Wyzwolenie Rumunii

Wieczorem 24 października 1944 roku rumuński 6 Korpus Armijny, złożony z czterech dywizji, uderzył na Carei, małe miasto w pobliżu granicy węgiersko-rumuńskiej sprzed 1940 roku, a 2 Dywizja Piechoty z 2 Korpusu ruszyła równocześnie na Satu Mare. Do zmroku żołnierze 9 Dywizji Piechoty weszli do Carei i stoczyli tam walki uliczne; rano 25 października miasto było w rękach rumuńskich, a oddział żandarmerii zawiesił flagę narodową na obelisku w centrum. Tego samego dnia z Satu Mare wyparto ostatnie oddziały węgierskie i niemieckie; rumuńskie opracowania przypisują to głównie własnym dywizjom, radzieckie – wojskom 2 Frontu Ukraińskiego, które nacierały na miasto razem z Rumunami. Na tym kończyły się walki o północny Siedmiogród, oddany Węgrom w 1940 roku. Zwycięstwo zadedykowano królowi Michałowi I, który 25 października kończył 23 lata, a w 1959 roku dzień ten ustanowiono w Rumunii Dniem Sił Zbrojnych; obchodzi się go do dziś.

Pod tą datą często pisze się, że Rumunia została w całości wyzwolona przez Armię Czerwoną i wojska rumuńskie. To skrót wymagający dwóch zastrzeżeń. Po pierwsze, „całość” oznacza tu obszar dzisiejszej Rumunii: Besarabia i północna Bukowina, zajęte przez ZSRR w 1940 roku i odzyskane przez Rumunię w 1941, znów znalazły się w granicach Związku Radzieckiego, a Bukareszt nie miał na to żadnego wpływu. Po drugie, wyparcie Niemców i Węgrów nie oznaczało odzyskania swobody działania. Na mocy rozejmu z 12 września kraj pozostawał pod kontrolą Sojuszniczej Komisji Kontroli, w praktyce radzieckiej, a Armia Czerwona stacjonowała w Rumunii do 1958 roku.

Od przewrotu do Turdy

Do kampanii siedmiogrodzkiej doszło w wyniku przewrotu z 23 sierpnia. Gdy król kazał aresztować marszałka Antonescu, a Rumunia przerwała walkę z aliantami, front niemiecki nad Prutem i Dniestrem rozpadł się w ciągu kilku dni (operacja jasko-kiszyniowska). 25 sierpnia Rumunia wypowiedziała wojnę Niemcom, a jej wojska stanęły do walki także z Węgrami. Rozejm podpisany w Moskwie w nocy z 12 na 13 września zobowiązywał ją do wystawienia co najmniej dwunastu dywizji do walki z Niemcami i Węgrami. W zamian artykuł 19 stanowił, że alianci uznają drugi arbitraż wiedeński za nieważny, a Siedmiogród lub jego „większa część” ma wrócić do Rumunii z zastrzeżeniem potwierdzenia w traktacie pokojowym.

O ten obszar walczono od pierwszych dni września. Węgierska 2 Armia gen. Lajosa Veressa podjęła 5 września ofensywę w południowym Siedmiogrodzie, licząc na zajęcie przełęczy Karpat Południowych, zanim dotrze do nich Armia Czerwona. Zatrzymano ją po kilku dniach, a pod Turdą, na południe od Klużu, rozgorzała trwająca do 8 października bitwa, w której Węgrzy i niemiecka 8 Armia bronili się przed radziecką 27 Armią i rumuńską 4 Armią. Obie strony poniosły w niej ciężkie straty. W tym samym czasie wojska radzieckie i rumuńskie zajęły na wschodzie ziemie Szeklerów z Târgu Mureș.

Październik: Kluż, Debreczyn, Carei

Rozstrzygnięcie przyniosła wielka ofensywa 2 Frontu Ukraińskiego marszałka Rodiona Malinowskiego, która 6 października ruszyła spod Oradei i Aradu na Debreczyn. Rumuńska 1 Armia nacierała w niej na lewym skrzydle, nad Cisą, a 4 Armia gen. Gheorghe Avramescu razem z radziecką 27 Armią na prawym, w Siedmiogrodzie. Gdy konnica i czołgi radzieckie wdarły się na Nizinę Węgierską, na tyły wojsk broniących Siedmiogrodu, niemiecko-węgierska obrona zaczęła się cofać. 8 października Niemcy i Węgrzy opuścili Turdę, a 11 października wojska radzieckie i rumuńskie weszły do Klużu, historycznej stolicy Siedmiogrodu. 12 października padła Oradea, a 20 października Debreczyn.

