Powstanie Rady Narodowej Ruchu Oporu

Rano 15 maja 1943 roku ukazujący się w Londynie dziennik „France”, a także „The Times” i „The New York Times” opublikowały komunikat gaullistów z Londynu: w okupowanej Francji powstała Rada Ruchu Oporu (Conseil de la Résistance, później nazywana Radą Narodową Ruchu Oporu, Conseil national de la Résistance, CNR). Zasiedli w niej przedstawiciele wszystkich głównych organizacji podziemnych, odtworzonych w konspiracji związków zawodowych i dawnych partii politycznych III Republiki. Rada uznawała generała Charles’a de Gaulle’a za jedynego prawowitego przywódcę walczącej Francji. Podstawą komunikatu były trzy depesze z 8 maja, podpisane pseudonimem „Rex”, które dotarły do Londynu wieczorem 14 maja. Ich autorem był Jean Moulin, osobisty wysłannik de Gaulle’a w kraju.

Niektóre kalendaria podają, że tego dnia „Francuzi tworzą ruch oporu”. To uproszczenie. Francuski ruch oporu istniał od lata 1940 roku i miał za sobą prawie trzy lata konspiracji, sabotażu, prasy podziemnej i zamachów. W maju 1943 roku powstało co innego: wspólne kierownictwo, które po raz pierwszy połączyło rozproszone ruchy, związki i partie w jeden organ, podporządkowany de Gaulle’owi. Komunikat z 15 maja zapowiadał rzecz, która formalnie dopełniła się dopiero na pierwszym posiedzeniu Rady w Paryżu 27 maja.

Rozproszony opór

Po klęsce 1940 roku i rozejmie w Compiègne opór we Francji rodził się oddolnie, w wielu miejscach naraz i bez wspólnego planu. W strefie nieokupowanej, rządzonej z Vichy przez marszałka Philippe’a Pétaina, wyrosły trzy duże ruchy: Combat kapitana Henriego Frenaya, Libération-Sud Emmanuela d’Astier de La Vigerie i Franc-Tireur Jean-Pierre’a Lévy’ego. W strefie okupowanej działały między innymi Organisation civile et militaire, Libération-Nord, Ceux de la Résistance i Ceux de la Libération. Osobny, liczny nurt tworzyli komuniści: od 1941 roku Francuska Partia Komunistyczna budowała Front Narodowy, a jej grupy zbrojne, z których wyrosły Francs-tireurs et partisans, od lata 1941 roku przeprowadzały zamachy na niemieckich oficerów, jak zamach na Karla Hotza w Nantes.

Ruchy te różniły się poglądami, miały ambitnych przywódców i chroniły swoją niezależność. Łączyła je niechęć do Niemców i do Vichy, ale nie zawsze stosunek do de Gaulle’a, którego wielu konspiratorów w kraju uważało za generała bez wojska, odległego i podejrzanie autorytarnego. De Gaulle z kolei potrzebował ruchu oporu: bez poparcia w kraju jego Wolna Francja była dla Franklina Delano Roosevelta i Waszyngtonu tylko jedną z emigracyjnych frakcji.

Misja „Rexa”

Człowiekiem, który miał to zmienić, był Jean Moulin, do 1940 roku prefekt departamentu Eure-et-Loir w Chartres, usunięty przez Vichy w listopadzie tego roku. Jesienią 1941 roku przedostał się przez Hiszpanię i Portugalię do Londynu, gdzie przedstawił de Gaulle’owi raport o stanie konspiracji w kraju. Generał uczynił go swoim delegatem w strefie nieokupowanej. W nocy z 1 na 2 stycznia 1942 roku Moulin wylądował na spadochronie w Prowansji, z rozkazem skłonienia ruchów do uznania władzy Londynu i rozdzielenia ich działalności politycznej od wojskowej. Pieniądze i łączność radiowa z Londynem, którymi dysponował, dawały mu w tym realne argumenty.

Praca szła powoli i wśród sporów, przede wszystkim z Frenayem, który nie chciał oddać kontroli nad swoim ruchem. Mimo to 27 listopada 1942 roku w Collonges-au-Mont-d’Or pod Lyonem powstał Komitet Koordynacyjny strefy południowej, a w styczniu 1943 roku trzy wielkie ruchy z południa połączyły się w Zjednoczone Ruchy Oporu (Mouvements unis de la Résistance, MUR). Ich oddziały zbrojne utworzyły Tajną Armię (Armée secrète), na której czele de Gaulle postawił generała Charles’a Delestrainta. Tymczasem niemiecka operacja „Anton” z listopada 1942 roku zlikwidowała podział na strefy, a utworzenie STO, przymusowej służby pracy w Rzeszy, pchnęło w lutym 1943 roku tysiące młodych Francuzów do lasów i do podziemia.

