Zdobycie Bengazi

20 listopada 1942 roku czołowe oddziały brytyjskiej 8 Armii weszły do Bengazi, stolicy Cyrenajki i drugiego co do wielkości miasta Libii. Wojska niemiecko-włoskie opuściły je bez walki, niszcząc wcześniej urządzenia portowe. Był to ostatni z pięciu przypadków, gdy Bengazi zmieniało właściciela w czasie wojny – i trzeci raz, gdy wkraczali do niego Brytyjczycy. Tym razem miasto pozostało w ich rękach do końca wojny.

W kalendariach pojawiają się dwie daty: według jednych Brytyjczycy dotarli do Bengazi 18 listopada, według innych alianci zajęli miasto 20 listopada. Właściwa jest ta druga data: opracowania zgodnie podają, że Brytyjczycy weszli do Bengazi 20 listopada, a data 18 listopada nie znajduje w nich potwierdzenia.

Miasto przechodzące z rąk do rąk

Bengazi było dla obu stron najważniejszym portem Cyrenajki, a dla Osi – drugim, po Trypolisie, portem zaopatrzeniowym w Afryce. Gdy znajdowało się w rękach Osi, było stałym celem nocnych nalotów brytyjskich bombowców Wellington z Egiptu – lotnicy nazywali te regularne wyprawy „pocztą do Bengazi” (Benghazi mail run). Przez dwa lata wojny na pustyni miasto dzieliło los całej prowincji. 6–7 lutego 1941 roku miasto poddało się Australijczykom z korpusu gen. Richarda O’Connora, którzy potem rozbili uchodzącą armię włoską pod Beda Fomm. 3 kwietnia 1941 roku zajął je Rommel w czasie swojej pierwszej ofensywy. W Wigilię 1941 roku, po odwrocie Rommla spod Ajn al-Ghazali, znów weszli do niego Brytyjczycy, a pod koniec stycznia 1942 roku Rommel ponownie je odbił. Żołnierze obu stron przywykli do tej huśtawki tak bardzo, że Brytyjczycy nazywali kolejne wyścigi przez Cyrenajkę „Benghazi Handicap”.

Doświadczenie to ciążyło nad decyzjami obu dowódców w listopadzie 1942 roku. Feldmarsz. Erwin Rommel pamiętał los Włochów spod Beda Fomm, odciętych przez Brytyjczyków, którzy przecięli pustynię na skróty. Gen. Bernard Montgomery pamiętał z kolei, że dwa poprzednie brytyjskie pościgi przez Cyrenajkę kończyły się kontrofensywą Rommla na rozciągnięte, wyczerpane oddziały.

Pościg przez Cyrenajkę

Po odbiciu Tobruku 13 listopada i zajęciu Derny i lotnisk Martuby 15 listopada Ósma Armia posuwała się dalej szosą nadbrzeżną przez wyżynę Dżabal al-Achdar. Równocześnie Montgomery wysłał kolumnę samochodów pancernych na przełaj przez pustynię, przez Msus w stronę Adżdabiji, aby – jak w lutym 1941 roku – przeciąć drogę odwrotu na południe od Bengazi. Deszcze znów rozmiękczyły jednak teren i kolumna posuwała się powoli. Gdy z rozszyfrowanych depesz niemieckich wynikało, że armia Rommla jest niemal unieruchomiona z braku paliwa, Montgomery polecił wysłać za nią silniejsze siły.

Rommel, dowiedziawszy się o brytyjskich samochodach pancernych na pustyni, przyspieszył ewakuację Bengazi. Port, magazyny i nabrzeża wysadzono; Rommel pisał później, że zniszczenie urządzeń portowych pogrążyło to „nieszczęsne miasto” w chaosie. Jego straże tylne bez trudu odepchnęły lekkie brytyjskie oddziały, zanim nadeszły główne siły, a wojska Osi przeszły przez wąskie gardło między Bengazi a Adżdabiją bez większych strat. 20 listopada Brytyjczycy weszli do opuszczonego miasta. Tego samego dnia na Maltę dotarł konwój „Stoneage”, osłaniany przez lotnictwo z odzyskanych lotnisk Cyrenajki.

