Wyzwolenie Korsyki

4 października 1943 roku o 5.45 rano do Bastii, głównego portu na północno-wschodnim wybrzeżu Korsyki, weszli marokańscy goumierzy z 73 goumu, a za nimi francuski batalion szturmowy i strzelcy marokańscy. Kilka godzin wcześniej z portu odpłynęły ostatnie niemieckie jednostki. Miasto było zniszczone bombardowaniami i walkami, nabrzeża zawalone porzuconym sprzętem. Wraz z zajęciem Bastii ustały walki na całej wyspie. Korsyka stała się pierwszym departamentem Francji metropolitalnej wyzwolonym spod okupacji – osiem miesięcy przed lądowaniem w Normandii.

Często pisze się, że Korsykę wyzwoliły „siły Wolnych Francuzów”. Data jest trafna, ale określenie wymaga sprostowania. Regularne wojska francuskie, które wylądowały na wyspie, należały do armii z Afryki Północnej generała Henriego Girauda, podlegającej Francuskiemu Komitetowi Wyzwolenia Narodowego, a nie do dawnych sił Wolnej Francji generała Charles’a de Gaulle’a. Walczyły ramię w ramię z korsykańskim ruchem oporu, w którym przeważał kierowany przez komunistów Front Narodowy, oraz z żołnierzami włoskich dywizji „Friuli” i „Cremona”, które po kapitulacji Włoch zwróciły broń przeciw Niemcom.

Wyspa pod okupacją

Korsyka znalazła się pod okupacją w listopadzie 1942 roku, gdy po alianckim desancie w Afryce Północnej Niemcy i Włosi zajęli dotąd nieokupowaną część Francji. Na wyspę weszło początkowo około 30 tysięcy żołnierzy włoskich, a z czasem – według różnych obliczeń – blisko 85 tysięcy, przy około 220 tysiącach mieszkańców. Faszystowskie Włochy od dawna rościły sobie prawa do Korsyki i część okupantów traktowała ją jak przyszłą włoską prowincję. Latem 1943 roku Niemcy przysłali na wyspę własną brygadę szturmową SS.

Ruch oporu organizował się od 1942 roku, w kilku nurtach. Z Londynu przysłano na wyspę ludzi de Gaulle’a. Najbardziej znany z nich, Fred Scamaroni, rodowity Korsykanin, wylądował w styczniu 1943 roku z zadaniem zjednoczenia konspiracji. W marcu aresztował go włoski kontrwywiad; torturowany, odebrał sobie życie w celi cytadeli w Ajaccio, zostawiając – według relacji współwięźniów – napisane własną krwią słowa, że nikogo nie wydał. Giraud, który od końca 1942 roku dowodził wojskiem w Algierze, wysyłał własne misje – pierwszą, mjr. Rogera de Saule, już w grudniu 1942 roku. Od kwietnia 1943 roku konspirację koordynował kpt. żandarmerii Paulin Colonna d’Istria – według francuskich opracowań mianowany przez Girauda, według części anglojęzycznych wysłany przez de Gaulle’a. Oparł się on na najsilniejszej organizacji, Froncie Narodowym, założonym przez francuskich komunistów. Ludzi i broń dowoził z Algieru okręt podwodny „Casabianca” kmdr. por. Jeana L’Herminiera, który w listopadzie 1942 roku wyrwał się z Tulonu, gdy reszta floty francuskiej szła tam na dno. Latem 1943 roku włoska policja polityczna OVRA i faszystowska milicja odpowiedziały masowymi represjami: według opracowań uwięziono i wywieziono do Włoch około 860 Korsykanów, a 30 sierpnia w Bastii rozstrzelano z wyroku włoskiego sądu wojennego jednego z przywódców Frontu, nauczyciela Jeana Nicolego. Mimo to według francuskich szacunków we wrześniu 1943 roku Front Narodowy miał na wyspie od 10 do 15 tysięcy uzbrojonych ludzi.

Wrzesień: powstanie i wyścig do Bastii

Wiadomość o kapitulacji Włoch, ogłoszona wieczorem 8 września, stała się sygnałem do powstania. Komitet Frontu Narodowego wezwał Korsykanów do broni, w Ajaccio powstańcy zajęli prefekturę i zmusili prefekta mianowanego przez Vichy do uznania władzy Komitetu Wyzwolenia. Dowódca włoskiego VII Korpusu, gen. Giovanni Magli, po pierwszych starciach z Niemcami w Bastii, wywołanych operacją Achse, stanął po stronie powstańców. 12 września Hitler polecił opuścić Sardynię i Korsykę, a niemieckie oddziały – wzmocnione przez 90 Dywizję Grenadierów Pancernych przybyłą z Sardynii – skupiły się na wschodnim wybrzeżu i przez Bastię odpływały na Elbę i do Toskanii.