W połowie lutego 1943 roku Moulin poleciał z Delestraintem do Londynu. De Gaulle odznaczył go Krzyżem Wyzwolenia, mianował członkiem Komitetu Narodowego i swoim jedynym przedstawicielem na całe terytorium metropolii. Dostał też nowe zadanie: stworzyć jeden organ dla całej Francji, w którym obok ruchów oporu zasiedliby przedstawiciele związków zawodowych i partii. Pomysł nie był jego własny. Krążył wśród konspiratorów od lata 1942 roku, a sam Moulin początkowo traktował go nieufnie. Przekonał się jednak, że rada z udziałem partii pokaże aliantom, iż za de Gaulle’em stoi cała polityczna Francja, a nie tylko garść konspiratorów. W drugiej połowie marca 1943 roku wrócił do kraju samolotem, lądując nocą w Burgundii.

Spory o radę i rywalizacja z Giraudem

Nie wszyscy chcieli takiej rady. Przywódcy ruchów, w tym Frenay, obawiali się, że przedwojenne partie, skompromitowane w ich oczach klęską 1940 roku, odbiorą im owoce konspiracji. Pierre Brossolette, wysłannik Londynu w strefie północnej, w marcu 1943 roku zorganizował tam komitet koordynacyjny samych ruchów i również niechętnie patrzył na udział partii. Moulin, który miał od de Gaulle’a pełnomocnictwa i pieniądze, ostatecznie przeforsował swój plan. Kompromis polegał na tym, że w radzie ruchy oporu miały mieć więcej miejsc niż partie.

Pośpiech wymusiła polityka. Po lądowaniu aliantów w Afryce Północnej i zamachu na Darlana władzę w Algierze objął generał Henri Giraud, popierany przez Amerykanów. W styczniu 1943 roku w Casablance Roosevelt i Winston Churchill zmusili go i de Gaulle’a do podania sobie rąk przed fotoreporterami, ale porozumienia nie było. Giraud, choć w marcu odciął się od ustawodawstwa Vichy, chciał kierować francuskim wysiłkiem wojennym jako dowódca, bez rządu, a de Gaulle’a traktował jak jednego z wielu generałów. Waszyngton nie ufał de Gaulle’owi i wolał rozmawiać z Giraudem. De Gaulle chciał jechać do Algieru, ale rozmowy ciągnęły się tygodniami.

W tej sytuacji poparcie kraju było najmocniejszym argumentem de Gaulle’a. Trzy depesze Moulina z 8 maja mówiły wprost: Rada Ruchu Oporu została ukonstytuowana, a de Gaulle powinien jak najszybciej przysłać orędzie, które posłuży jej za program polityczny. Jedna z nich stwierdzała, że Francuzi nigdy nie przyjmą podporządkowania de Gaulle’a Giraudowi i żądają szybkiego utworzenia w Algierze rządu tymczasowego pod przewodnictwem de Gaulle’a, z Giraudem jako dowódcą wojskowym. Ludzie de Gaulle’a w Londynie połączyli te teksty w jeden komunikat i natychmiast przekazali go prasie. 15 maja świat dowiedział się, że francuskie podziemie, od komunistów po prawicę, stanęło za de Gaulle’em.

Efekt był szybki. Giraud, który mógł liczyć na armię w Afryce, ale nie na kraj, ustąpił i kilka dni później zaprosił de Gaulle’a do Algieru. Historycy uznają komunikat z 15 maja za punkt zwrotny w sporze obu generałów: od tej chwili Brytyjczycy i Amerykanie nie mogli już traktować de Gaulle’a jak przywódcy jednej z emigracyjnych frakcji.

