Drugi arbitraż wiedeński

30 sierpnia 1940 roku w Belwederze, barokowym pałacu księcia Eugeniusza Sabaudzkiego w Wiedniu, ministrowie spraw zagranicznych Niemiec i Włoch, Joachim von Ribbentrop i Galeazzo Ciano, ogłosili rozstrzygnięcie sporu węgiersko-rumuńskiego o Siedmiogród. Rumunia musiała oddać Węgrom północną część tej krainy razem z rumuńskim Marmaroszem i północną częścią Kriszany, w sumie około 43 tysięcy kilometrów kwadratowych z mniej więcej dwoma i pół milionami mieszkańców. Gdy rumuński minister spraw zagranicznych zobaczył mapę z nową granicą, zemdlał przy stole. Nazwa „arbitraż” była eufemizmem: obie strony zgodziły się z góry przyjąć werdykt pod groźbą, a granicę wyrysował osobiście Adolf Hitler. Często mówi się, że arbitraż „podyktowali” Hitler i Benito Mussolini. Tak było w istocie, choć formalnie werdykt wydali i podpisali ich ministrowie, a decydujące słowo należało do Berlina. Rumuni do dziś nazywają go dyktatem wiedeńskim.

Rana po Trianon

Siedmiogród był przez stulecia częścią Królestwa Węgier albo samodzielnym księstwem pod jego wpływem, a dla Węgrów kolebką wielu rodów, szkół i wspomnień narodowych. Większość jego mieszkańców stanowili jednak Rumuni, obok których żyli Węgrzy, węgierskojęzyczni Szeklerzy na wschodzie, Niemcy siedmiogrodzcy i liczni Żydzi. Jesienią 1918 roku, gdy rozpadały się Austro-Węgry, armia rumuńska weszła do Siedmiogrodu, 1 grudnia zgromadzenie Rumunów w Alba Iulii ogłosiło zjednoczenie z Rumunią, a traktat z Trianon z 1920 roku przyznał Bukaresztowi Siedmiogród, Kriszanę, Marmarosz i wschodni Banat. Według węgierskiego spisu z 1910 roku na ziemiach przyznanych Rumunii mieszkało około 1,6 miliona Węgrów.

Przez całe dwudziestolecie rewizja traktatu była podstawą węgierskiej polityki, a utrata Siedmiogrodu bolała najbardziej. Rumunia broniła granic w sojuszu z Francją i w Małej Entencie z Czechosłowacją i Jugosławią. Węgry Miklósa Horthyego szukały oparcia we Włoszech, a od połowy lat trzydziestych także w Niemczech. Pierwsze owoce przyszły po układzie monachijskim: 2 listopada 1938 roku w tym samym Belwederze Ribbentrop i Ciano ogłosili pierwszy arbitraż wiedeński, który oddał Węgrom południowy pas Słowacji i Rusi Podkarpackiej, blisko 12 tysięcy kilometrów kwadratowych. W marcu 1939 roku wojska węgierskie zajęły resztę Rusi. Siedmiogród pozostawał jednak w rękach Rumunii, sprzymierzonej z mocarstwami zachodnimi, a od kwietnia 1939 roku objętej ich gwarancją.

Lato 1940: kolejka po rumuńskie ziemie

Klęska Francji odebrała Rumunii protektora. 26 czerwca 1940 roku Związek Radziecki zażądał od niej Besarabii i północnej Bukowiny, a król Karol II, któremu Berlin doradził ustąpienie, oddał obie prowincje bez walki. W Budapeszcie uznano to za dowód, że Rumunia pod presją odda także inne ziemie. Węgierska armia została zmobilizowana i przesunięta nad granicę rumuńską; według węgierskich opracowań do połowy lipca stanęło tam około 550 tysięcy żołnierzy. Po drugiej stronie Rumuni obsadzili umocnienia zbudowane w poprzednich latach na zachodniej granicy, tzw. linię Karola II. Swoich ziem, południowej Dobrudży, domagała się też Bułgaria.

