Niemcy opuszczają Sardynię i Korsykę

W połowie września 1943 roku z portów Santa Teresa Gallura i La Maddalena na północnym krańcu Sardynii odpływały ostatnie promy, barki i kutry z niemieckimi żołnierzami. Przez kilkunastokilometrową cieśninę przewoziły ich na Korsykę, do Bonifacio i Porto-Vecchio. Do 18–19 września cała niemiecka załoga Sardynii – według zestawień przytaczanych w literaturze około 25 tysięcy ludzi, z czołgami, działami i kilkoma tysiącami pojazdów – znalazła się na sąsiedniej wyspie. Sardynia, którą alianci jeszcze wiosną uważali za jeden z możliwych celów inwazji, przeszła w ręce wiernych królowi Włochów bez jednej bitwy. Na Korsyce natomiast od dziesięciu dni trwały walki, w których Niemcy mieli przeciw sobie dawnych sojuszników – włoskie dywizje – korsykański ruch oporu i francuskie oddziały przerzucane z Algieru.

Data 19 września oznacza w istocie koniec ewakuacji, a nie jej początek: Niemcy zaczęli opuszczać Sardynię już w nocy z 8 na 9 września, a według włoskich i niemieckich zestawień ostatnie oddziały przeprawiły się na Korsykę 18 września. Ewakuacja Sardynii była przy tym tylko pierwszym etapem odwrotu; drugim stało się opuszczenie Korsyki, zakończone na początku października.

Dwie wyspy w cieniu Sycylii

Sardynia była w 1943 roku silnie obsadzona. Dowódca sił zbrojnych wyspy, generał Antonio Basso, miał pod rozkazami dwa korpusy, kilka dywizji piechoty i dywizji obrony wybrzeża oraz dywizję spadochronową „Nembo” – razem, według włoskich danych, około 130 tysięcy żołnierzy, słabo jednak wyposażonych i mało ruchliwych. Niemcy po klęsce w Tunezji odtworzyli na wyspie, z dawnej dywizji „Sardinien” i uzupełnień, 90 Dywizję Grenadierów Pancernych pod dowództwem generała Carla-Hansa Lungershausena; obok niej stały tu jednostki Luftwaffe i artylerii przeciwlotniczej. Po operacji Mincemeat Adolf Hitler traktował Sardynię jako prawdopodobny cel alianckiego desantu, a lotniska wyspy były od wiosny celem ciężkich nalotów. Alianci tymczasem uznali, że Sardynię i Korsykę zajmą dopiero wtedy, gdy Włochy skapitulują.

Korsykę Włosi okupowali od listopada 1942 roku, od operacji Anton. Stacjonował tam VII Korpus generała Giovanniego Magliego z dywizjami „Friuli” i „Cremona” oraz dwiema dywizjami nadbrzeżnymi. Niemców było niewielu: brygada szturmowa SS „Reichsführer SS”, oddziały forteczne i artyleria. 7 września na wyspę przybył generał Fridolin von Senger und Etterlin, wyznaczony na dowódcę wojsk niemieckich na obu wyspach. Na Korsyce działał coraz liczniejszy ruch oporu, zjednoczony w Froncie Narodowym, w którym dominowali komuniści, zaopatrywany drogą morską i lotniczą z Algieru. Do jego budowy przyczynił się okręt podwodny „Casabianca” komandora Jeana L’Herminiera, który od grudnia 1942 roku dowoził na wyspę emisariuszy, radiostacje i broń.

Umowa na Sardynii

Wieczorem 8 września, po ogłoszeniu kapitulacji Włoch, feldmarszałek Albert Kesselring polecił Sengerowi wycofać wojska z Sardynii na Korsykę, a stamtąd – w razie potrzeby – na kontynent. W ramach operacji Achse Niemcy rozbrajali Włochów wszędzie tam, gdzie mieli przewagę; na Sardynii jej nie mieli. Generał Basso zawarł więc z Lungershausenem porozumienie: Niemcy odejdą bez walki na północ wyspy i przeprawią się na Korsykę, a Włosi nie będą im w tym przeszkadzać. Zwolennicy Bassa podkreślali potem, że w ten sposób oszczędził wyspę i jej mieszkańców przed walkami, w których jego słabo uzbrojone dywizje mogły zostać rozbite przez dywizję pancerną. Krytycy zarzucali mu, że nie wykonał rozkazów Comando Supremo, które nakazywały odpowiadać siłą na niemieckie akcje, i że wypuścił z pułapki pełną dywizję, która wkrótce miała walczyć z aliantami we Włoszech.

