Neville Chamberlain premierem

28 maja 1937 roku Stanley Baldwin złożył w Pałacu Buckingham dymisję, a król Jerzy VI jeszcze tego samego dnia powierzył urząd premiera dotychczasowemu kanclerzowi skarbu Neville’owi Chamberlainowi. Zmiana odbyła się bez wyborów, bez kryzysu i bez niespodzianki: od miesięcy wiadomo było, że Baldwin odejdzie po koronacji nowego króla, a Chamberlain od dawna był jego oczywistym następcą. 31 maja na zebraniu w Caxton Hall w Westminsterze Partia Konserwatywna wybrała go na swojego przywódcę. Nowy premier miał 68 lat i uchodził za sprawnego administratora, nie za męża stanu od wielkiej polityki. W ciągu następnych trzech lat jego imię stało się jednak symbolem całej epoki: polityki appeasementu, układu monachijskiego i wejścia Wielkiej Brytanii do wojny z Niemcami.

Odejście Baldwina

Baldwin, premier po raz trzeci od czerwca 1935 roku, był zmęczony i schorowany. Przez cały 1936 rok jego rząd zmagał się z kolejnymi kryzysami: po wyborach z listopada 1935 roku skompromitował się planem Hoare’a i Lavala, w marcu 1936 roku przyjął bez działania remilitaryzację Nadrenii, w lipcu wycofał się z sankcji wobec Włoch, które podbiły Etiopię, a od lata prowadził wraz z Francją politykę nieinterwencji w wojnie domowej w Hiszpanii. Jesienią 1936 roku Baldwin zdołał jednak doprowadzić do spokojnego rozwiązania kryzysu wokół abdykacji Edwarda VIII, co przywróciło mu autorytet. Już wtedy zapowiedział, że po koronacji Jerzego VI ustąpi.

Koronacja odbyła się 12 maja 1937 roku w Opactwie Westminsterskim. Dwa dni później w Londynie rozpoczęła się konferencja imperialna z udziałem premierów dominiów. 27 maja Baldwin ogłosił, że następnego dnia odejdzie. Ostatnią decyzją jego rządu było podniesienie uposażenia posłów z 400 do 600 funtów rocznie i wprowadzenie pensji dla przywódcy opozycji, co szczególnie odczuli niezamożni posłowie Partii Pracy. 28 maja Baldwin otrzymał Order Podwiązki, a w czerwcu tytuł hrabiego Baldwin of Bewdley. Odchodził w atmosferze powszechnej sympatii, która po klęskach 1940 roku zamieniła się w równie powszechne potępienie.

Kim był nowy premier

Arthur Neville Chamberlain był synem Josepha Chamberlaina, jednego z najważniejszych polityków epoki wiktoriańskiej, i przyrodnim bratem Austena Chamberlaina, ministra spraw zagranicznych w czasach traktatów lokarneńskich. Austen nie doczekał awansu brata: zmarł 16 marca 1937 roku. Neville długo był w rodzinie tym mniej politycznym. Prowadził interesy w Birmingham, był burmistrzem tego miasta, a do Izby Gmin wszedł dopiero w 1918 roku, w wieku 49 lat. Potem jednak kariera potoczyła się szybko. W latach dwudziestych jako minister zdrowia przeprowadził szereg reform socjalnych, a od listopada 1931 roku jako kanclerz skarbu w rządzie narodowym kierował gospodarką kraju wychodzącego z wielkiego kryzysu. Wprowadził cła ochronne, obniżył oprocentowanie długu publicznego i do połowy lat trzydziestych zrównoważył budżet.

Z tego okresu pochodzi też jego pozycja w sprawach obrony. Jako kanclerz skarbu długo ograniczał wydatki wojskowe, ale od 1934 roku należał do tych członków gabinetu, którzy najwyraźniej widzieli zagrożenie ze strony Niemiec. Opowiadał się za priorytetem dla Royal Air Force, uważając, że w epoce bombowców kanał La Manche nie chroni już Wysp, i za ograniczeniem roli armii lądowej na kontynencie. Przed wyborami 1935 roku radził Baldwinowi, by otwarcie postawić sprawę zbrojeń. Latem 1936 roku nazwał dalsze utrzymywanie sankcji wobec Włoch „szczytem szaleństwa”, co przyspieszyło ich zniesienie.