Pod Al-Ukajlą

23 listopada wojska Osi opuściły Adżdabiję i zajęły pozycję między Marsa al-Burajką nad morzem a Al-Ukajlą (El Agheila), na granicy Cyrenajki i Trypolitanii. Było to naturalnie silne miejsce: szosa nadbrzeżna przechodziła tu między morzem a słonymi bagnami, ruchomymi piaskami i porozrywanym terenem, który ograniczał manewr pojazdów. Saperzy niemieccy i włoscy zaminowali przedpole, zakopując nawet w ziemi stalowe hełmy, by zmylić brytyjskie wykrywacze min. W ciągu niespełna trzech tygodni od przełamania frontu pod El Alamein armia Rommla cofnęła się o ponad tysiąc kilometrów.

Rommel uważał, że tej pozycji nie utrzyma. Jego armia miała tylko kilkadziesiąt czołgów, mało artylerii i ciągle brakowało jej paliwa. Po lądowaniu aliantów w Afryce Północnej wszystkie posiłki, jakie Niemcy i Włosi mogli przerzucić przez Morze Śródziemne, szły do Tunezji, gdzie trwał wyścig do Tunisu. Rommel chciał jak najszybciej wycofać się aż na zachód, do Tunezji, i połączyć się z tamtejszymi siłami. Jego przełożeni byli innego zdania. Benito Mussolini, dla którego Trypolitania była ostatnim skrawkiem włoskiego imperium kolonialnego w Afryce, rozkazał bronić pozycji pod Al-Ukajlą, a Adolf Hitler poparł go, żądając utrzymania jej „w każdych okolicznościach”.

24 listopada Rommel spotkał się pod łukiem triumfalnym Arco dei Fileni, na granicy Cyrenajki i Trypolitanii, z feldmarsz. Albertem Kesselringiem, szefem włoskiego sztabu generalnego marsz. Ugo Cavallero i gubernatorem Libii marsz. Ettore Bastico. Rozmowa nie przyniosła porozumienia. 28 listopada Rommel poleciał do kwatery Hitlera w Prusach Wschodnich, by osobiście przekonać go do odwrotu. Spotkanie skończyło się awanturą: Hitler zarzucił armii afrykańskiej, że porzuciła broń, i odrzucił myśl o opuszczeniu Afryki. Rommel wrócił z niczym, choć na początku grudnia Hitler i Mussolini zgodzili się już na przygotowanie odwrotu na kolejną pozycję, pod Buerat.

Zaopatrzenie

Po stronie brytyjskiej największym problemem nie był nieprzyjaciel, lecz odległość. Ósma Armia zaopatrywała się teraz z baz w Egipcie oddalonych o setki kilometrów. Linię kolejową, wysadzoną przez wycofujące się wojska w ponad dwustu miejscach, szybko naprawiono aż do granicy libijskiej, dalej zapasy szły szosą nadbrzeżną albo morzem do Tobruku i Bengazi. Port w Bengazi, mimo zniszczeń, uruchomiono w ciągu kilku tygodni i według brytyjskich danych pod koniec grudnia przyjmował około 3000 ton zaopatrzenia dziennie – niemal czterokrotnie więcej, niż zakładano. Montgomery nie zamierzał jednak atakować, dopóki nie zgromadzi zapasów. 26 listopada linię frontu przejął XXX Korpus gen. Olivera Leese’a, a armia przez prawie trzy tygodnie przygotowywała się do natarcia.

Znaczenie

Zajęcie Bengazi zakończyło odbijanie Cyrenajki. Po raz pierwszy od początku wojny na pustyni Brytyjczycy weszli do tej prowincji, nie obawiając się, że wkrótce ją stracą: Rommel nie miał już sił na kontrofensywę, a za jego plecami w Tunezji wyrastał nowy front. Odzyskane lotniska i porty pozwoliły lotnictwu brytyjskiemu osłaniać konwoje na Maltę i atakować żeglugę Osi, co jeszcze pogłębiło kłopoty zaopatrzeniowe Rommla.

11 grudnia Ósma Armia zaatakowała pozycję pod Al-Ukajlą, ale Rommel znów wymknął się z zamierzonego okrążenia, wycofując się do Buerat. 23 stycznia 1943 roku Brytyjczycy weszli do Trypolisu, kończąc trwające trzydzieści lat włoskie panowanie w Libii, a wiosną 1943 roku Ósma Armia i wojska alianckie z Algierii spotkały się w Tunezji, gdzie w maju skapitulowały resztki wojsk Osi w Afryce.