Bitwa pod Debreczynem

Bitwa pod Debreczynem (w historiografii radzieckiej i rosyjskiej operacja debreczyńska, węg. debreceni páncéloscsata albo alföldi páncéloscsata) to ofensywa Armii Czerwonej we wschodnich Węgrzech i w północnym Siedmiogrodzie z października 1944 roku. Od 6 do 29 października 2 Front Ukraiński marszałka Rodiona Malinowskiego, wspierany przez dwie armie rumuńskie, walczył na Wielkiej Nizinie Węgierskiej z niemiecko-węgierską Grupą Armii Południe generała Johannesa Frießnera. Była to jedna z największych bitew pancernych ostatniego roku wojny na froncie wschodnim i największa, jaka rozegrała się na ziemiach węgierskich.

Ofensywa przyniosła Armii Czerwonej duże zdobycze terenowe: zajęła Oradeę, Debreczyn – jedno z największych miast ówczesnych Węgier i główny ośrodek wschodniej części kraju – i Segedyn, wyszła nad Cisę i odebrała Niemcom i Węgrom niemal całe Zatisie, czyli ziemie na wschód od tej rzeki. Nie osiągnęła jednak głównego celu – okrążenia sił niemieckich i węgierskich wycofujących się z Siedmiogrodu. Pod Nyíregyházą niemieckie dywizje pancerne odcięły szpicę frontu, grupę konno-zmechanizowaną generała Issy Plijewa, która wyrwała się z okrążenia, porzucając większość czołgów i ciężkiego sprzętu. W połowie bitwy, 15 października, regent Miklós Horthy ogłosił, że Węgry proszą o zawieszenie broni; Niemcy jeszcze tego samego dnia przejęli kontrolę nad Budapesztem i oddali władzę strzałokrzyżowcom Ferenca Szálasiego. Węgry pozostały w wojnie po stronie III Rzeszy do końca.

Nazwa i daty

Radziecka i rosyjska historiografia wojskowa nazywa te walki debreczyńską operacją zaczepną 2 Frontu Ukraińskiego i zamyka je w dniach 6–29 października 1944 roku; te same ramy przyjmuje polska Wikipedia. 6 października to dzień przygotowania artyleryjskiego i natarcia głównych sił frontu spod Oradei i Aradu; 28 października Stawka poleciła Malinowskiemu przygotować natarcie na Budapeszt, które ruszyło następnego dnia – dlatego 29 października uważa się za koniec operacji debreczyńskiej i początek budapeszteńskiej. Operacja debreczyńska była częścią szerszych radzieckich działań w Karpatach i na ich przedpolu: na północy, od września, przez góry przebijał się 4 Front Ukraiński (w ramach operacji wschodniokarpackiej), a Malinowski miał mu pomóc, wychodząc na tyły broniących przełęczy wojsk niemieckich i węgierskich.

Literatura węgierska i niemiecka opisuje bitwę inaczej: jako „bitwę pancerną na Nizinie” (alföldi páncéloscsata), skupioną na zmaganiach w trójkącie Oradea – Debreczyn – Nyíregyháza. Węgierscy autorzy kończą ją zwykle 31 października, kiedy Niemcy oddali ostatnie przyczółki na wschodnim brzegu Cisy pod Polgárem i Tiszalökiem. Pojedyncze daty różnią się w zależności od źródła o dzień: Nyíregyháza przeszła w ręce radzieckie 21 albo 22 października (radzieckie opracowania podają obie daty), a odbita została przez Niemców w nocy z 26 na 27 października.

Pierwsze oddziały radzieckie przekroczyły granicę Węgier wyznaczoną traktatem w Trianon już pod koniec września – 23 września w rejonie Battonyi i 26 września pod Makó. Walki w północnym Siedmiogrodzie, który Węgry otrzymały w 1940 roku na mocy drugiego arbitrażu wiedeńskiego, toczyły się od początku września. Operacja debreczyńska była jednak pierwszą wielką bitwą Armii Czerwonej na rdzennych ziemiach węgierskich.