Chamberlain był człowiekiem pracowitym, pewnym siebie i mało towarzyskim. W przeciwieństwie do Baldwina, który lubił zostawiać sprawy własnemu biegowi, chciał kierować rządem osobiście, wyznaczał ministrom zadania i oczekiwał od nich konkretnych programów na lata. Opozycja go nie lubiła. Przyszły premier Clement Attlee skarżył się, że Chamberlain zawsze traktował laburzystów jak śmieci.

Nowy rząd

Chamberlain nie zmienił formuły rządu narodowego, ale przemeblował gabinet. Kanclerzem skarbu został liberał narodowy John Simon, dotychczasowy minister spraw wewnętrznych, a jego stanowisko objął Samuel Hoare. Ministrem spraw zagranicznych pozostał Anthony Eden. Lordem przewodniczącym Rady został wicehrabia Halifax, który miał odegrać wielką rolę w polityce zagranicznej. Admiralicję objął Duff Cooper, ministerstwo wojny energiczny Leslie Hore-Belisha, a ministrem koordynacji obrony pozostał Thomas Inskip. Z rządu odszedł Ramsay MacDonald, który zmarł kilka miesięcy później. Chamberlain usunął też z gabinetu Waltera Runcimana, ministra handlu, którego uważał za opieszałego. Rozważał przedterminowe wybory, ale do końca kadencji zostały trzy i pół roku, więc z nich zrezygnował.

Świat w maju 1937 roku

Nowy premier obejmował urząd w niespokojnym momencie. Niemcy od 1935 roku jawnie się zbroiły, w marcu 1936 roku weszły do Nadrenii, a w listopadzie zawarły z Japonią pakt antykominternowski. Od jesieni 1936 roku ambasadorem Rzeszy w Londynie był Joachim von Ribbentrop, który swoim zachowaniem zrażał Brytyjczyków i coraz mniej wierzył w porozumienie z nimi. Włochy, zwycięskie w Etiopii, zbliżały się do Niemiec. W Hiszpanii trwała wojna, w której Niemcy i Włochy jawnie wspierały generała Francisco Franco, a Związek Radziecki republikę, mimo zakazu wysyłania ochotników uzgodnionego w Komitecie Nieinterwencji. Miesiąc przed zmianą premiera niemieckie i włoskie samoloty zbombardowały Guernikę. W tygodniach poprzedzających 28 maja do Southampton przypłynęło statkiem blisko 4 tysiące baskijskich dzieci ewakuowanych z Bilbao. Na Dalekim Wschodzie Japonia kontrolowała Mandżurię i naciskała na północne Chiny.

Wielka Brytania nie była gotowa na wojnę z żadnym z tych państw, a co dopiero ze wszystkimi naraz. Szefowie sztabów ostrzegali, że imperium nie zdoła jednocześnie walczyć z Niemcami w Europie, Włochami na Morzu Śródziemnym i Japonią na Dalekim Wschodzie. Dominia, z którymi Chamberlain rozmawiał na konferencji imperialnej, nie chciały być wciągane w wojnę o sprawy Europy Środkowej. Francja była osłabiona politycznie i gospodarczo, a Stany Zjednoczone związane ustawami o neutralności. Program zbrojeń, rozkręcony w 1936 roku, miał przynieść owoce dopiero za kilka lat, a Chamberlain, podobnie jak urzędnicy Skarbu, uważał, że zbyt szybkie zbrojenia zrujnują finanse, a silna gospodarka jest „czwartą bronią” kraju, obok floty, armii i lotnictwa.