Posiedzenie przy rue du Four

Pierwsze, założycielskie posiedzenie Rady odbyło się 27 maja 1943 roku w Paryżu, w mieszkaniu René Corbina na pierwszym piętrze kamienicy przy rue du Four 48, w VI dzielnicy, kilkaset metrów od siedzib niemieckich służb. Przewodniczył Moulin, któremu towarzyszyli jego współpracownicy Pierre Meunier i Robert Chambeiron. Przy stole zasiadło szesnastu członków. Ośmiu reprezentowało ruchy oporu: Front Narodowy, Ceux de la Libération, Ceux de la Résistance, Libération-Nord, Libération-Sud, Organisation civile et militaire, Combat i Franc-Tireur. Dwóch reprezentowało odtworzone w podziemiu centrale związkowe, socjalistyczno-syndykalistyczną CGT i chrześcijańską CFTC. Sześciu reprezentowało partie: komunistów, socjalistów z SFIO, radykałów, chadeków z Partii Demokratyczno-Ludowej, umiarkowaną prawicę z Sojuszu Demokratycznego i konserwatystów z Federacji Republikańskiej. Ruch Combat reprezentował Claude Bourdet, chadeków Georges Bidault, a Front Narodowy komunista Pierre Villon.

Moulin odczytał orędzie de Gaulle’a, który wzywał do walki o wyzwolenie i zapowiadał przywrócenie demokracji. Rada przyjęła uchwałę, w której domagała się powierzenia de Gaulle’owi przewodnictwa rządu tymczasowego, a generałowi Giraudowi dowództwa armii. Po raz pierwszy we Francji okupowanej ludzie od komunistów po prawicę uznali jednego przywódcę i jeden cel. Robert Chambeiron ujął to po latach słowami: „przed 27 maja były ruchy oporu, po nim był Ruch Oporu”.

Algier i Caluire

Trzy dni później, 30 maja 1943 roku, de Gaulle przyleciał do Algieru. Na początku czerwca obaj generałowie utworzyli wspólny Francuski Komitet Wyzwolenia Narodowego, formalnie pod podwójnym przewodnictwem. Za de Gaulle’em stało jednak poparcie kraju i w ciągu kilku miesięcy Giraud został zepchnięty na boczny tor; w listopadzie 1943 roku przestał być współprzewodniczącym. W czerwcu 1944 roku Komitet przekształcił się w Rząd Tymczasowy Republiki Francuskiej.

W kraju sukces kosztował drogo. 9 czerwca 1943 roku gestapo aresztowało w Paryżu generała Delestrainta, a 21 czerwca w domu doktora Dugoujona w Caluire-et-Cuire pod Lyonem ludzie Klausa Barbiego zatrzymali Moulina wraz z kilkoma przywódcami ruchu oporu. Torturowany, zmarł na początku lipca, według aktu zgonu 8 lipca w Metzu, w drodze do Niemiec. Nie wydał nikogo i Rada przetrwała. Ze względów bezpieczeństwa zrezygnowała z posiedzeń plenarnych i działała przez pięcioosobowe biuro. Nowym przewodniczącym Rady został Bidault.

Miejsce w wojnie

Powstanie Rady Narodowej Ruchu Oporu niczego na froncie nie przesądziło, ale zmieniło polityczny układ sił po stronie aliantów. De Gaulle przestał być w oczach Londynu i Waszyngtonu jednym z kilku pretendentów, a stał się przywódcą, za którym stała organizowana z kraju konspiracja. Dzięki temu z Algieru mógł skutecznie zabiegać o to, by wyzwolona Francja nie dostała się pod aliancki zarząd wojskowy, jak planowali Amerykanie, lecz pod władzę jego rządu tymczasowego.

Rada przygotowała także program na czas po wojnie. 15 marca 1944 roku, po wielu miesiącach dyskusji, przyjęła dokument nazwany po prostu Programem CNR. Pierwsza część dotyczyła walki: przygotowania powstania i współdziałania z aliantami podczas inwazji. Druga zapowiadała ukaranie zdrajców, przywrócenie swobód, powszechne ubezpieczenia społeczne i nacjonalizację kluczowych gałęzi gospodarki. Po wyzwoleniu w 1944 i 1945 roku wiele z tych zapowiedzi weszło w życie. Ruchy zjednoczone przez Radę stały się w 1944 roku zapleczem Francuskich Sił Wewnętrznych, które w czasie inwazji w Normandii i wyzwolenia Paryża w sierpniu 1944 roku działały na tyłach Niemców.

Twórca Rady nie dożył żadnej z tych chwil. W 1964 roku prochy uznane za szczątki Moulina przeniesiono do Panteonu w Paryżu, a mowa, którą wygłosił wówczas André Malraux, stała się jednym z najsłynniejszych przemówień w historii Francji. Data 27 maja jest dziś we Francji Narodowym Dniem Ruchu Oporu.