystał do nacjonalistów, wyznawców idei Ante Starčevicia, ojca chorwackiego ruchu „prawaszy”, i jego następcy Josipa Franka. Głosili oni, że Chorwacja ma historyczne prawo do własnego państwa, a Serbowie z jej ziem to w istocie Chorwaci wyznania prawosławnego. Z czasem w ruchu Franka, zwanym frankowcami, coraz silniej dochodziła do głosu wrogość wobec Serbów.

W 1910 roku Pavelić zaczął studia prawnicze na Uniwersytecie w Zagrzebiu. W 1912 roku został na krótko aresztowany w związku z zamachem na bana Chorwacji i Slawonii Slavka Cuvaja. Dyplom uzyskał w 1914 roku, a doktorat w 1915 roku. W czasie pierwszej wojny światowej pracował w kancelarii Aleksandra Horvata, przewodniczącego Partii Prawa, i wszedł do władz partii. Potem otworzył własną praktykę adwokacką w Zagrzebiu. W 1922 roku poślubił Marię Lovrenčević, z którą miał troje dzieci.

Poseł przeciw Królestwu SHS

Partia Prawa nie uznała zjednoczenia Chorwacji z Serbią w Królestwie Serbów, Chorwatów i Słoweńców w grudniu 1918 roku i domagała się chorwackiej republiki. Była jednak ugrupowaniem małym, w cieniu Chorwackiej Partii Chłopskiej Stjepana Radicia. Pavelić w 1921 roku wszedł do rady miejskiej Zagrzebia, a jako polityk i adwokat utrzymywał kontakty w Belgradzie, także z premierem Nikolą Pašiciem. W 1927 roku został wybrany do parlamentu z listy Bloku Chorwackiego, razem z Ante Trumbiciem. Tego samego roku, wracając ze zjazdu miast europejskich w Paryżu, złożył we włoskim ministerstwie spraw zagranicznych memoriał, w którym w imieniu partii proponował Włochom współpracę w rozbiciu Jugosławii. W zamian za poparcie godził się uznać włoskie zdobycze na wschodnim Adriatyku, odstąpić Włochom strategiczne punkty w Dalmacji i Zatokę Kotorską i nie budować chorwackiej floty. Te obietnice miały wrócić w 1941 roku.

Bronił w sądach przeciwników państwa, między innymi w 1927 roku macedońskich studentów oskarżonych w Skopje o związki z Wewnętrzną Macedońską Organizacją Rewolucyjną. W czerwcu 1928 roku był świadkiem strzelaniny w parlamencie, w której czarnogórski poseł śmiertelnie ranił Radicia. Po tym zamachu radykalizował się jeszcze szybciej. Wydawał pismo „Hrvatski domobran” i założył zbrojną organizację młodzieżową, którą władze wkrótce zdelegalizowały.

Ustasze i Marsylia

6 stycznia 1929 roku król Aleksander I rozwiązał parlament i partie polityczne i wprowadził dyktaturę. Pavelić, śledzony przez policję, w nocy z 19 na 20 stycznia wyjechał do Austrii. Za początek organizacji ustaszy (od ustati – powstać) przyjmuje się zwykle rok 1929. Miała ona charakter spiskowy i wojskowy, a jej celem była niepodległa Chorwacja w „historycznych i etnicznych granicach”, wywalczona każdymi środkami, także siłą. W kwietniu 1929 roku Pavelić podpisał w Sofii z przywódcą WMRO Iwanem Michajłowem deklarację o współpracy w oderwaniu Chorwacji i Macedonii od Jugosławii. Jugosłowiański sąd skazał go za zdradę zaocznie na śmierć. Z Wiednia wydalono go do Niemiec, skąd z fałszywym paszportem przedostał się do Włoch.

We Włoszech żył pod przybranymi nazwiskami, najczęściej jako Antonio Serdar. Benito Mussolini oficjalnie się z ustaszami nie wiązał, ale pozwalał im działać i dawał pieniądze, widząc w nich narzędzie do rozbicia Jugosławii i opanowania Adriatyku. Od 1931 roku ustasze mieli obozy szkoleniowe we Włoszech, między innymi w Bovegno koło Brescii, a także na Węgrzech, w majątku Janka Puszta. W 1932 roku Pavelić zaczął wydawać pismo „Ustaša”, w którego pierwszym numerze napisał, że sztylet, rewolwer, karabin maszynowy i bomba zegarowa to dzwony, które obwieszczą zmartwychwstanie niepodległego państwa chorwackiego. Ustasze podkładali bomby w pociągach i zabijali przeciwników, a we wrześniu 1932 roku około dwudziestoosobowa grupa napadła na posterunek żandarmerii w Welebicie. To nieudane „powstanie welebickie” wywołało surowe represje, które uderzyły głównie w chorwackich chłopów.