Tło

Pod koniec sierpnia 1944 roku południowe skrzydło niemieckiego frontu wschodniego przestało istnieć. W operacji jasko-kiszyniowskiej 2 i 3 Front Ukraiński okrążyły i zniszczyły główne siły niemieckiej 6 Armii, a przewrót 23 sierpnia w Bukareszcie, przeprowadzony przez króla Michała I, wyprowadził Rumunię z sojuszu z III Rzeszą. Kilka dni później Armia Czerwona wkroczyła do Bukaresztu, we wrześniu z wojny wypadła Bułgaria. Rumunia wypowiedziała wojnę Niemcom i Węgrom, a jej armie – przede wszystkim 1 Armia gen. Vasile Atanasiu i 4 Armia gen. Gheorghe Avramescu – walczyły odtąd pod radzieckim dowództwem. Dla Rumunów celem wojny stało się odzyskanie północnego Siedmiogrodu, utraconego na rzecz Węgier w 1940 roku.

Węgry były w tym czasie ostatnim europejskim sojusznikiem Niemiec, który wciąż wystawiał duże armie. Od niemieckiej okupacji 19 marca 1944 roku kraj był pod ścisłą kontrolą Berlina; wiosną i latem z prowincji deportowano do Auschwitz-Birkenau około 437 tysięcy Żydów, zanim Horthy na początku lipca wstrzymał deportacje. Regent szukał drogi wyjścia z wojny: pod koniec sierpnia powołał rząd gen. Gézy Lakatosa, a w ostatnich dniach września wysłał przez linię frontu tajną delegację, która 1 października przybyła do Moskwy, by rokować o zawieszeniu broni. Niemcy, dobrze poinformowani o tych zabiegach, przygotowywali się do przejęcia władzy w Budapeszcie. Na froncie Węgrzy próbowali jeszcze we wrześniu ofensywy w południowym Siedmiogrodzie, ale natarcie utknęło pod Turdą, a Armia Czerwona wkroczyła na terytorium Węgier w granicach z 1920 roku.

Po stronie niemieckiej Grupa Armii Południowa Ukraina, odtworzona po klęsce w Rumunii, 24 września otrzymała nazwę Grupa Armii Południe. Frießner miał do dyspozycji dwa zgrupowania. Na północy, w Siedmiogrodzie i na przedpolu Karpat Wschodnich, broniła się 8 Armia gen. Otto Wöhlera wraz z węgierską 2 Armią gen. Lajosa Veressa. Na południu, między Oradeą a Cisą, stała grupa armijna gen. Maximiliana Fretter-Pico: odbudowana po raz drugi niemiecka 6 Armia i węgierska 3 Armia gen. Józsefa Heszlényiego. Trzonem sił pancernych był III Korpus Pancerny gen. Hermanna Breitha z 1 i 23 Dywizją Pancerną; w odwodzie, pod Mezőkövesd, uzupełniała się dywizja pancerna „Feldherrnhalle”. Wiele dywizji węgierskich było niedozbrojonych i miało mało nowoczesnej broni przeciwpancernej, a po przejściu Rumunii na stronę aliantów Niemcy wątpili w ich wytrwałość.

Wysunięty łuk frontu w Siedmiogrodzie groził okrążeniem. Frießner prosił o zgodę na skrócenie linii, ale Adolf Hitler odmówił. Polecił mu natomiast uderzyć z rejonu Oradei, rozbić radziecką 27 Armię i 6 Gwardyjską Armię Pancerną i odzyskać przełęcze Karpat Południowych, obiecując posiłki. Niemieckie natarcie nie zdążyło się jednak rozpocząć.

