Zakaz wysyłania ochotników do Hiszpanii

O północy z 20 na 21 lutego 1937 roku wszedł w życie zakaz wysyłania ochotników do walczącej Hiszpanii. Uzgodniły go 16 lutego państwa zasiadające w Komitecie Nieinterwencji w Londynie, wśród nich Wielka Brytania, Francja, Niemcy, Włochy, Związek Radziecki i Portugalia. Każde z nich zobowiązało się nie wypuszczać swoich obywateli na wojnę w Hiszpanii i zakazać werbunku na swoim terytorium. Niekiedy przypisuje się tę decyzję komitetowi Ligi Narodów. To nieścisłość. Komitet Nieinterwencji nie był organem Ligi, tylko konferencją ambasadorów działającą w Londynie poza jej strukturami, a Liga Narodów w sprawie Hiszpanii ograniczała się do rezolucji. Zakaz przyszedł zresztą za późno, by zmienić charakter wojny w Hiszpanii: Włochy, Niemcy i ZSRR wysłały już do Hiszpanii tysiące żołnierzy, lotników i doradców, a do Brygad Międzynarodowych trafiło kilkanaście tysięcy ochotników.

Nieinterwencja

Gdy w lipcu 1936 roku w Hiszpanii wybuchła wojna domowa, rząd Republiki zwrócił się o broń do Francji. Premier Léon Blum, szef francuskiego Frontu Ludowego, chciał pomóc, ale bał się rozłamu we własnym kraju, sprzeciwu prawicy i radykałów oraz utraty poparcia Wielkiej Brytanii, bez której Francja nie czuła się bezpieczna wobec Niemiec. Na początku sierpnia Paryż zaproponował więc powszechny zakaz dostaw broni do Hiszpanii. Londyn poparł plan natychmiast. Rząd Stanleya Baldwina obawiał się, że wojna w Hiszpanii przerodzi się w wojnę europejską, a wielu brytyjskich konserwatystów z niechęcią patrzyło na rewolucję w strefie republikańskiej.

Do końca sierpnia porozumienie o nieinterwencji przyjęło 27 państw europejskich, w tym Niemcy, Włochy, Portugalia i Związek Radziecki. Nie był to traktat, tylko seria równoległych deklaracji rządów. Do nadzorowania ich wykonania powołano komitet złożony z ambasadorów akredytowanych w Londynie. Pierwsze posiedzenie odbyło się 9 września 1936 roku w brytyjskim ministerstwie spraw zagranicznych. Przewodniczyli mu brytyjscy politycy, a od jesieni konserwatysta lord Plymouth. Niemcy reprezentował ambasador Joachim von Ribbentrop, Włochy Dino Grandi, ZSRR Iwan Majski.

Od początku było to przedstawienie. Niemcy i Włochy, które od lipca dostarczały nacjonalistom samoloty i broń, zapewniały komitet, że niczego nie wysyłają, a ich przedstawiciele potrafili tygodniami odwlekać każdą decyzję. Od października jawnie łamał zakaz także Związek Radziecki, który sprzedawał broń Republice i wysłał jej doradców. Embargo uderzało przede wszystkim w Republikę, prawowity rząd, który według prawa międzynarodowego mógł kupować broń za granicą. Minister spraw zagranicznych Republiki Julio Álvarez del Vayo skarżył się na to w Genewie. W grudniu 1936 roku Rada Ligi Narodów wezwała członków do przestrzegania nieinterwencji i poparła próby mediacji, po czym zostawiła całą sprawę komitetowi londyńskiemu.

Sprawa ochotników

Jesienią 1936 roku do Hiszpanii zaczęli napływać cudzoziemcy. Komintern organizował Brygady Międzynarodowe, do których zgłaszali się komuniści i antyfaszyści z całej Europy i Ameryki, wśród nich wielu Polaków. W listopadzie do walki wszedł niemiecki Legion Condor, a w grudniu w Kadyksie wylądowali pierwsi żołnierze włoskiego korpusu, oficjalnie również „ochotnicy”. Porozumienie z sierpnia nie wspominało o ludziach, a jedynie o broni. Wielka Brytania i Francja zaproponowały więc pod koniec 1936 roku, by rozszerzyć je o zakaz wyjazdu ochotników.

Odpowiedzi przychodziły powoli i pod warunkami. ZSRR zgodził się 27 grudnia, Portugalia 5 stycznia 1937 roku, Niemcy i Włochy 7 stycznia, zastrzegając, że zakaz musi objąć wszystkich i być kontrolowany. W Wielkiej Brytanii rząd ogłosił na początku stycznia, że udział w wojnie w Hiszpanii podlega ustawie o zaciągu do obcych armii z 1870 roku; minister spraw zagranicznych Anthony Eden tłumaczył w Izbie Gmin, że chodzi przede wszystkim o werbowników, którzy obiecywali lotnikom wysokie wynagrodzenia. Podobne przepisy wprowadziły inne państwa. Kongres Stanów Zjednoczonych, które nie należały do komitetu, już 6 stycznia uchwalił embargo na broń dla Hiszpanii. Irlandia, z której kilkuset ochotników generała Eoina O’Duffy’ego pojechało walczyć po stronie Franco, przyjęła ustawę zakazującą służby w Hiszpanii 24 lutego.