W grudniu 1933 roku pierwszy zamach na króla w Zagrzebiu wykryto w porę. Drugi się udał. 9 października 1934 roku Bułgar Włado Czernozemski, instruktor w obozach ustaszy, zastrzelił w Marsylii Aleksandra I, a w strzelaninie śmiertelnie ranny został francuski minister spraw zagranicznych Louis Barthou. Pod naciskiem Francji Włosi 17 października aresztowali Pavelicia w Turynie, ale odmówili wydania go Francuzom. W lutym 1936 roku sąd przysięgłych w Aix-en-Provence skazał go zaocznie na śmierć. Pavelić wyszedł z włoskiego więzienia w marcu 1936 roku i pozostał pod nadzorem policji, a jego ludzi internowano na wyspach i w obozach.

Lata w cieniu

Zamach w Marsylii był największym sukcesem ustaszy, ale nie przyniósł rozpadu Jugosławii. Państwo przetrwało, a regentem w imieniu małoletniego Piotra II został książę Paweł. Rozczarowany Włochami Pavelić szukał kontaktu z Niemcami. W 1936 roku przygotował dla niemieckiego MSZ memoriał o „kwestii chorwackiej”, w którym za wrogów Chorwatów uznał serbskie władze, masonerię, komunizm i Żydów, którym przypisywał opanowanie chorwackiego handlu i prasy. W ideologii ustaszy, początkowo skupionej na walce z Belgradem, rosło znaczenie antysemityzmu i myślenia rasowego. W 1937 roku Włochy porozumiały się z Jugosławią premiera Milana Stojadinovicia, rozwiązały oddziały ustaszy i osadziły Pavelicia w areszcie domowym w Sienie. Około połowy z kilkuset emigrantów wróciło do kraju, gdzie ustasze działali w podziemiu, wśród studentów i w organizacjach gospodarczych. Pozostawali jednak marginesem. Chorwaci w ogromnej większości szli za Vladkiem Mačkiem, następcą Radicia, który w 1939 roku uzyskał od regenta autonomiczną Banowinę Chorwacji.

Po zajęciu Albanii przez Włochy w 1939 roku minister spraw zagranicznych Galeazzo Ciano znów rozmawiał z Paveliciem o chorwackim powstaniu i państwie związanym z Włochami unią walutową, celną i personalną. W 1940 roku Rzym przygotowywał nawet atak na Jugosławię, ale plan odłożono z powodu wojny z Francją, a potem zablokował go Adolf Hitler, który chciał spokoju na Bałkanach. Pavelić mieszkał wtedy w willi pod Florencją, wciąż pod nadzorem policji.

Poglavnik

Wszystko zmienił przewrót w Belgradzie 27 marca 1941 roku, dwa dni po przystąpieniu Jugosławii do paktu trzech. Hitler postanowił zniszczyć Jugosławię, a 29 marca Mussolini po raz pierwszy przyjął Pavelicia w Villa Torlonia w Rzymie. Pavelić potwierdził dawne obietnice w sprawie Dalmacji i dostał radiostację, przez którą wzywał Chorwatów do powstania. Gdy 6 kwietnia Niemcy zaatakowały Jugosławię, Berlin wolał jednak mieć w Zagrzebiu Mačka. Ten odmówił, więc 10 kwietnia zastępca Pavelicia, Slavko Kvaternik, z niemieckim przyzwoleniem ogłosił w jego imieniu Niepodległe Państwo Chorwackie. Pavelić z kilkuset ustaszami przyjechał przez Rijekę do Karlovaca, a 15 kwietnia do Zagrzebia, gdy Niemcy i Włochy uznały nowe państwo. 16 kwietnia utworzył rząd. W maju w Rzymie podpisał porozumienia oddające Włochom większość środkowej Dalmacji, a królem Chorwacji ogłoszono księcia Aimone z dynastii sabaudzkiej jako Tomisława II, który nigdy nie przyjechał do kraju. 18 maja 1941 roku Pavelića przyjął na prywatnej audiencji papież Pius XII. Watykan nie uznał jednak NDH i utrzymywał stosunki z jugosłowiańskim rządem na uchodźstwie, choć wysłał do Zagrzebia swojego przedstawiciela.