Front Malinowskiego miał pod koniec września około 800 kilometrów długości i wyginał się łukiem od Karpat Wschodnich przez Siedmiogród po Banat i granicę jugosłowiańską; lewe skrzydło frontu wspierało równocześnie wojska 3 Frontu Ukraińskiego, które szły na Belgrad. Wojska radzieckie były zmęczone po sierpniowych i wrześniowych marszach, a zaopatrzenie utrudniała m.in. inna szerokość torów kolejowych w Rumunii. W skład frontu wchodziły 7 Gwardyjska, 27, 40, 46 i 53 Armia, 6 Gwardyjska Armia Pancerna gen. Andrieja Krawczenki, 5 Armia Powietrzna oraz dwie grupy konno-zmechanizowane – połączenia korpusów kawalerii z korpusem pancernym lub zmechanizowanym, przeznaczone do głębokich rajdów. Grupa Plijewa (4 i 6 Gwardyjski Korpus Kawalerii oraz 7 Korpus Zmechanizowany) liczyła według zachodnich opracowań około 390 czołgów i dział samobieżnych, grupa gen. Siergieja Gorszkowa (5 Gwardyjski Korpus Kawalerii i 23 Korpus Pancerny) – około 150. Według radzieckich danych przewaga nad przeciwnikiem wynosiła w ludziach, czołgach i samolotach mniej więcej trzy do jednego, w artylerii niecałe dwa do jednego.

Plan Stawki przewidywał uderzenie główne w centrum, z rejonu na południe od Oradei i na północny zachód od Aradu, w kierunku Debreczyna: siłami 53 Armii, grupy Plijewa, 6 Gwardyjskiej Armii Pancernej i rumuńskiej 1 Armii. Na prawym skrzydle 27 Armia z rumuńską 4 Armią i grupą Gorszkowa miały zdobyć Kluż i iść na Satu Mare i Carei, 40 i 7 Gwardyjska Armia – nacierać w głąb Siedmiogrodu. Na lewym 46 Armia miała oczyścić z przeciwnika Banat na wschód od Cisy i uchwycić przyczółki na zachodnim brzegu rzeki pod Segedynem. Po zdobyciu Debreczyna front miał skręcić na północ, ku Nyíregyházie i Czopowi, i zamknąć drogę odwrotu 8 Armii i węgierskiej 2 Armii. Już 2 i 3 października 6 Gwardyjska Armia Pancerna, osłabiona po wcześniejszych walkach, próbowała zdobyć Oradeę z marszu, ale została odparta.

Przebieg: przełamanie i walki o Oradeę (6–14 października)

Natarcie ruszyło 6 października o świcie po krótkim, ale silnym przygotowaniu artyleryjskim i uderzeniach lotnictwa. Jego ciężar spadł na odcinek między Nagyszalontą (dziś Salonta w Rumunii) a Segedynem, bronioną przez dywizje węgierskiej 3 Armii. 53 Armia i grupa Plijewa już pierwszego dnia rozerwały tam obronę na szerokości około 100 kilometrów; według anglojęzycznych opracowań czoło natarcia posunęło się w ciągu doby o blisko 60 kilometrów. Gen. Heszlényi musiał cofać swoje dywizje ku Cisie, a węgierskie tylne straże i niemiecka artyleria przeciwlotnicza mogły jedynie opóźniać przeprawy radzieckie przez Keresz. W ciągu trzech dni konnica i czołgi Plijewa przeszły do 100 kilometrów i stanęły w rejonie Karcagu, a 8 października ich czołówki dotarły do Cisy.

Inaczej potoczyły się walki na północnym odcinku. 6 Gwardyjska Armia Pancerna, wzmocniona korpusami strzeleckimi, uderzyła na Oradeę i zderzyła się z dywizjami pancernymi Breitha. Pierwszego dnia posunęła się, według zachodnich opracowań, zaledwie o około 10 kilometrów, a w następnych dniach Niemcy i Węgrzy odpierali kolejne próby jej obejścia; według węgierskich opracowań między 9 a 11 października radzieckie czołgi kilkakrotnie i bez powodzenia atakowały m.in. Komádi. Fretter-Pico reagował szybko: wprowadził na linię pod Oradeą 76 Dywizję Piechoty, by uwolnić 23 Dywizję Pancerną do działań na południu, a dywizję „Feldherrnhalle” skierował do osłony przepraw na Cisie.