Rumuńska 4 Armia prowadziła od 9 października natarcie na ostatni, północno-zachodni skrawek ziem utraconych w 1940 roku. Najpierw weszła w dolinę Someșu, w drugiej fazie (14–20 października) przeszła przez góry Meseș i Făget, a 21 października rozpoczęła ostatni etap. Naprzeciw stała węgierska 2 Armia, którą po zamachu strzałokrzyżowców w Budapeszcie dowodził już gen. Jenő Major – jej poprzedni dowódca, gen. Veress, został aresztowany jako stronnik regenta Horthyego. Jesienne deszcze, błoto, wysadzone mosty i zaminowane drogi spowalniały marsz bardziej niż opór przeciwnika, który przede wszystkim starał się wycofać za Cisę, zanim zamknie się droga odwrotu. 22 października radziecka grupa konno-zmechanizowana gen. Issy Plijewa zdobyła Nyíregyházę i wyszła na tyły wojsk w północnym Siedmiogrodzie; niemiecki kontratak odepchnął ją wprawdzie po kilku dniach (przebieg tych walk opisuje Bitwa pod Debreczynem), ale Niemcy i Węgrzy i tak przyspieszyli odwrót. 25 października Carei i Satu Mare były wolne.

Rumuńskie opracowania podają, że w walkach o przywrócenie granic sprzed 1940 roku armia rumuńska straciła ponad 58 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych; część z nich odnosi tę liczbę do całego okresu od 23 sierpnia, część tylko do października. Straty radzieckie i niemiecko-węgierskie w walkach o Siedmiogród nie są dokładnie znane; opracowania podają je zwykle łącznie z całą operacją debreczyńską.

Przemoc i zmiany władzy

Walki o Siedmiogród były także wojną dwóch narodów o ziemię, którą oba uważały za swoją. Węgierskie władze wysiedliły lub zmusiły do ucieczki po 1940 roku dziesiątki tysięcy Rumunów, a wiosną 1944 roku, już pod niemiecką okupacją Węgier, z północnego Siedmiogrodu deportowano do Auschwitz większość z około 150 tysięcy tamtejszych Żydów; większość z nich zginęła. We wrześniu i październiku 1944 roku, w czasie odwrotu, oddziały węgierskie dopuściły się mordów na rumuńskiej i żydowskiej ludności kilku wsi. Gdy przyszli Rumuni, ochotnicze oddziały paramilitarne, nazywane „Gwardiami Maniu” od nazwiska przywódcy chłopskiej partii narodowej Iuliu Maniu, mordowały z kolei węgierskich chłopów i maltretowały ludność węgierską. Liczby ofiar po obu stronach są sporne i różnie podawane w historiografii rumuńskiej i węgierskiej.

Te wydarzenia dały Moskwie pretekst do politycznej gry. W listopadzie 1944 roku radzieckie dowództwo wydaliło z północnego Siedmiogrodu rumuńską administrację, a region aż do marca 1945 roku pozostawał pod radziecką administracją wojskową. Powrót władz rumuńskich Stalin uzależnił od powołania rządu, któremu ufał: 6 marca 1945 roku, po ostrym radzieckim nacisku na króla, premierem został Petru Groza, a już kilka dni później Moskwa zgodziła się przywrócić rumuńską administrację w Siedmiogrodzie. Odzyskanie prowincji stało się w ten sposób jednym z argumentów, którymi komuniści uzasadniali swoje dojście do władzy.

Miejsce w wojnie

25 października zamykał rumuński rozdział walk na froncie wschodnim, ale nie kończył udziału Rumunii w wojnie. Jej 1 i 4 Armia walczyły dalej u boku Armii Czerwonej na Węgrzech, a w 1945 roku w Czechosłowacji i – w mniejszej sile – w Austrii; do maja 1945 roku przeciwko Niemcom i Węgrom walczyło łącznie około 540 tysięcy żołnierzy rumuńskich, z których – według rumuńskich danych – około 170 tysięcy zginęło, zostało rannych lub zaginęło. Traktat pokojowy podpisany w Paryżu w lutym 1947 roku potwierdził powrót północnego Siedmiogrodu do Rumunii i przywrócił granicę węgiersko-rumuńską z 1 stycznia 1938 roku. Zarazem uznał radzieckie zdobycze z 1940 roku. Rumunia odzyskała Siedmiogród, ale wyszła z wojny jako kraj zależny od ZSRR: pod koniec 1947 roku król Michał I został zmuszony do abdykacji i opuścił kraj.