Pavelić rządził jako dyktator. Państwo nie miało działającego parlamentu – zwołany w 1942 roku sabor zebrał się na kilka sesji i więcej go nie zwoływano – a wszystkie ustawy wydawał poglavnik. Już 17 kwietnia 1941 roku podpisał dekret o obronie narodu i państwa, przewidujący karę śmierci za czyny godzące w interesy NDH, 25 kwietnia zakazał używania cyrylicy, a 30 kwietnia ogłosił ustawy rasowe, które odebrały Żydom prawa obywatelskie. Pod koniec kwietnia ustasze dokonali pierwszych masowych mordów na Serbach, w Gudovacu, a potem w Glinie. Włoski dziennikarz Alfio Russo zapamiętał, że zapytany, co zrobi, jeśli zbuntują się wszyscy Serbowie, Pavelić odpowiedział: „Zabijemy ich wszystkich”. 6 czerwca 1941 roku Hitler przyjął go w Berghofie i radził mu prowadzić politykę „nietolerancji narodowej” przez pięćdziesiąt lat oraz wysiedlać Serbów do okupowanej Serbii. 15 czerwca NDH przystąpiło do paktu trzech.

Ludobójstwo

Celem polityki ustaszy wobec niemal dwóch milionów Serbów było ich usunięcie z państwa: część miano wysiedlić, część zmusić do przejścia na katolicyzm, resztę wymordować. Prawosławne cerkwie burzono, a duchownych zabijano lub wypędzano. Do jesieni 1941 roku ustasze wysiedlili do Serbii ponad sto tysięcy ludzi, a w ciągu wojny na katolicyzm przeszło, przymusowo lub pod presją, około 240 tysięcy Serbów. Żydów i Romów reżim skazał na całkowitą zagładę. W sierpniu 1941 roku powstał kompleks obozów Jasenovac, kierowany przez Vjekoslava Luburicia, w którym według szacunków amerykańskiego Muzeum Pamięci Holokaustu zginęło od 77 do 99 tysięcy ludzi. Główną odpowiedzialność za planowanie zbrodni historycy przypisują, obok Pavelicia, synowi Kvaternika, Didowi Kvaternikowi, i ministrowi spraw wewnętrznych Andriji Artukoviciowi. Pavelić sam pozostawał przy tym praktykującym katolikiem.

Skalę zbrodni trudno ustalić dokładnie, a szacunki różnią się znacznie. Według większości historyków w NDH zginęło, z rąk ustaszy i ich sojuszników, od około 170 do ponad 300 tysięcy Serbów, około 30 tysięcy z blisko 40 tysięcy Żydów i niemal wszyscy Romowie, a także dziesiątki tysięcy Chorwatów i muzułmanów, przeciwników reżimu. Nawet niemieccy sojusznicy byli wstrząśnięci. Generał Edmund Glaise-Horstenau, niemiecki pełnomocnik wojskowy w Zagrzebiu, meldował latem 1941 roku, że ustasze „wpadli w szał”, a gestapo w raporcie dla Heinricha Himmlera z lutego 1942 roku pisało, że to ich okrucieństwa pchają ludność do partyzantki. Terror przyniósł bowiem skutek odwrotny do zamierzonego: wywołał powstanie Serbów, z którego wyrosły czetnicy i komunistyczna partyzantka Josipa Broz Tity. Gdy rozczarowani Chorwaci zaczęli się odwracać od reżimu, Pavelić w październiku 1941 roku kazał osadzić Mačka w Jasenovacu, a potem w areszcie domowym.

Państwo, które się rozpadało

Do połowy 1942 roku władza Pavelicia sięgała w praktyce tylko Zagrzebia, większych miast i okolic, w których stały niemieckie i chorwackie garnizony. W wielu regionach rządzili partyzanci, czetnicy albo Włosi. Niemcy coraz otwarciej krytykowali ustaszy. We wrześniu 1942 roku Hitler wezwał Pavelicia do swojej kwatery pod Winnicą na Ukrainie, po czym poglavnik odsunął Slavka i Dida Kvaterników i obarczył ich winą za terror i klęski. Sam jednak pozostał u władzy. Od 1943 roku Himmler wysyłał do NDH własne siły, w tym dywizję SS i żandarmerię złożoną z miejscowych Niemców, a z chorwackich muzułmanów utworzono dywizję Waffen-SS.