Malinowski zmienił wówczas kierunek głównego wysiłku. Grupa Plijewa skręciła na północny wschód i poszła wzdłuż drogi z Szolnoku do Debreczyna. Pod Hajdúszoboszló jej czołowe korpusy wpadły na oddziały 23 Dywizji Pancernej; przy wsparciu lotnictwa 5 Armii Powietrznej miasto zostało zajęte 9 października, a Niemcy cofnęli się ku Debreczynowi i okopali na jego południowo-wschodnich przedpolach. 11 października 4 Gwardyjski Korpus Kawalerii dotarł na skraj Debreczyna, ale był odcięty od reszty sił. Główne siły Plijewa uderzyły tymczasem na Oradeę od północnego zachodu, na tyły jej obrońców. 12 października miasto zostało zdobyte; niemieckie i węgierskie oddziały wycofały się na północ. Amerykański historyk Earl F. Ziemke nazwał te walki „jedną z najdzikszych bitew pancernych wojny”. Kosztowały one obie strony wiele sprzętu: według zachodnich opracowań do 12 października sama grupa Plijewa straciła około 200 czołgów i innych wozów bojowych.

Na skrzydłach front robił szybsze postępy. 11 października 46 Armia zajęła Segedyn, a jej czołówki z 18 Korpusem Pancernym uchwyciły przyczółki na zachodnim brzegu Cisy i przez krótki czas zagrażały Kecskemétowi, niespełna 100 kilometrów od Budapesztu. Malinowski musiał jednak przerzucić część tych sił na wschodni brzeg, do wsparcia natarcia na Debreczyn, a pozostałe oddziały pod naciskiem węgierskiej kawalerii i niemieckiej artylerii przeciwlotniczej cofnęły się nad rzekę. Węgierska 1 Dywizja Pancerna i 23 Dywizja Piechoty kontratakowały przyczółek pod Mindszent tak silnie, że do jego obrony skierowano rumuński VII Korpus. Tego samego dnia, 11 października, 27 Armia i rumuńska 4 Armia zajęły Kluż, stolicę północnego Siedmiogrodu, a 8 Armia Wöhlera zaczęła odchodzić ku zachodowi. Do 14 października front pod Oradeą cofnął się o kilkanaście kilometrów, a na północy, w Karpatach, nasiliły się natarcia 4 Frontu Ukraińskiego.

Przebieg: zamach w Budapeszcie i zdobycie Debreczyna (15–20 października)

W połowie października bitwa splotła się z kryzysem politycznym w Budapeszcie. 11 października węgierscy wysłannicy w Moskwie przyjęli wstępne warunki zawieszenia broni, a 15 października w południe radio budapeszteńskie nadało proklamację Horthyego: regent ogłaszał, że Węgry zwracają się do przeciwnika o rozejm. Rozkazy dla wojska były jednak niejasne i wydane za późno, a dowódcy armii w większości nie wiedzieli o przygotowaniach. Niemcy działali według gotowego planu. Oddziały pod kierunkiem Otto Skorzenego uprowadziły rano syna regenta, Miklósa Horthyego młodszego, w ramach operacji „Panzerfaust” opanowały Wzgórze Zamkowe, a strzałokrzyżowcy z pomocą niemiecką przejęli radio i kluczowe urzędy. 16 października Horthy, pod presją i w obawie o życie syna, odwołał proklamację, abdykował i desygnował Szálasiego na premiera; został wywieziony do Niemiec.

Na froncie zamach miał natychmiastowe skutki. Gen. Veress, dowódca 2 Armii, którego Horthy upoważnił do działania w swoim imieniu, został aresztowany; dowódca węgierskiej 1 Armii w Karpatach, gen. Béla Miklós, przeszedł 16 października na stronę radziecką, ale jego wezwanie do żołnierzy pozostało w większości bez odzewu. Oddziały węgierskie walczyły dalej pod niemieckim dowództwem. Dla Niemców opanowanie Budapesztu miało też wymiar wojskowy: według węgierskich opracowań dopiero po jego udaniu się można było skierować na front siły trzymane w rejonie stolicy na wypadek przewrotu – 24 Dywizję Pancerną i 503 batalion ciężkich czołgów z czołgami Tiger II, do których dołączyła 4 Dywizja Grenadierów Pancernych SS „Polizei”.