Niemcy i Włochy zgodziły się na zakaz dopiero wtedy, gdy przerzuciły do Hiszpanii tyle sił, ile uważały za potrzebne. W połowie lutego w Hiszpanii było około pięćdziesięciu tysięcy Włochów i kilka tysięcy Niemców. 16 lutego 1937 roku komitet przyjął uchwałę o zakazie od północy z 20 na 21 lutego. Jednocześnie przygotowywano plan kontroli, który miał dać zakazom zęby. Przyjęto go 8 marca, ale wszedł w życie dopiero w nocy z 19 na 20 kwietnia.

Kontrola, która nie kontrolowała

Plan kontroli przewidywał obserwatorów na granicy francusko-hiszpańskiej i w portach oraz patrole morskie wokół Hiszpanii. Wybrzeże podzielono na strefy. Wielka Brytania i Francja patrolowały wybrzeża północne, południowe i atlantyckie, a Niemcy i Włochy – śródziemnomorskie wybrzeże republikańskie, czyli dokładnie to, przez które płynęła pomoc dla ich przeciwników. Okręty nie miały prawa zatrzymywać statków; mogły jedynie sprawdzić, czy na pokładzie jest obserwator komitetu. Statki pod banderą hiszpańską i państw spoza porozumienia w ogóle nie podlegały kontroli, a niemieckie frachtowce przed hiszpańskim wybrzeżem zmieniały banderę na panamską. Portugalia nie wpuściła obserwatorów na swoją granicę, zgodziła się jedynie na brytyjskich urzędników przy ambasadzie w Lizbonie. Kontrola nie obejmowała też drogi powietrznej.

Zakaz wysyłania ochotników pozostał w praktyce na papierze. Włosi przysyłali uzupełnienia i nowe jednostki przez cały 1937 i 1938 rok. Niemcy co kilka miesięcy wymieniali personel Legionu Condor, by doświadczenie bojowe zdobyło jak najwięcej lotników. Ochotnicy do Brygad Międzynarodowych przechodzili nocą przez Pireneje, z pomocą francuskich komunistów. Rządy wiedziały o tym wszystkim, ale żaden nie chciał ryzykować konfliktu.

Patrol morski przetrwał zaledwie kilka tygodni. 29 maja 1937 roku republikańskie samoloty zbombardowały na redzie Ibizy niemiecki okręt pancerny „Deutschland”, zwodowany w 1931 roku, zabijając 31 marynarzy. Hitler w odwecie kazał ostrzelać z morza Almeríę. Niemcy i Włochy wycofały się z patroli, wróciły, a po ataku na krążownik „Leipzig” w czerwcu, który Niemcy przypisali republikanom, choć ci zaprzeczali, wycofały się ponownie. Latem 1937 roku włoskie okręty podwodne zaczęły zatapiać na Morzu Śródziemnym statki płynące do Republiki. Zatrzymała je dopiero konferencja w Nyonie we wrześniu, zwołana z pominięciem komitetu, po której brytyjska i francuska flota zaczęły patrolować szlaki żeglugowe.

Na drodze do wojny

Komitet przez kolejne półtora roku spierał się o wycofanie ochotników. Plan z lipca 1938 roku, który przewidywał liczenie cudzoziemców po obu stronach przez międzynarodowe komisje, nigdy nie został wykonany. Republika jednostronnie rozwiązała Brygady Międzynarodowe jesienią 1938 roku. Włosi wycofali wtedy z Hiszpanii około dziesięciu tysięcy żołnierzy, co było warunkiem wejścia w życie ich układu z Wielką Brytanią, a reszta wyjechała dopiero po zwycięstwie Franco. 27 lutego 1939 roku Londyn i Paryż uznały rząd Franco. Ambasador Stanów Zjednoczonych w Hiszpanii Claude Bowers nazwał później całą nieinterwencję bezwstydną fikcją.

Zakaz z lutego 1937 roku dobrze pokazuje, czym była polityka ustępstw wobec dyktatorów jeszcze przed Monachium. Wielka Brytania i Francja wolały udawać, że porozumienia są przestrzegane, niż ryzykować wojnę z Niemcami i Włochami. Hitler i Mussolini przekonali się, że mogą łamać zobowiązania bez żadnych konsekwencji, a demokratyczne rządy same będą im dostarczać pretekstów do zwłoki. Związek Radziecki, który w Komitecie Nieinterwencji obserwował uległość Londynu i Paryża, coraz mniej wierzył w zbiorowe bezpieczeństwo, co w sierpniu 1939 roku pchnęło Stalina ku porozumieniu z Hitlerem.