De Gaulle jedynym przewodniczącym FKWN

9 listopada 1943 roku w Algierze generał Charles de Gaulle ogłosił nowy skład Francuskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego – organu, który od czerwca 1943 roku pełnił funkcję rządu walczącej Francji. W odnowionym komitecie zabrakło generała Henriego Girauda. Dawny rywal de Gaulle’a zachował jedynie stanowisko naczelnego dowódcy francuskich sił zbrojnych, już bez żadnego udziału we władzy politycznej. Na jego miejsce weszli ludzie ruchu oporu z kraju i politycy III Republiki, którzy w 1940 roku nie poparli marszałka Philippe’a Pétaina.

Popularne kalendarium podaje, że tego dnia de Gaulle „został przewodniczącym” komitetu. To uproszczenie. Od 3 czerwca 1943 roku był jego współprzewodniczącym razem z Giraudem, a zarządzenie z 2 października 1943 roku wprowadziło przewodnictwo jednoosobowe, które objął właśnie on. 9 listopada nie przyniósł więc nowego tytułu, lecz ostateczne zamknięcie dwuwładzy: Giraud opuścił komitet, a de Gaulle został jedynym przywódcą politycznym Francji walczącej.

Od dwuwładzy do jednego przewodniczącego

Komitet powstał w czerwcu 1943 roku jako kompromis dwóch ośrodków. De Gaulle przywiózł z Londynu ruch Wolnej Francji, polityczne zaplecze i poparcie podziemia w kraju, które w maju 1943 roku skupił w Radzie Narodowej Ruchu Oporu Jean Moulin. Giraud miał w Afryce Północnej armię, administrację i – przede wszystkim – poparcie prezydenta Franklina Delano Roosevelta, który nie ufał de Gaulle’owi. Dwóch przewodniczących podpisywało wspólnie zarządzenia, ale każdy z nich mógł blokować decyzje drugiego.

Przez lato 1943 roku przewaga przechodziła na stronę gaullistów. Giraud był dobrym żołnierzem, lecz słabym politykiem: nie miał programu, otaczał się ludźmi kojarzonymi z Vichy i długo ociągał się z przywróceniem praw zniesionych przez reżim Pétaina. W sierpniu przyjęto zasadę, że naczelny dowódca nie może jednocześnie kierować władzą cywilną. Przełomem była Korsyka. We wrześniu Giraud wysłał tam wojsko i współdziałał z komunistycznym Frontem Narodowym, a komitet dowiedział się o operacji dopiero wtedy, gdy powstanie już wybuchło. Choć wyprawa zakończyła się sukcesem, większość komisarzy uznała, że współprzewodniczący działał za ich plecami.

Zarządzenie z 2 października 1943 roku ustanowiło jednego przewodniczącego komitetu, wybieranego na rok, z prawem ponownego wyboru. Został nim de Gaulle. Osobny dekret poddał naczelnego dowódcę władzy cywilnej: miał go mianować komitet, a dowodzić miał tylko siłami oddanymi mu do dyspozycji. Był to powrót do zasady francuskiej ustawy z 1938 roku o organizacji narodu na czas wojny. Giraud zachował miejsce w komitecie, ale jego rola polityczna praktycznie się skończyła.

Zgromadzenie w Algierze

Bezpośrednim powodem przebudowy było otwarcie Tymczasowego Zgromadzenia Doradczego. Powołało je zarządzenie komitetu z 17 września 1943 roku jako namiastkę parlamentu: nie stanowiło prawa, ale mogło wydawać opinie, przesłuchiwać komisarzy i zgłaszać wnioski. Pierwsze posiedzenie odbyło się 3 listopada 1943 roku w Pałacu Carnot w Algierze, dawnej siedzibie algierskich Delegacji Finansowych.

Skład zgromadzenia miał odzwierciedlać Francję, która nie pogodziła się z klęską. Najliczniejszą grupę – około czterdziestu osób – stanowili delegaci ruchów oporu z kraju, wyznaczeni przez Radę Narodową Ruchu Oporu. Niektórzy z nich dotarli do Algieru dopiero po niebezpiecznej drodze przez Hiszpanię lub samolotem z Anglii. Obok nich zasiedli przedstawiciele ruchu oporu spoza Francji, dwudziestu dawnych deputowanych i senatorów, którzy 10 lipca 1940 roku nie głosowali za pełnią władzy dla Pétaina, oraz przedstawiciele zgromadzeń przedstawicielskich Algierii, Maroka i Tunezji. Wśród parlamentarzystów byli socjaliści Vincent Auriol i Félix Gouin, a także komuniści, którzy po 1939 roku trafili do więzień w Afryce Północnej i zostali z nich zwolnieni dopiero po lądowaniu aliantów. Najpierw obradom przewodniczył najstarszy wiekiem związkowiec Georges Buisson. 10 listopada zgromadzenie wybrało na przewodniczącego Gouina.

6 listopada, trzy dni po inauguracji, komitet zwrócił się do de Gaulle’a, aby zmienił jego skład tak, by zapewnić udział osobistości ze zgromadzenia, jedność i spójność komitetu oraz podporządkowanie władzy wojskowej władzy cywilnej. Ostatni punkt był wymierzony wprost w Girauda.