Pod Debreczynem walki trwały bez przerwy. 13 i 14 października toczyły się ciężkie starcia między rzekami Berettyó a Sebes-Körös, a radzieckie natarcie na miasto postępowało powoli. 6 Gwardyjski Korpus Kawalerii, odcięty na kilka dni i zaopatrywany tylko drogą powietrzną, nawiązał łączność z głównymi siłami dopiero 16 października. Pod Derecske z grupą Plijewa ścierała się 23 Dywizja Pancerna. 18 października Malinowski, widząc rozproszenie swoich sił, polecił grupie Plijewa, nadciągającej 6 Gwardyjskiej Armii Pancernej i grupie Gorszkowa skupić się na jak najszybszym zdobyciu Debreczyna.

19 października niemiecki IV Korpus Pancerny z 24 Dywizją Pancerną i jednostkami ściągniętymi spod Budapesztu uderzył z rejonu Szolnoku na wschód, ku III Korpusowi Pancernemu walczącemu pod Debreczynem. Natarcie rozbiło stojące na przyczółkach rumuńskie oddziały – rumuńska 4 Dywizja Piechoty, odcięta od Cisy, została do 20 października zniszczona – i dotarło do Mezőtúru, Túrkeve i Kisújszállás. Było już jednak za późno, by uratować Debreczyn. Rankiem 20 października skoncentrowane natarcie radzieckie zdobyło miasto; obrońcy wycofali się na jego północne przedpola i kontratakami opóźniali dalszy marsz. W walkach o Debreczyn uczestniczyły także oddziały rumuńskie, w tym ochotnicza dywizja im. Tudora Vladimirescu, sformowana w ZSRR z rumuńskich jeńców; według rumuńskich opracowań należała do pierwszych, które weszły do miasta, i na wniosek Józefa Stalina otrzymała później miano „Debreczyńskiej”. Rozkazem Naczelnego Dowódcy nazwę „debreczyńskich” nadano też 24 radzieckim jednostkom i związkom.

Przebieg: Nyíregyháza i okrążenie grupy Plijewa (20–29 października)

Po zdobyciu Debreczyna grupa Plijewa, której podporządkowano też korpusy Gorszkowa, ruszyła 20 października na północ. Tego dnia posunęła się tylko o 20–22 kilometry, ale 21–22 października wdarła się do Nyíregyházy, a jej czołowe oddziały wyszły nad Cisę w rejonie Tokaju. Dla Niemców była to chwila najgroźniejsza w całej bitwie: radziecki klin przeciął drogi odwrotu 8 Armii Wöhlera i węgierskiej 2 Armii, które z rozkazu Frießnera wycofywały się właśnie z Siedmiogrodu i z przedpola Karpat ku przeprawom na Cisie.

Niemieckie dowództwo zareagowało uderzeniem na oba skrzydła radzieckiego klina. Od południowego zachodu, z rejonu Újfehértó, nacierały 23 i 1 Dywizja Pancerna, prowadzone przez tygrysy 503 batalionu ciężkich czołgów; od wschodu – cofające się z Siedmiogrodu 3 Dywizja Górska gen. Paula Klatta, 15 Dywizja Piechoty i 8 Dywizja Kawalerii SS „Florian Geyer”. Według źródeł radzieckich w kontruderzeniu wzięły udział siły trzech korpusów armijnych i jednego pancernego. Około 23–24 października niemieckie kleszcze zamknęły się pod Nagykálló, gdzie 23 Dywizja Pancerna połączyła się z oddziałami 3 Dywizji Górskiej. Korpusy Plijewa w Nyíregyházie i na północ od niej zostały odcięte od zaplecza.

Próby przebicia się do nich od południa rozbiły się o obronę 1 Dywizji Pancernej. Malinowski polecił wówczas Plijewowi pozostawić w mieście słabe siły osłonowe, a głównymi siłami wyrwać się z okrążenia w kierunku Nagykálló. Po pięciu dniach ciężkich walk oddziały radzieckie przebiły się na południe i połączyły z głównymi siłami frontu; w nocy z 26 na 27 października Niemcy odbili Nyíregyházę, a 27 października ostatnie oddziały radzieckie opuściły jej okolice. Według zachodnich opracowań grupa Plijewa wyszła z kotła, zniszczywszy lub porzuciwszy większość czołgów, dział i pojazdów. Korpusy kawalerii zachowały jednak zdolność bojową i po uzupełnieniu już na początku listopada znów walczyły na kierunku budapeszteńskim. Przez otwartą drogę przez Nyíregyházę 8 Armia Wöhlera wycofała się za Cisę; do 28 października uniknęła okrążenia i zajęła nowe pozycje za rzeką.