Giraud, nie czekając na zgodę wszystkich członków Komitetu, uzyskał od gen. Dwighta Eisenhowera przyzwolenie na interwencję pod warunkiem, że Francuzi użyją wyłącznie własnych okrętów i wojsk. W nocy z 12 na 13 września „Casabianca” wysadziła w Ajaccio 109 żołnierzy batalionu szturmowego, a w kolejnych tygodniach niszczyciele i krążowniki francuskiej floty przewiozły z Algierii około 6–7 tysięcy żołnierzy – głównie z 4 Marokańskiej Dywizji Górskiej, goumierów i artylerię. Dowodził nimi gen. Henry Martin. 21 września na wyspę przybył sam Giraud.

Celem było odcięcie Niemcom drogi ucieczki, ale siły francuskie były zbyt małe, a teren górzysty. Powstańcy i Francuzi zajęli Sartène i Porto-Vecchio, Włosi z dywizji „Friuli” i goumierzy prowadzili natarcie na północy. 30 września zdobyli przełęcz San Stefano, a 3 października przełęcz Teghime, ostatnią przeszkodę na drodze do Bastii. Niemcy bronili się tylko tyle, ile było trzeba, by zakończyć ewakuację. W nocy z 3 na 4 października ostatnie jednostki ich straży tylnej odpłynęły, a rano do miasta weszli Francuzi.

Bilans walk

Dla Niemców ewakuacja Korsyki była operacyjnym sukcesem. Według zestawień przytaczanych w opracowaniach wywieźli z wyspy drogą morską ponad 6 tysięcy żołnierzy, około 1200 jeńców i ponad 3 tysiące pojazdów, a drogą powietrzną ponad 21 tysięcy ludzi. Alianckie lotnictwo i okręty podwodne zatopiły przy tym statki o łącznym tonażu około 17 tysięcy ton, a na włoskich lotniskach zniszczono kilkadziesiąt niemieckich samolotów transportowych.

Liczby strat podawane w literaturze są przybliżone i różnią się między sobą. Według francuskich zestawień Niemcy stracili około 1600 ludzi, w tym około tysiąca zabitych i 400 wziętych do niewoli. Straty włoskie podaje się bardzo różnie – od około 250 do ponad 600 zabitych i ponad 550 rannych. Korsykański ruch oporu stracił według różnych źródeł 160–170 zabitych i około 300 rannych, francuskie wojsko regularne – około 75 zabitych i ponad 230 rannych.

„Pierwszy wyzwolony skrawek Francji”

8 października na Korsykę przybył gen. de Gaulle. W Ajaccio, przed tłumem zebranym na placu, powiedział, że Korsyka ma „szczęście i zaszczyt być pierwszym wyzwolonym skrawkiem Francji”. Zwiedził też Bastię i inne miasta, a wizyta była pokazem, że to Komitet w Algierze, a nie Vichy, reprezentuje Francję. Za publicznymi uroczystościami krył się jednak ostry spór.

De Gaulle został powiadomiony o operacji dopiero wtedy, gdy powstanie już wybuchło, a Giraud wysłał wojsko. Uważał, że współprzewodniczący Komitetu działał na własną rękę, za plecami pozostałych jego członków, i – co go szczególnie oburzało – oddał inicjatywę na wyspie komunistom z Frontu Narodowego, którzy obsadzili prefekturę i rady gminne. W burzliwej rozmowie zarzucił Giraudowi, że zostawił komunistom „monopol”. Spór wzmocnił de Gaulle’a: jeszcze w trakcie walk, 25 września, większość Komitetu ograniczyła uprawnienia Girauda jako współprzewodniczącego, a w listopadzie Giraud przestał zasiadać w Komitecie. Militarny sukces generała zamienił się w jego polityczną porażkę.

Na wyspie komuniści zdobyli rzeczywiście ogromne wpływy – według francuskich opracowań pod koniec 1943 roku kontrolowali prefekturę i większość z ponad 300 gmin. De Gaulle przez kolejne miesiące wspierał powrót do władzy tradycyjnych korsykańskich polityków, by te wpływy zrównoważyć.

Miejsce w wojnie

Wyzwolenie Korsyki było pierwszym dużym udziałem odbudowanej armii francuskiej w wyzwalaniu metropolii i pierwszym przykładem współdziałania francuskiego ruchu oporu z regularnym wojskiem. Pokazało też, że włoscy żołnierze, z którymi Francja jeszcze kilka tygodni wcześniej była w stanie wojny, mogą walczyć u boku aliantów. Niemcy wyprowadzili wprawdzie z wyspy prawie wszystkie siły, ale stracili ważną pozycję na Morzu Tyrreńskim.

W następnych miesiącach Amerykanie zbudowali na Korsyce kilkanaście lotnisk, a wyspa zyskała przydomek „USS Corsica” – niezatapialnego lotniskowca. Startujące z niej bombowce i myśliwce atakowały niemieckie linie zaopatrzenia we Włoszech, w czerwcu 1944 roku wojska francuskie wyruszyły z Korsyki na Elbę, a w sierpniu 1944 roku wyspa była jedną z głównych baz lotniczych lądowania w Prowansji. Spór o Korsykę przyspieszył też zwycięstwo de Gaulle’a w rywalizacji o przywództwo Francji walczącej – w 1944 roku to on, a nie Giraud, wrócił do Paryża jako szef rządu tymczasowego.