Powstanie EAM

27 września 1941 roku w niewielkim domu przy końcu ulicy Hipokratesa w Atenach spotkało się potajemnie czterech mężczyzn. Lefteris Apostolu reprezentował nielegalną Komunistyczną Partię Grecji (KKE), Christos Chomenidis Socjalistyczną Partię Grecji, Ilias Tsirimokos Związek Demokracji Ludowej, a Apostolos Wojadzis Partię Rolniczą. Podpisali krótki dokument założycielski nowej organizacji: Frontu Wyzwolenia Narodowego (gr. Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο, Ethniko Apeleftherotiko Metopo), znanego pod skrótem EAM. Pięć miesięcy po tym, jak Niemcy zajęli Ateny, w okupowanej Grecji powstała organizacja, która w ciągu dwóch lat miała się stać największym ruchem masowym w dziejach kraju i główną siłą greckiego ruchu oporu, a po wojnie stroną w krwawym konflikcie wewnętrznym.

Data 27 września jest zgodna z dokumentem założycielskim i z ustaleniami historyków. Warto jednak dodać, że 27 września był aktem założycielskim zawartym w tajemnicy. Publicznie EAM ogłosił swoje istnienie dopiero manifestem z 10 października 1941 roku.

Komuniści po klęsce

Komunistyczna Partia Grecji weszła w okres okupacji osłabiona jak żadna inna partia. Dyktatura Joanisa Metaksasa, ustanowiona w sierpniu 1936 roku jako reżim 4 sierpnia, zdelegalizowała wszystkie stronnictwa, ale najsurowiej ścigała komunistów. Minister bezpieczeństwa Konstandinos Maniadakis rozbił struktury partii, przeniknął je swoimi agentami, a nawet stworzył fałszywy komitet centralny, który wydawał własne odezwy. Ponad dwa tysiące komunistów trafiło do więzień i na zesłanie na wyspy Morza Egejskiego, a od wielu wymuszono publiczne „deklaracje skruchy”. Przywódca partii, sekretarz generalny Nikos Zachariadis, siedział od 1936 roku w więzieniu, potem na Korfu.

Na wojnę z Włochami partia zareagowała chwiejnie. Pod koniec października 1940 roku, gdy Włochy zaatakowały Grecję, opublikowano list Zachariadisa wzywający Greków do obrony kraju. Część kierownictwa uznała go za fałszywkę policji, a w kolejnych listach więzień nazywał wojnę „imperialistyczną”. Postawa ta wynikała z linii Międzynarodówki Komunistycznej, która od paktu Ribbentrop-Mołotow zabraniała komunistom drażnić Rzeszę. Szeregowi członkowie partii walczyli jednak w Albanii tak jak wszyscy inni.

Klęska z kwietnia 1941 roku, zakończona kapitulacją armii Epiru i wejściem Niemców do Aten, zmieniła położenie partii. W chaosie upadku państwa kilkuset komunistów zdołało uciec z więzień i miejsc zesłania i zejść do podziemia, choć wielu innych władze przekazały okupantom wraz z całymi obozami. Zachariadisa Niemcy wywieźli w 1941 roku do obozu koncentracyjnego w Dachau, gdzie przeżył wojnę. Partię odbudowywali w Atenach ludzie drugiego szeregu. Już 28 maja powstała związana z nią organizacja pomocy Solidarność Narodowa (Ethniki Allilengii), zajmująca się więźniami, rodzinami aresztowanych i głodującymi.

Przełomem stał się atak Niemiec na Związek Radziecki 22 czerwca 1941 roku. Dla komunistów wojna przestała być konfliktem „imperialistów” i stała się walką w obronie ojczyzny proletariatu. Plenum komitetu centralnego obradujące w Atenach od 1 do 3 lipca uznało za główne zadanie partii zorganizowanie walki o „narodowe i społeczne wyzwolenie” Grecji i wezwało wszystkie partie i organizacje do utworzenia wspólnego frontu narodowego. 16 lipca komuniści założyli Robotniczy Front Wyzwolenia Narodowego (EEAM), który skupił podziemne związki zawodowe.

Odmowa starych partii

Komuniści chcieli powtórzyć to, czego nie zdążyli dokonać w 1936 roku: stworzyć front ludowy z partiami centrum i umiarkowanej lewicy. Latem 1941 roku ich wysłannicy odwiedzali przywódców wielkich przedwojennych stronnictw, liberałów (wenizelistów) i monarchistów. Wszędzie spotykali się z odmową. Przedwojenni politycy uważali opór wobec potęgi Niemiec za szaleństwo, czekali na rozstrzygnięcie wojny poza Grecją, a komunistom nie ufali. Jeden z działaczy KKE, Tanasis Chadzis, zapamiętał rozmowę z byłym premierem, generałem Stilianosem Gonatasem, który miał nazwać ich plan „czystym szaleństwem” i zagrozić, że jeśli powołają taką organizację, wezwie oficerów do rozbicia „rebelii”.