Po kapitulacji Włoch we wrześniu 1943 roku Tomisław II zrzekł się korony, a Pavelić ogłosił nieważność porozumień rzymskich i przyłączył do NDH Dalmację. W rzeczywistości zachodnie ziemie zajęli Niemcy. Szefem rządu został Nikola Mandić, a Pavelić jako poglavnik pozostał głową państwa. Gdy w 1944 roku minister Mladen Lorković i generał Ante Vokić przygotowali plan zmiany frontu i porozumienia z aliantami, Pavelić najpierw się wahał, a potem kazał ich aresztować. Obaj zostali zamordowani w więzieniu w Lepoglavie wiosną 1945 roku. Poglavnik trwał przy Hitlerze do końca.

Ucieczka

6 maja 1945 roku Pavelić opuścił Zagrzeb. Dziesiątki tysięcy żołnierzy NDH i cywilów ruszyły za nim do Austrii, by poddać się Brytyjczykom, ale ci odesłali ich do jugosłowiańskich partyzantów. W masakrze w Bleiburgu i podczas marszów, które po niej nastąpiły, zginęły dziesiątki tysięcy ludzi. Sam Pavelić oderwał się od kolumn i dotarł do amerykańskiej strefy okupacyjnej w Austrii, gdzie ukrywał się do 1946 roku pod fałszywym nazwiskiem. Potem, przebrany za duchownego, przedostał się do Rzymu. Ukrywał się tam w domach należących do instytucji kościelnych, korzystając z pomocy chorwackiego księdza Krunoslava Draganovicia, który organizował ucieczki dawnych ustaszy za ocean. Amerykański kontrwywiad wiedział o jego pobycie, ale ani Amerykanie, ani Brytyjczycy nie zrobili nic, by wydać go Jugosławii.

Z paszportem Czerwonego Krzyża na nazwisko Pál Aranyos Pavelić odpłynął do Argentyny i, według większości źródeł, w listopadzie 1948 roku dotarł do Buenos Aires (część opracowań podaje rok 1947). Dzięki przychylności władz Juana Peróna, które przyjęły wielu uciekinierów z pokonanej Europy, osiadł tam z rodziną, prowadził firmę budowlaną i nie przestał działać politycznie. W 1951 roku ogłosił chorwacki „rząd państwowy” na uchodźstwie, a w 1956 roku założył Chorwacki Ruch Wyzwoleńczy. 10 kwietnia 1957 roku, w rocznicę proklamacji NDH, został postrzelony w plecy w podmiejskim El Palomar. Do zamachu przyznał się w 1999 roku czarnogórski emigrant Blagoje Jovović, dawny czetnik. Po upadku Peróna Jugosławia znów zażądała ekstradycji, więc Pavelić wyjechał do Chile, a pod koniec 1957 roku do Madrytu, gdzie rząd generała Francisco Franco przyznał mu azyl, pod warunkiem że nie będzie się pokazywał publicznie. Zmarł 28 grudnia 1959 roku w niemieckim szpitalu w Madrycie z powodu powikłań po ranach odniesionych w zamachu. Pochowano go na cmentarzu San Isidro.

Znaczenie

Pavelić należy do tych postaci, w których losach widać całą drogę od sporów narodowościowych po pierwszej wojnie światowej do ludobójstwa w czasie drugiej. Poczucie krzywdy, jakiej Chorwaci doznali w scentralizowanym królestwie, było prawdziwe, ale on zamienił je w program terroru i oddał się w zależność od faszystowskich Włoch, a potem nazistowskich Niemiec. Zamach w Marsylii, który zorganizował z WMRO, zabił dwóch polityków broniących systemu sojuszy przeciw Hitlerowi i ośmielił rewizjonistów w całej Europie. Państwo, które w 1941 roku dostał od Osi, nie było ani niepodległe, ani chorwackie w tym sensie, o którym marzyli jego rodacy: oddało Włochom Dalmację, utrzymywało się dzięki niemieckim bagnetom, a jego reżim pod względem odsetka zamordowanych obywateli należał do najkrwawszych w Europie. Zbrodnie ustaszy na Serbach stały się w powojennej Jugosławii jednym z fundamentów mitologii titowskiej, a w latach dziewięćdziesiątych, w czasie rozpadu federacji, wróciły jako broń w wojnie serbsko-chorwackiej. Pavelić nigdy nie odpowiedział za nie przed sądem.