Odwrót przebiegł sprawnie. Niemcy wycofywali się drogami na północ, niszcząc za sobą siedem lotnisk i składy, a w portach Santa Teresa i La Maddalena ładowali żołnierzy na promy Siebel, barki i kutry, częściowo te same, które w sierpniu wywiozły wojska Osi z Sycylii. 9 września zajęli bazę marynarki w La Maddalena; to dlatego włoska flota z La Spezii, która miała tam zawinąć, otrzymała rozkaz płynięcia do Afryki i w drodze straciła pancernik „Roma” – był to jeden z najtragiczniejszych epizodów kapitulacji floty włoskiej. Włoskie oddziały ruszyły za Niemcami dopiero 12 września i nie zdołały – ani zbytnio nie próbowały – ich zatrzymać. Doszło tylko do pojedynczych potyczek, między innymi w rejonie Oristano.

Najbardziej dramatyczny epizod rozegrał się w dywizji „Nembo”. XII batalion spadochroniarzy pod dowództwem majora Maria Rizzattiego postanowił pozostać przy Niemcach. Gdy 10 września szef sztabu dywizji, podpułkownik Alberto Bechi Luserna, próbował zawrócić odchodzących spadochroniarzy, został przez nich zastrzelony. Batalion przeprawił się wraz z Niemcami na Korsykę i walczył później po stronie Republiki Socjalnej Mussoliniego. Tymczasem na lotniskach Sardynii, których Niemcy nie zdążyli zniszczyć, lądowały od 10 września włoskie samoloty, a część z nich przeleciała dalej, na lotniska alianckie na Sycylii i w Tunezji. 16 września włoskie bombowce zaatakowały niemieckie statki w Cieśninie Świętego Bonifacego, na co Luftwaffe odpowiedziała nalotami na sardyńskie lotniska.

Korsyka: walka zamiast przemarszu

Na Korsyce spokojny przemarsz okazał się niemożliwy. W nocy z 8 na 9 września niemieckie oddziały morskie opanowały port w Bastii, uszkodziły stojący tam włoski torpedowiec „Ardito” i – według włoskich źródeł – zabiły około siedemdziesięciu jego marynarzy. Rano Włosi kontratakowali i odbili port, a torpedowiec „Aliseo” komandora podporucznika Carla Fecii di Cossato dopadł wypływający z Bastii niemiecki zespół i zatopił dwa ścigacze okrętów podwodnych oraz kilka uzbrojonych barek. Tego samego dnia przeciw władzom Vichy i okupantom wystąpili członkowie ruchu oporu w Ajaccio, które Francuzi uważają za pierwsze wyzwolone miasto metropolii. Generał Magli, który jeszcze kilka dni wcześniej zapewniał Sengera, że nie będzie przeszkadzał Niemcom, po starciach w Bastii i otrzymaniu rozkazów z kraju stanął po stronie aliantów i partyzantów.

Do walki chciał włączyć się także generał Henri Giraud, współprzewodniczący Francuskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego i głównodowodzący armii francuskiej w Afryce Północnej. Obawiał się, że Niemcy rozbiją korsykańskie oddziały, i uzyskał zgodę generała Dwighta Eisenhowera na interwencję, pod warunkiem że Francuzi użyją własnych okrętów i wojsk, nie odbierając niczego operacji pod Salerno. Operacja otrzymała kryptonim „Vésuve”. Wojska Girauda często nazywa się wojskami Wolnych Francuzów; ściśle biorąc była to jednak armia francuska z Afryki Północnej, podlegająca Komitetowi Wyzwolenia, a nie dawne Siły Wolnych Francuzów generała de Gaulle’a. W nocy z 12 na 13 września „Casabianca” wysadziła w Ajaccio 109 żołnierzy batalionu szturmowego, a od 13 września niszczyciele „Le Fantasque” i „Le Terrible”, potem krążowniki „Jeanne d’Arc” i „Montcalm”, przewoziły kolejne oddziały: strzelców marokańskich, goumierów i artylerię. Na wyspę dostarczono też amerykański oddział komandosów – włoskimi niszczycielami. Dowodzenie siłami francuskimi objął generał Henry Martin, który 17 września uzgodnił z Maglim w Corte wspólne działania.