Przyczyną tej bierności była nie tylko ostrożność. Grecka polityka przed dyktaturą opierała się na sieciach klientelistycznych: posłowie i ich rodziny rozdzielali posady i przysługi w zamian za głosy. Partie, poza KKE, były luźnymi koalicjami notabli, bez struktur, które mogłyby działać w konspiracji. Pod okupacją, gdy żaden polityk nie mógł niczego załatwić u Niemców, Włochów czy Bułgarów, ten system przestał działać. Komuniści mieli to, czego brakowało innym: dyscyplinę, doświadczenie w pracy podziemnej i komórki w wielu miastach.

Zgodę na współpracę wyraziły tylko trzy małe ugrupowania. Socjalistyczna Partia Grecji (SKE) była niewielką partią marksistowską. Związek Demokracji Ludowej (ELD) założyli właśnie w 1941 roku republikańscy intelektualiści, z profesorem prawa Aleksandrosem Swolosem jako przewodniczącym i Iliasem Tsirimokosem, przedwojennym posłem Partii Liberalnej, jako sekretarzem generalnym. Partia Rolnicza Grecji (AKE) reprezentowała część radykalnych chłopów. Gdy staraniom o szerszy front nie było widać końca, kierownictwo KKE zdecydowało się powołać organizację bez udziału wielkich partii.

Dokument z 27 września

Akt założycielski, podpisany 27 września przez czterech przedstawicieli, był krótki i umiarkowany w tonie. Jako cele EAM wymieniał „wyzwolenie Narodu spod obcego jarzma” oraz „zagwarantowanie suwerennego prawa narodu greckiego do rozstrzygnięcia o formie swoich rządów”. To drugie zdanie było wymierzone w króla Jerzego II i rząd emigracyjny, który dla dużej części Greków pozostawał kontynuacją dyktatury Metaksasa. EAM zobowiązywał się podtrzymywać w narodzie „ducha wyzwolenia” i dążyć do współpracy z innymi narodami walczącymi z państwami Osi. Dokument stwierdzał, że do frontu na równych prawach może przystąpić każda partia i organizacja, która przyjmie jego zasady. Drzwi do współpracy zostawiono więc otwarte, ale od początku było jasne, kto w nowym froncie decyduje. KKE była wielokrotnie liczniejsza od trzech partnerów razem wziętych i to ona dawała organizacji kadry, pieniądze i sieć łączności.

Kierownictwo frontu pozostało w cieniu. Pod nieobecność Zachariadisa partią kierowali kolejno działacze, którzy w latach dyktatury siedzieli w więzieniach. Najważniejszym z nich stał się Jeorjos Siandos, weteran ruchu związkowego, który uciekł z więzienia na Korfu i od stycznia 1942 roku był pełniącym obowiązki sekretarza generalnego KKE. Brytyjski historyk David Close zauważył, że EAM stał się w historii Grecji partią wyjątkową: zdobył masowe poparcie, choć jego przywódcy pozostali nieznani.

Pierwsze miesiące

10 października 1941 roku EAM wydał manifest „do narodu greckiego, do wszystkich Greków, których serca biją dla wyzwolenia ojczyzny”, wzywający do wstępowania w szeregi frontu i do walki z okupantem. Zapowiadał, że nagrodą za ofiary będzie „nowa Grecja, wolna i niepodległa, własność swojego ludu”. Jesienią organizacja rozbudowywała się w całym kraju, przez istniejące komórki komunistyczne albo przez spontanicznie powstające „komitety ludowe”. Tworzono komitety terytorialne, od wsi i dzielnicy w górę, oraz organizacje zawodowe. Pierwszą wielką manifestacją okupowanych Aten było 28 października 1941 roku, w pierwszą rocznicę odrzucenia włoskiego ultimatum, uczczenie zwycięstw w Albanii.

Najsilniejszym argumentem EAM okazał się głód. Okupanci rekwirowali żywność dla swoich armii, kraj podzielony na trzy strefy okupacyjne utracił wewnętrzny handel, a brytyjska blokada odcięła import zboża, od którego Grecja była zależna. Już w połowie września niemieccy urzędnicy w Atenach ostrzegali przed katastrofą. Jesienią 1941 roku zaczął się wielki głód, który zimą 1941–1942 zabił w samych Atenach i Pireusie według szacunków około 40 tysięcy ludzi. W grudniu 1941 roku według niemieckich danych umierało w stolicy około 300 osób dziennie, według Czerwonego Krzyża więcej. Rząd Jeorjosa Tsolakoglu prosił okupantów o sprowadzenie zboża, ale niewiele uzyskał. W tej sytuacji pierwszym hasłem EAM stała się walka o przetrwanie. Jedna z ateńskich działaczek wspominała po latach, że pierwszą pieśnią frontu był śpiew „o życie i wolność, chleb dla naszego ludu”. Organizacje frontu prowadziły kuchnie, zbierały żywność, organizowały strajki i protesty przeciw rekwizycjom.

