Wolni Francuzi na Reunionie

30 listopada 1942 roku o 8:45 gubernator Reunionu Pierre Émile Aubert przyjął warunki kapitulacji i uznał władzę nowego gubernatora, mianowanego przez generała Charles’a de Gaulle’a. Francuska wyspa na Oceanie Indyjskim, przez dwa i pół roku wierna rządowi marszałka Philippe’a Pétaina, przeszła na stronę Wolnej Francji. Nie zajęli jej Brytyjczycy, jak pół roku wcześniej Madagaskar, lecz sami Francuzi: kilkudziesięciu fizylierów morskich z jednego okrętu, wspartych przez miejscowych przeciwników Vichy. Wyzwolenie wyspy, bo tak je nazywa francuska tradycja, kosztowało kilka ofiar śmiertelnych.

Wyspa wierna Vichy

Po klęsce Francji w czerwcu 1940 roku na Reunionie nie brakowało głosów za kontynuowaniem wojny. 23 czerwca przewodniczący rady generalnej Raoul Nativel potępił rozejm przez radio w Saint-Denis, a brytyjski konsul zaproponował gubernatorowi pokrycie kosztów administracji, jeśli wyspa będzie dalej walczyć. Aubert, gubernator od początku 1940 roku, naradził się z miejscowymi notablami i pozostał posłuszny rządowi w Vichy. Zwolenników de Gaulle’a usunięto ze stanowisk. Sam Aubert uchodził za umiarkowanego, ale jego szef gabinetu Jean-Jacques Pillet z zapałem wprowadzał program „rewolucji narodowej” Pétaina: cenzurę, propagandę, specjalny sąd karny i prorządową milicję.

Opór był skromny. 11 listopada 1941 roku około dwudziestu kobiet złożyło kwiaty pod pomnikiem poległych w pierwszej wojnie w Saint-Denis i zapłaciło za to grzywny. Działały małe komórki komunistyczne pod wodzą Léona de Lépervanche’a z miasta Le Port. Łączność radiową z brytyjskim Mauritiusem nawiązał nawet mieszkający na wyspie na wygnaniu były cesarz Wietnamu Duy Tân, zapalony krótkofalowiec, którego za to zatrzymano, a sprzęt skonfiskowano.

Wyspa praktycznie nie miała czym się bronić. Po rozejmie z czerwca 1940 roku garnizon liczył niespełna trzystu ludzi, w tym tylko kilkudziesięciu zawodowych żołnierzy, a artyleria nadbrzeżna w dużej części nie działała. Brytyjska blokada odcięła dostawy i na wyspie brakowało żywności, zwłaszcza ryżu, podstawy wyżywienia mieszkańców. Gdy w maju 1942 roku Brytyjczycy zaatakowali Madagaskar, Reunion stracił resztki łączności morskiej z Afryką. 8 maja, na wieść o rzekomym brytyjskim krążowniku z desantem, Aubert kazał zatopić statek w wejściu do portu i ewakuować Saint-Denis; około 9 tysięcy ludzi uciekło w góry, ale nalot nie nastąpił. We wrześniu uznano, że w razie desantu obrona będzie tylko symboliczna, ogłoszono Saint-Denis miastem otwartym, a władze przeniosły się do uzdrowiska Hell-Bourg w kotlinie Salazie.

De Gaulle obawiał się, że po bitwie o Madagaskar Brytyjczycy lub Amerykanie zajmą także Reunion i jak na Madagaskarze odsuną Wolną Francję od władzy. Wcześniej pokazał, że potrafi działać sam: pod koniec 1941 roku jego okręty zajęły Saint-Pierre i Miquelon, a w maju 1942 roku Wallis i Futunę. Okręt do wyprawy na Reunion wyznaczono już w czerwcu. Był to kontrtorpedowiec „Léopard”, który jednak w lipcu, po udziale w zatopieniu niemieckiego okrętu podwodnego U-136 na Atlantyku, zderzył się z brytyjskim slupem i musiał przejść remont. Sprawę przyspieszyły wydarzenia listopada: po lądowaniu aliantów w Afryce Północnej i zajęciu przez Niemców południowej Francji rząd w Vichy przestał realnie władać czymkolwiek poza metropolią, a admirał François Darlan w Algierze stał się dla de Gaulle’a groźnym rywalem w walce o lojalność kolonii.

Desant w Saint-Denis

„Léopard”, okręt Sił Morskich Wolnej Francji, wypłynął z Mauritiusa w nocy z 26 na 27 listopada (według części źródeł 27 listopada) z oddziałem około 74–80 ludzi na pokładzie. Dowodził nim komandor podporucznik Jules Évenou, który używał nazwiska konspiracyjnego Jacques Richard. Na pokładzie był też André Capagorry, administrator kolonialny, którego de Gaulle wyznaczył na nowego gubernatora wyspy.