Tymczasem 12 września Hitler polecił opuścić także Korsykę. Ewakuacją morską miał pokierować komandor Gustav von Liebenstein, który w sierpniu przeprowadził przeprawę przez Cieśninę Mesyńską. Niemcy skupili się na wschodnim wybrzeżu, wzdłuż drogi z Bonifacio do Bastii, i przez nią odpływali na Elbę oraz do Livorno i Piombino; równolegle samoloty transportowe Luftwaffe wywoziły żołnierzy z lotnisk Ghisonaccia i Bastii. 90 Dywizja, która przeprawiła się z Sardynii, osłaniała ten odwrót.

Do Bastii

Gdy 19 września ostatni Niemcy z Sardynii byli już na Korsyce, walki na wyspie dopiero się rozkręcały. 21 września do Ajaccio przybył sam Giraud. 22 września Francuzi i partyzanci weszli do Sartène, następnego dnia do Porto-Vecchio. Pod koniec miesiąca włoska dywizja „Friuli” i marokańscy goumierzy zdobyli przełęcz San Stefano, a 3 października przełęcz Teghime nad Bastią. Odwrotu nie zdołali jednak przeciąć: w nocy z 3 na 4 października ostatnie niemieckie jednostki odpłynęły z Bastii, a rano 4 października do zniszczonego miasta weszli goumierzy i Włosi. Według zestawień przytaczanych w opracowaniach Niemcy wywieźli z Korsyki drogą morską ponad 6 tysięcy żołnierzy, około 1200 jeńców i ponad 3 tysiące pojazdów, a drogą powietrzną – ponad 21 tysięcy ludzi; alianckie lotnictwo i okręty podwodne zatopiły przy tym statki o łącznym tonażu około 17 tysięcy ton. Straty w walkach o wyspę podaje się w przybliżeniu: Niemcy stracili około tysiąca zabitych i kilkuset jeńców, Włosi – ponad 600 zabitych, korsykańscy partyzanci – około 170, a francuskie wojsko regularne – około 75.

Miejsce w wojnie

Korsyka stała się pierwszym wyzwolonym departamentem Francji metropolitalnej – na osiem miesięcy przed lądowaniem w Normandii. Wyspa, a wraz z nią Sardynia, zamieniła się w wielką bazę lotniczą aliantów, z której samoloty atakowały komunikację niemiecką we Włoszech i południowej Francji, a w sierpniu 1944 roku wspierały desant w Prowansji. Sardynia przeszła pod władzę rządu królewskiego Badoglia, a jej garnizon stał się częścią armii włoskiej walczącej u boku aliantów.

Dla Niemców ewakuacja była sukcesem operacyjnym: z dwóch wysp, otoczonych przez przeciwnika panującego w powietrzu i na morzu, wyprowadzili niemal całe siły, z bronią i sprzętem. 90 Dywizja Grenadierów Pancernych już w listopadzie i grudniu 1943 roku walczyła z Kanadyjczykami nad rzeką Moro i pod Ortoną, a Senger und Etterlin dowodził później obroną pod Monte Cassino. Generał Basso za swoje decyzje z września 1943 roku został w październiku 1944 roku aresztowany i postawiony przed sądem; po prawie dwóch latach uniewinniono go.

Wyzwolenie Korsyki miało też skutki polityczne. Giraud przeprowadził operację na własną rękę, opierając się na partyzantach, wśród których przeważali komuniści; generał Charles de Gaulle, który dowiedział się o niej w ostatniej chwili, uznał to za naruszenie zasad wspólnego kierowania Komitetem. Spór przyspieszył odsunięcie Girauda: na początku listopada 1943 roku przestał on zasiadać w Komitecie, a de Gaulle został jedynym przywódcą Francji walczącej. Dla Włochów walki na Korsyce, toczone ramię w ramię z Francuzami, z którymi jeszcze niedawno byli w stanie wojny, stały się jednym z pierwszych przykładów udziału włoskich żołnierzy w wyzwalaniu Europy spod władzy niemieckiej.