EAM nie był jedyną organizacją oporu, która powstała tej jesieni. Już 9 września 1941 roku pułkownik Napoleon Zerwas, wenizelista usunięty z armii po nieudanym puczu z 1935 roku, założył z dwoma towarzyszami Narodową Republikańską Ligę Grecką, czyli EDES. Jej przywódcą nominalnym był przebywający na emigracji we Francji generał Nikolaos Plastiras. EDES również głosił program republikański, a nawet „socjalistyczny”, ale opierał się na oficerach i miał znacznie węższą bazę. Rozmowy o połączeniu obu organizacji skończyły się niepowodzeniem.

Miejsce w wojnie

Z czteroosobowego porozumienia z września 1941 roku wyrósł ruch, jakiego Grecja wcześniej nie znała. 16 lutego 1942 roku, zgodnie z decyzją styczniowego plenum KKE, EAM powołał swoje ramię zbrojne, Grecką Ludową Armię Wyzwoleńczą, czyli ELAS. W czerwcu 1942 roku weteran partii Aris Weluchiotis z kilkunastoma ludźmi pojawił się we wsi Domnista w Ewrytanii i ogłosił początek wojny partyzanckiej z okupantami. W listopadzie 1942 roku partyzanci ELAS i EDES razem z brytyjskimi komandosami wysadzili wiadukt kolejowy na rzece Gorgopotamos w ramach operacji „Harling”, jednej z najgłośniejszych akcji dywersyjnych w okupowanej Europie. W lutym i marcu 1943 roku strajki i demonstracje zorganizowane przez EAM zmusiły rząd kolaboracyjny i Niemców do porzucenia planu wywozu Greków na roboty przymusowe do Rzeszy.

W szczytowym okresie, pod koniec 1944 roku, organizacje EAM liczyły według różnych szacunków od pół miliona do dwóch milionów członków, a ELAS kilkadziesiąt tysięcy uzbrojonych partyzantów. Na obszarach górskich, wyzwolonych spod władzy okupantów i nazywanych „Wolną Grecją”, front wprowadził własną administrację z wybieranymi radami wiejskimi i sądami ludowymi. W marcu 1944 roku utworzył tam Polityczny Komitet Wyzwolenia Narodowego, w praktyce konkurencyjny rząd, a w wyborach do jego Rady Narodowej po raz pierwszy w historii Grecji głosowały kobiety. Ta sama „rewolucyjna sprawiedliwość” służyła jednak także do likwidowania przeciwników politycznych, a od 1943 roku ELAS walczył zbrojnie z innymi organizacjami oporu, przede wszystkim z EDES, co historycy nazywają pierwszą rundą wojny domowej.

Stosunki z Brytyjczykami i rządem emigracyjnym od początku cechowała wzajemna nieufność. Po wyzwoleniu w październiku 1944 roku EAM kontrolował większą część kraju, a jego przedstawiciele od września zasiadali w rządzie jedności narodowej Jeorjosa Papandreu. W grudniu 1944 roku spór o rozbrojenie partyzantów przerodził się w walki w Atenach między ELAS a wojskami brytyjskimi i rządowymi, zwane „Dekemwriana”. ELAS przegrał i po porozumieniu w Warkizie w lutym 1945 roku złożył broń. Prześladowania lewicy w okresie tzw. białego terroru doprowadziły w 1946 roku do wybuchu wojny domowej, zakończonej w 1949 roku klęską komunistów.

Pamięć o EAM do dziś dzieli Greków. Przez dziesięciolecia po wojnie domowej państwo przedstawiało front jako organizację antynarodową, której celem było nie wyzwolenie kraju, lecz włączenie go do bloku radzieckiego, a jego członkowie byli zsyłani i odsuwani od pracy w administracji. Dopiero w 1982 roku rząd Andreasa Papandreu oficjalnie uznał EAM za organizację ruchu oporu. Historycy podkreślają dziś obie strony tej historii: EAM był najliczniejszym i najskuteczniejszym ruchem oporu w okupowanej Grecji, który dał milionom ludzi pierwsze doświadczenie zorganizowanego działania politycznego, a zarazem narzędziem partii komunistycznej, która w walce z okupantem widziała także drogę do władzy po wojnie.