Hitler nie chciał wojny na Bałkanach. Rumunia była głównym dostawcą ropy naftowej dla Rzeszy, a konflikt węgiersko-rumuński mógł skłonić Związek Radziecki do dalszego marszu na zachód. Rumuńska polityka zmieniła się tymczasem całkowicie: 1 lipca Karol II wyrzekł się brytyjsko-francuskiej gwarancji, następnego dnia zaproponował Hitlerowi przysłanie niemieckiej misji wojskowej, a 4 lipca powołał proniemiecki rząd Iona Gigurtu. 10 lipca Hitler przyjął w Monachium premiera Węgier Pála Telekiego i ministra spraw zagranicznych Istvána Csákyego i zgodził się na rewizję granic, pod warunkiem że zostanie ona osiągnięta w drodze rokowań. W liście do Karola II z 15 lipca uzależnił niemiecką przychylność od porozumienia Rumunii z Węgrami i Bułgarią. 26 lipca Gigurtu i nowy minister spraw zagranicznych Mihail Manoilescu usłyszeli to samo od Hitlera w Berghofie i przywieźli zgodę króla na rozmowy.

Rokowania węgiersko-rumuńskie zaczęły się 16 sierpnia w Turnu Severin nad Dunajem. Węgierska delegacja zażądała na wstępie około 69 tysięcy kilometrów kwadratowych, mniej więcej dwóch trzecich Siedmiogrodu, z 3,8 miliona mieszkańców, z których blisko dwie trzecie stanowili Rumuni. Rumuni proponowali w odpowiedzi wymianę ludności i najwyżej drobne korekty granicy. Stanowisk nie dało się pogodzić i 24 sierpnia (według części źródeł dzień wcześniej) rozmowy zerwano. Na granicy mnożyły się incydenty, węgierskie samoloty przelatywały nad Siedmiogrodem, a węgierski Sztab Generalny wydał dyrektywy do natarcia, które miało się zacząć o świcie 28 sierpnia.

Decyzja w Berghofie

26 sierpnia Hitler postanowił rozstrzygnąć spór sam. Ribbentrop wezwał do Wiednia ministrów spraw zagranicznych Włoch, Węgier i Rumunii, a Wehrmacht otrzymał rozkaz przygotowania dywizji, które w razie potrzeby miały interweniować w regionie, przede wszystkim po to, by zabezpieczyć pola naftowe Ploeszti. Według niemieckich badań nad dokumentami Auswärtiges Amt w rezydencji Ribbentropa w Fuschl rozważano dwa warianty: poseł Rzeszy w Bukareszcie Wilhelm Fabricius proponował oddanie Węgrom tylko przygranicznych obszarów z węgierską większością, a dyrektor w urzędzie Carl Clodius przekonywał, że Węgry muszą dostać ziemie Szeklerów, leżące w samym środku Rumunii, połączone z Węgrami pasem północnego Siedmiogrodu. Hitler w Berghofie połączył obie propozycje i niebieskim ołówkiem wyrysował na mapie linię, która dawała Węgrom znacznie więcej, niż przewidywał każdy z wariantów. Grubość tej kreski odpowiadała w terenie kilku kilometrom, co później przysporzyło wiele kłopotu komisji wytyczającej granicę.

28 sierpnia Ciano przyjechał do Salzburga. Włosi uważali, że Niemcy idą za daleko, ale zdołali uzyskać tylko jedną poprawkę: miasto Turda pozostało przy Rumunii. Wieczorem obaj ministrowie odjechali do Wiednia, gdzie 29 sierpnia przyjęli kolejno obie delegacje. Rumuni pod kierunkiem Manoilescu przywieźli ekspertów i mapy, licząc, że przekonają arbitrów do niewielkiego ustępstwa. Dowiedzieli się, że wszystko jest postanowione, a Rumunia musi z góry przyjąć werdykt; w przeciwnym razie Niemcy nie powstrzymają Węgier ani Związku Radzieckiego. W protokole rumuńskiej Rady Koronnej nazwano to „komunikatem o charakterze ultimatum”. Rada zebrała się w Bukareszcie w nocy, między trzecią a czwartą nad ranem 30 sierpnia, i według rumuńskich publikacji przyjęła arbitraż 19 głosami przeciw 10, przy jednym wstrzymującym się. Przeciw opowiadał się między innymi przywódca narodowych chłopów i siedmiogrodzki Rumun Iuliu Maniu. Karol II uznał, że niemiecko-włoska gwarancja dla reszty kraju jest jedynym sposobem, by uchronić Rumunię przed całkowitym rozpadem. Węgrzy zgodzili się bez wahania.