Krótkie, kilkudniowe zajęcie Nyíregyházy przez wojska radzieckie zapisało się w pamięci mieszkańców przede wszystkim przemocą wobec ludności cywilnej, zwłaszcza masowymi gwałtami na kobietach, które opisują węgierscy historycy i świadkowie. Propaganda niemiecka i strzałokrzyżowców wykorzystywała te wydarzenia, podobnie jak wydarzenia w Prusach Wschodnich, do podsycania oporu.

Równocześnie trwały walki na Cisie poniżej Szolnoku, gdzie przyczółki na zachodnim brzegu przejęły od wojsk radzieckich dywizje rumuńskie. 25 października trzy dywizje węgierskie (1 Dywizja Kawalerii oraz 1 i 20 Dywizja Piechoty) zaatakowały przyczółek rumuńskiej 2 Dywizji Piechoty, która wycofała się za rzekę; ponowiony w dniach 26–29 października atak na przyczółek rumuńskiej 19 Dywizji Piechoty pod Alpár został odparty. Na prawym skrzydle frontu 40, 27 i rumuńska 4 Armia przez cały październik wypierały przeciwnika z północnego Siedmiogrodu: 25 października wojska rumuńskie i radzieckie zajęły Satu Mare i Carei, co w Rumunii uznano za wyzwolenie ostatnich ziem rumuńskich – stąd 25 października obchodzi się tam Dzień Armii Rumuńskiej. Na lewym skrzydle 46 Armia przekroczyła granicę jugosłowiańsko-węgierską, zajęła Baję i Sombor i weszła w międzyrzecze Cisy i Dunaju. 28 października Stawka poleciła Malinowskiemu przygotować natarcie na Budapeszt; 29 października 46 Armia ruszyła z rejonu Kecskemétu na węgierską stolicę.

Straty

Dane o stratach są niepełne i pochodzą głównie ze źródeł radzieckich. Według opracowania zespołu Grigorija Kriwoszejewa, opartego na dokumentach rosyjskich archiwów wojskowych, 2 Front Ukraiński stracił w operacji debreczyńskiej 19 713 żołnierzy zabitych, zmarłych z ran i zaginionych oraz 64 297 rannych i chorych – łącznie około 84 tysięcy ludzi. Straty rumuńskiej 1 i 4 Armii nie są w tych liczbach ujęte; w samych walkach na przyczółkach nad Cisą Rumuni stracili co najmniej jedną dywizję piechoty. Zachodni historycy podkreślają szczególnie wysokie straty radzieckich związków szybkich: grupa Plijewa straciła w październiku większość czołgów, a 6 Gwardyjska Armia Pancerna poniosła ciężkie straty w bojach pod Oradeą.

Według danych radzieckich od 6 października do 6 listopada przeciwnik stracił około 100 tysięcy zabitych, a 42 160 żołnierzy niemieckich i węgierskich dostało się do niewoli; zniszczono lub zdobyto 1038 czołgów i dział samobieżnych oraz 802 samoloty. Liczby te obejmują także walki z pierwszych dni listopada i – jak wiele radzieckich danych o stratach przeciwnika – są uważane przez historyków za zawyżone. Pełnych niemieckich i węgierskich zestawień strat dla tej bitwy nie ma; wiadomo, że kilka dywizji węgierskich, zwłaszcza z 3 Armii, zostało rozbitych w pierwszych dniach ofensywy, a niemieckie dywizje pancerne, choć wygrały bój pod Nyíregyházą, wyszły z niego mocno osłabione.