Okręt stanął przed Saint-Denis 27 listopada o 23:00. Szalupy z kilkoma ludźmi wyszukały miejsce do lądowania i około 2:30 w nocy, już 28 listopada, gdy żołnierze schodzili do łodzi, okręt zauważyli obserwatorzy z brzegu. Mimo to około sześćdziesięciu ludzi pod dowództwem porucznika Moreau wylądowało i zajęło pałac gubernatora. Rano całe Saint-Denis było w rękach Wolnych Francuzów. Capagorry zszedł na ląd około szóstej, witany przez tłum, i przez miejscowe radio wezwał mieszkańców do spokoju. Pillet uciekł do Hell-Bourg, by zorganizować opór.

Tego samego dnia rano komuniści Lépervanche’a opanowali ratusz w Le Port i usunęli wiernego Vichy mera. Próbowali też zdobyć baterię dział kalibru 95 mm, która broniła portu. Dowodzący nią porucznik Émile Hugot, zdeklarowany zwolennik Pétaina, otworzył ogień do „Léoparda”. Okręt odszedł na otwarte morze i odpowiedział ogniem, zabijając dwie osoby. Inżynier Raymond Decugis, który próbował nakłonić artylerzystów do przerwania ognia, zginął od kul. W walce zginął też jeden z komunistycznych bojowników, a Hugot został ciężko ranny. Artylerzyści, obawiając się szturmu regularnych oddziałów, porzucili baterię i „Léopard” mógł podejść do brzegu. Liczba ofiar jest w źródłach podawana różnie, ale wszystkie mówią o kilku zabitych.

Kapitulacja Auberta

Gubernator był w trudnym położeniu. Przygotowywał się na desant brytyjski, a okazało się, że na wyspę przybyli Francuzi. Z Vichy, mimo wielokrotnych próśb, nie dostał żadnych instrukcji, co po zajęciu południowej Francji przez Niemców nie było niczym dziwnym. Zrezygnował więc nawet z symbolicznej obrony. Évenou, obawiając się o okręt wystawiony na ataki ewentualnych okrętów podwodnych, chciał przyspieszyć sprawę i zagroził zniszczeniem zakładów przemysłowych na wyspie, co tylko skomplikowało rozmowy. Ostatecznie Aubert zgodził się poddać, pod warunkiem że ultimatum zostanie formalnie powtórzone, by mógł zachować twarz, że urzędnicy i oficerowie Vichy będą mogli opuścić wyspę, a on i Pillet zostaną uznani za jeńców wojennych.

Kapitulację potwierdzono 30 listopada o 8:45. Capagorry ogłosił przez radio, że Aubert zrezygnował z „beznadziejnej i bratobójczej walki”, że wypełnił obowiązek z odwagą i otrzyma honory wojskowe, i wezwał mieszkańców, by zapomnieli o miejscowych sporach i zjednoczyli się wokół rządu Walczącej Francji. Za dzień wyzwolenia Reunionu spod władzy Vichy przez Wolnych Francuzów uważa się zwykle 30 listopada. Ta data jest trafna jako dzień kapitulacji, sam desant i jedyne walki odbyły się jednak dwa dni wcześniej, 28 listopada.

Następstwa

2 grudnia Pillet i dowódca garnizonu po cichu weszli na pokład „Léoparda”, by uniknąć gniewu mieszkańców, a dzień później dołączył do nich Aubert. Okręt odwiózł ich na Mauritius, gdzie Aubert trafił do aresztu domowego. Po wojnie stanął przed Wysokim Trybunałem Sprawiedliwości i został uniewinniony. Decugis został pośmiertnie kawalerem Legii Honorowej i towarzyszem Orderu Wyzwolenia.

Capagorry zjednał sobie mieszkańców przede wszystkim ryżem. „Léopard” kilkakrotnie przywiózł go z Mauritiusa, a gubernator zyskał przydomek „papa de riz”, czyli „tatuś od ryżu”. Od kwietnia 1943 roku specjalny sąd uchylił kary i zwolnienia z czasów Vichy, a urzędnicy dawnej administracji ponieśli co najwyżej łagodne kary; zwolniono jedynie Pilleta. Capagorry rządził wyspą do 1947 roku jako jej ostatni gubernator, bo w 1946 roku Reunion stał się departamentem zamorskim Francji.

Miejsce w wojnie

Militarnie Reunion nie miał wielkiego znaczenia. Politycznie jego przejście na stronę de Gaulle’a przyszło w ważnym momencie. Po lądowaniu w Afryce Północnej Amerykanie porozumieli się z Darlanem i wyglądało na to, że to on, a nie de Gaulle, przejmie władzę nad francuskim imperium. Reunion, podobnie jak wcześniej Wallis i Futuna czy Saint-Pierre i Miquelon, był dowodem, że Wolna Francja potrafi sama zdobywać terytoria i rządzić nimi bez pomocy aliantów. Wkrótce poszły za nim kolejne kolonie: pod koniec grudnia 1942 roku na stronę Wolnej Francji przeszło Somali Francuskie, a na początku 1943 roku Brytyjczycy przekazali Wolnym Francuzom władzę na Madagaskarze. „Léopard” do marca 1943 roku eskortował konwoje na Oceanie Indyjskim, a pod koniec maja, już na Morzu Śródziemnym, osiadł na mieliźnie u wybrzeży Cyrenajki i został utracony.