Appeasement jako program

Polityka ustępstw wobec Niemiec nie zaczęła się od Chamberlaina. Prowadziły ją, mniej lub bardziej świadomie, wszystkie brytyjskie rządy od połowy lat dwudziestych, a jej przejawem był choćby układ morski z Niemcami z 1935 roku. Słowo appeasement, czyli uspokojenie, łagodzenie sporów, nie miało wtedy złego wydźwięku. Nowością było to, że Chamberlain chciał tę politykę prowadzić aktywnie i osobiście. Zamiast czekać na kolejne posunięcia Hitlera, zamierzał wyjść im naprzeciw: ustalić, czego Niemcy rzeczywiście chcą, zaspokoić ich uzasadnione według niego żądania, na przykład w sprawie dawnych kolonii czy niemieckich mniejszości w Europie Środkowej, i w zamian uzyskać ogólne porozumienie, ograniczenie zbrojeń i trwały pokój. Podobnie zamierzał postąpić wobec Włoch, licząc, że uda się je oderwać od Niemiec.

Chamberlain nie był pacyfistą ani naiwnym wielbicielem dyktatorów. Nie miał sympatii do nazizmu i jego metod. Wierzył jednak, że nawet dyktator taki jak Hitler jest racjonalnym politykiem, z którym można się dogadać, i że wojna, która jego zdaniem zniszczyłaby cywilizację europejską, jest najgorszym możliwym wyjściem. Równolegle kontynuował zbrojenia, przede wszystkim lotnictwa i obrony przeciwlotniczej, traktując je jako zabezpieczenie na wypadek fiaska rozmów.

Pierwsze kroki

Już w pierwszych miesiącach premier zaczął prowadzić politykę zagraniczną obok swojego ministra spraw zagranicznych. Latem 1937 roku nawiązał prywatny kontakt z Mussolinim przez włoskiego ambasadora w Londynie Dino Grandiego. We wrześniu mówił w gabinecie, że odprężenie w stosunkach z Włochami byłoby cennym wkładem w „pacyfikację i uspokojenie Europy” i osłabiłoby oś Rzym–Berlin. W listopadzie 1937 roku Halifax pojechał do Niemiec i rozmawiał z Hitlerem. Eden, coraz bardziej sfrustrowany, w lutym 1938 roku podał się do dymisji, a jego miejsce zajął Halifax. Rozbieżności między premierem a Edenem dotyczyły jednak bardziej metod i tempa niż samego celu.

Znaczenie

Objęcie władzy przez Chamberlaina otworzyło najbardziej znany i najbardziej sporny rozdział polityki brytyjskiej przed wojną. W ciągu kolejnych szesnastu miesięcy premier przyjął do wiadomości Anschluss Austrii, trzy razy pojechał do Niemiec na rozmowy z Hitlerem i we wrześniu 1938 roku podpisał układ monachijski, który oddał Rzeszy Kraj Sudetów. Po zajęciu Pragi przez Niemcy w marcu 1939 roku ten sam Chamberlain 31 marca udzielił gwarancji Polsce, a 3 września 1939 roku ogłosił przez radio, że Wielka Brytania jest w stanie wojny z Niemcami. Utracił władzę w maju 1940 roku, gdy po klęsce w Norwegii część jego własnej partii odmówiła mu poparcia.

Ocena jego polityki od dziesięcioleci dzieli historyków. Przez długi czas, pod wpływem wojennych pamfletów i wspomnień Churchilla, appeasement uchodził za uległość i ślepotę, która zachęciła Hitlera do kolejnych żądań. Historycy rewizjonistyczni zwracali uwagę na ograniczenia, w których działał Chamberlain: słabość militarną kraju, rozproszone imperium, niechęć dominiów, pacyfistyczne nastroje i potrzebę zyskania czasu na zbrojenia. Niezależnie od ocen 28 maja 1937 roku to dzień, w którym brytyjska polityka wobec Niemiec przeszła w ręce człowieka przekonanego, że potrafi własnym wysiłkiem uratować pokój w Europie.