Ciężko ucierpiała ludność cywilna Zatisia. Miasta i wsie na drodze walk, zwłaszcza Debreczyn, Nyíregyháza i ich okolice, były niszczone przez artylerię i lotnictwo obu stron, a za frontem radzieckim dochodziło do grabieży i przemocy wobec mieszkańców. Jesienią i zimą 1944 roku z zajętych przez Armię Czerwoną ziem Węgier zaczęto wywozić do obozów pracy w ZSRR tysiące cywilów, w tym ludność pochodzenia niemieckiego.

Znaczenie

Operacja debreczyńska przesunęła front o 130–275 kilometrów na zachód i północny zachód. Armia Czerwona i wojska rumuńskie zajęły prawie całe Węgry na wschód od Cisy – według radzieckich obliczeń około 29 procent terytorium kraju z jedną czwartą ludności – oraz cały północny Siedmiogród. Niemcy stracili nadzieję na obronę zimą linii Karpat i Alp Siedmiogrodzkich, a ich wojska w Karpatach Wschodnich musiały się wycofać, co otworzyło 4 Frontowi Ukraińskiemu drogę na Ruś Zakarpacką. 2 Front Ukraiński stanął nad środkową Cisą i w międzyrzeczu Cisy i Dunaju, około 100 kilometrów od Budapesztu.

Bitwa nie przyniosła jednak tego, na co liczyło dowództwo radzieckie: nie udało się okrążyć i zniszczyć 8 Armii i węgierskiej 2 Armii, a radzieckie związki szybkie poniosły ciężkie straty. Część zachodnich historyków uważa kontrnatarcie pod Nyíregyházą za jeden z ostatnich przypadków, w których Wehrmacht pobił w polu pełnowartościowe radzieckie zgrupowanie operacyjne. Było to jednak zwycięstwo taktyczne, które pozwoliło jedynie uniknąć katastrofy i odbudować front na Cisie. Węgierscy autorzy zwracają uwagę, że Armia Czerwona próbowała tu przeprowadzić szybki, „błyskawiczny” rajd w głąb ugrupowania przeciwnika, do którego jej związki kawalerii i czołgów, rozciągnięte i źle zaopatrywane, nie były jeszcze w pełni przygotowane.

Bitwa miała też ogromne znaczenie polityczne. Załamanie się frontu we wschodnich Węgrzech przyspieszyło decyzję Horthyego o zawieszeniu broni, a jej nieudolne przeprowadzenie dało Niemcom pretekst do zamachu, który oddał kraj w ręce strzałokrzyżowców. Rządy Szálasiego oznaczały dla Węgier dalszą wojnę u boku III Rzeszy, a dla budapeszteńskich Żydów – terror i, od listopada 1944 roku, marsze śmierci ku granicy austriackiej.

Droga na Budapeszt

29 października, nazajutrz po rozkazie Stawki, 46 Armia ruszyła spod Kecskemétu na Budapeszt. Szybkie zdobycie stolicy, którego domagał się Stalin, okazało się niemożliwe: na początku listopada wojska radzieckie stanęły na przedmieściach, ale zostały zatrzymane. Dopiero po kolejnych operacjach 2 i 3 Frontu Ukraińskiego, 26 grudnia 1944 roku, miasto zostało okrążone; oblężenie Budapesztu trwało do 13 lutego 1945 roku i należało do najkrwawszych bitew o wielkie miasto w całej wojnie.

Zdobyty 20 października Debreczyn stał się tymczasem ośrodkiem nowej władzy węgierskiej. 21 grudnia 1944 roku zebrało się tam Tymczasowe Zgromadzenie Narodowe, a następnego dnia powstał Tymczasowy Rząd Narodowy gen. Béli Miklósa, który 28 grudnia wypowiedział wojnę Niemcom, a 20 stycznia 1945 roku podpisał w Moskwie układ o zawieszeniu broni. W marcu 1945 roku ostatnia wielka niemiecka ofensywa wojny, nad Balatonem, załamała się, a w kwietniu całe Węgry znalazły się pod kontrolą radziecką. Bitwa pod Debreczynem otworzyła więc ostatni rozdział wojny na Węgrzech – rozdział, który zakończył się zniszczeniem kraju i jego wejściem w radziecką strefę wpływów.