Nowy skład komitetu

Komitet ogłoszony 9 listopada był zbudowany według trzech kluczy: przedstawiciele ruchu oporu, przedstawiciele partii politycznych i fachowcy. Z poprzedniego składu zostali m.in. gen. Georges Catroux (komisarz stanu do spraw muzułmańskich), René Massigli (sprawy zagraniczne), René Pleven (kolonie), Jean Monnet (misja w Waszyngtonie w sprawie dostaw), René Mayer (komunikacja) i Henri Bonnet (informacja). André Philip przeszedł do stosunków ze zgromadzeniem. Odeszli Giraud i gen. Alphonse Georges, dawny dowódca frontu północno-wschodniego z 1940 roku, którego Churchill sprowadził do Algieru jako sojusznika Girauda.

Do komitetu weszli nowi ludzie. Komisarzem spraw wewnętrznych, czyli w praktyce łączności z okupowanym krajem, został Emmanuel d’Astier de La Vigerie, twórca ruchu Libération-Sud. Henri Frenay, założyciel ruchu Combat, objął sprawy jeńców i deportowanych, a prawnik François de Menthon, współzałożyciel Combat, sprawiedliwość. Za finanse odpowiadał młody radykał Pierre Mendès France, za oświatę prawnik René Capitant, za wojnę i lotnictwo socjalista André Le Troquer, a za marynarkę deputowany prawicy Louis Jacquinot. Stanowisko komisarza do spraw koordynacji objął radykał Henri Queuille, wieloletni minister III Republiki.

Komunistów w nowym składzie nie było, choć de Gaulle ich zapraszał. Francuska Partia Komunistyczna chciała sama wskazać swoich komisarzy, de Gaulle zaś zastrzegał sobie wybór ludzi. Komuniści weszli do komitetu dopiero w kwietniu 1944 roku. Mimo to skład z 9 listopada był pierwszym prawdziwym rządem koalicyjnym Francji walczącej: zasiadali w nim ludzie z Londynu, z Algieru i z podziemia, od socjalistów po prawicę, ale wszyscy uznawali zwierzchnictwo jednego przewodniczącego.

Giraud pozostał naczelnym dowódcą i nadal był ważny dla aliantów, bo to on odbudowywał armię francuską w Afryce Północnej z amerykańskiego uzbrojenia. Pierwsze z tych dywizji szykowały się do przerzutu do Włoch, gdzie alianci właśnie nacierali na Linię Zimową; pod koniec listopada w Neapolu zaczęła lądować 2 Marokańska Dywizja Piechoty. Pozbawiony jednak głosu w sprawach politycznych, generał stał się żołnierzem podległym rządowi, którym kierował jego rywal.

Pierwsza próba: kryzys libański

Nowy komitet niemal od razu musiał zmierzyć się z kryzysem w Lewancie. Od 1941 roku, gdy po walkach z wojskami Vichy Syria i Liban przeszły pod władzę Wolnej Francji, Francuzi obiecywali obu krajom niepodległość, ale zwlekali z przekazaniem władzy. 8 listopada 1943 roku parlament libański, wyłoniony w wyborach z lata 1943 roku, usunął z konstytucji postanowienia o francuskim mandacie. W nocy z 10 na 11 listopada delegat generalny Jean Helleu kazał aresztować prezydenta Biszarę al-Churiego, premiera Rijada as-Sulha i kilku ministrów, w tym Kamila Szamuna, zawiesił konstytucję i powierzył władzę Émile’owi Eddému.

W Bejrucie i innych miastach wybuchły strajki i demonstracje, w starciach z wojskiem i policją byli zabici i ranni. Wielka Brytania, która od 1941 roku poręczała niepodległość Lewantu, zażądała uwolnienia więźniów i zagroziła wprowadzeniem stanu wojennego. Komitet w Algierze wysłał do Bejrutu Catroux, odwołał Helleu, a 22 listopada aresztowani politycy wrócili na swoje stanowiska. Dzień ten Liban obchodzi jako święto niepodległości. Dla de Gaulle’a, który początkowo bronił zasady francuskiej zwierzchności, było to bolesne ustępstwo i kolejny powód nieufności wobec Brytyjczyków.

Miejsce w wojnie

Przebudowa z 9 listopada 1943 roku zamknęła spór, który od lądowania aliantów w Afryce Północnej dzielił Francję walczącą. Od tej chwili de Gaulle był jej jedynym przywódcą politycznym, a komitet – rządem opartym na ruchu oporu i dawnych partiach republikańskich, a nie na ludziach Vichy, na których w listopadzie 1942 roku stawiali Amerykanie. Roosevelt nadal nie uznawał komitetu za rząd Francji, a kilka tygodni później Francja w ogóle nie była obecna na konferencji teherańskiej, gdzie Wielka Trójka rozmawiała o przyszłości Europy.

Giraud utrzymał się jako naczelny dowódca do kwietnia 1944 roku. Dekretem z 4 kwietnia de Gaulle zniósł to stanowisko i zaproponował mu funkcję generalnego inspektora armii; Giraud odmówił i odszedł w stan spoczynku. W tym samym czasie do komitetu weszli dwaj komuniści, François Billoux i Fernand Grenier. 3 czerwca 1944 roku, na wniosek zgromadzenia, komitet ogłosił się Rządem Tymczasowym Republiki Francuskiej, a zgromadzenie przeniosło się po wyzwoleniu do Paryża. Wielka Brytania, Stany Zjednoczone i ZSRR uznały ten rząd dopiero 23 października 1944 roku. Członkowie komitetu z 9 listopada 1943 roku – m.in. Mendès France, Pleven, Mayer, Queuille i Capitant – przez następne lata współtworzyli politykę powojennej Francji.