Werdykt

30 sierpnia w Belwederze Ribbentrop i Ciano wręczyli werdykt Manoilescu i Csákyemu, a ci podpisali go w obecności Telekiego. Ciano zapisał w dzienniku, że Manoilescu na widok mapy zemdlał i trzeba go było cucić; mimo to musiał potem wziąć udział we wspólnym obiedzie. Tekst był krótki. Granica miała biec według dołączonej mapy, a szczegóły jej przebiegu w terenie ustalić mieszana komisja. Rumunia miała w ciągu piętnastu dni ewakuować wojska i administrację z odstąpionych ziem i przekazać je „w należytym porządku”. Mieszkańcy tych ziem stawali się obywatelami Węgier, ale w ciągu sześciu miesięcy mogli optować za obywatelstwem rumuńskim i w ciągu kolejnego roku przenieść się do Rumunii z ruchomym majątkiem. Takie samo prawo opcji otrzymali Węgrzy pozostający w Rumunii. Oba rządy zobowiązały się „uroczyście” traktować mniejszości na równi z resztą obywateli, a spory miały rozstrzygać Niemcy i Włochy. Jednocześnie oba państwa Osi udzieliły Rumunii gwarancji nienaruszalności jej nowych granic, a Niemcy zawarli z Węgrami osobne porozumienie, które przyznawało szerokie uprawnienia mniejszości niemieckiej na Węgrzech; podobne zobowiązania wobec swoich Niemców musiała przyjąć Rumunia.

Węgry odzyskały 43 104 kilometry kwadratowe (rumuńskie źródła podają 43 492) z miastami Kluż, Oradea, Satu Mare, Baia Mare i Târgu Mureș oraz całym krajem Szeklerów aż po łuk Karpat. Przyznany Węgrom Marmarosz to rumuńska część tej krainy, na południe od Cisy; jej część północna należała do Węgier już od zajęcia Rusi Podkarpackiej w 1939 roku. Rumunia zachowała południowy Siedmiogród z Braszowem i Sybinem oraz Arad i Timișoarę. Liczba ludności przekazanych ziem zależy od źródła: rumuński spis z 1930 roku liczył na tym obszarze około 2,39 miliona mieszkańców, a węgierski z 1941 roku około 2,58 miliona; w 1940 roku oba rządy posługiwały się szacunkami od 2,6 do 2,7 miliona. Jeszcze bardziej sporny był skład narodowościowy: według spisu rumuńskiego Rumuni stanowili około połowy mieszkańców, a Węgrzy około 38 procent, według węgierskiego Węgrzy ponad 53 procent. Amerykański historyk Keith Hitchins szacował, że na północ od nowej granicy zostało od 1,15 do 1,3 miliona Rumunów, a na południe od niej około pół miliona Węgrów (według węgierskich szacunków do 800 tysięcy, według rumuńskich 363 tysiące). Arbitraż nie rozdzielił więc narodów, tylko zamienił miejscami większość i mniejszość.

Wejście Węgrów

W Budapeszcie wiadomość przyjęto z entuzjazmem, a Węgrzy w północnym Siedmiogrodzie witali swoje wojsko kwiatami. Teleki należał do nielicznych, którzy nie świętowali: według niemieckich i węgierskich opracowań niepokoił go los Węgrów pozostawionych w Rumunii i zależność od Niemiec, w jaką popadał kraj. 5 września oddziały węgierskie przekroczyły granicę z Trianon, a regent Miklós Horthy towarzyszył wkraczającym oddziałom; 15 września wjechał uroczyście do Klużu. Do 13 września wojsko doszło do nowej granicy. Rumuni wycofywali się w napiętej atmosferze, a wejście Węgrów nie obyło się bez zbrodni. 9 września w wiosce Treznea węgierscy żołnierze zabili według oficjalnych węgierskich danych 87 Rumunów i 6 Żydów, według rumuńskich źródeł znacznie więcej; 13 i 14 września w Ip zginęło około 150–160 osób. Węgierskie władze tłumaczyły te zabójstwa ostrzałem ze strony miejscowych, czego nie potwierdzają relacje świadków. Do jesieni 1940 roku obszar podlegał zarządowi wojskowemu, a rumuńskich duchownych, nauczycieli i urzędników zmuszano do wyjazdu. Do początku 1941 roku z każdej strony nowej granicy wyjechało lub uciekło ponad sto tysięcy ludzi.

Kryzys w Bukareszcie

W Rumunii werdykt wywołał wstrząs. W ciągu dwóch miesięcy kraj stracił Besarabię, północną Bukowinę i północny Siedmiogród, a 7 września, na mocy układu w Krajowie, oddał Bułgarii południową Dobrudżę. Łącznie odpadła mniej więcej jedna trzecia terytorium i ludności Wielkiej Rumunii. Druga Rada Koronna w nocy z 30 na 31 sierpnia zatwierdziła przyjęcie werdyktu, ale ulica tego nie zaakceptowała. W Bukareszcie, Klużu i innych miastach doszło do demonstracji, które rząd, na życzenie posła niemieckiego, kazał tłumić; gniew obrócił się wtedy przeciw królowi, a faszystowska Żelazna Gwardia w nocy z 3 na 4 września próbowała wzniecić przeciw niemu rewoltę. 4 września Gigurtu podał się do dymisji, a Karol II powierzył urząd premiera generałowi Ionowi Antonescu, któremu następnego dnia przekazał pełnię władzy. Antonescu natychmiast zażądał abdykacji. 6 września Karol II oddał tron osiemnastoletniemu synowi Michałowi i wyjechał z kraju, a generał wraz z Żelazną Gwardią Horii Simy przejął rządy.

Moskwa przyjęła werdykt chłodno. 1 września Wiaczesław Mołotow oświadczył ambasadorowi Rzeszy Friedrichowi-Wernerowi von der Schulenburgowi, że Niemcy, nie konsultując ze Związkiem Radzieckim sprawy dotyczącej interesów obu państw, naruszyły artykuł 3 paktu Ribbentrop-Mołotow. Gwarancja udzielona Rumunii była skierowana przede wszystkim przeciw Moskwie: zamykała drogę do dalszych radzieckich żądań, choćby wobec południowej Bukowiny. Wielka Brytania nie uznała zmian granic.

Miejsce w wojnie

Drugi arbitraż wiedeński był największą zmianą granic, jaką Niemcy i Włochy przeprowadziły w Europie bez wojny. Hitler zapewnił sobie spokój na Bałkanach i dostęp do rumuńskiej ropy, a zarazem związał ze sobą oba skłócone państwa: Węgry, bo zawdzięczały mu nabytki i mogły je stracić, Rumunię, bo tylko Niemcy gwarantowały jej resztę terytorium, a jedyną nadzieją na odzyskanie północnego Siedmiogrodu była przychylność Berlina. W październiku 1940 roku do Rumunii przybyła niemiecka misja wojskowa, a w listopadzie oba kraje przystąpiły do paktu trzech: Węgry 20, Rumunia 23 listopada. Rywalizacja o Siedmiogród trwała dalej, tym razem jako wyścig o względy Hitlera, i w 1941 roku oba państwa posłały swoje armie przeciw Związkowi Radzieckiemu, licząc, że lojalność zostanie nagrodzona w sprawie tej krainy.

W północnym Siedmiogrodzie węgierskie rządy trwały cztery lata. Wiosną 1944 roku, po niemieckiej okupacji Węgier, węgierska żandarmeria w porozumieniu z Niemcami zamknęła tamtejszych Żydów w gettach i wywiozła ich, w ogromnej większości do Auschwitz-Birkenau; według zestawień przytaczanych przez historyków z samego północnego Siedmiogrodu bez ziem Szeklerów deportowano ponad 127 tysięcy osób, z których powróciło niespełna 20 tysięcy. Po przejściu Rumunii na stronę aliantów 23 sierpnia 1944 roku układ rozejmowy z 12 września uznał werdykt wiedeński za nieważny, a jesienią 1944 roku wojska radzieckie i rumuńskie zajęły północny Siedmiogród. Traktaty pokojowe podpisane w Paryżu 10 lutego 1947 roku przywróciły granicę węgiersko-rumuńską z 1 stycznia 1938 roku, czyli linię z Trianon. Spór o Siedmiogród, który w sierpniu 1940 roku Niemcy próbowali rozstrzygnąć kreską na mapie, do dziś pozostaje jednym z najdrażliwszych tematów w stosunkach obu narodów.