Léon Blum

Léon Blum był pierwszym socjalistą i pierwszym Żydem na czele rządu Francji. W latach 1936–1937 kierował gabinetem Frontu Ludowego, który dał Francuzom 40-godzinny tydzień pracy i płatne urlopy, ale musiał się zmierzyć z wojną domową w Hiszpanii, ucieczką kapitału i zbrojeniami Hitlera. Był postacią tragiczną: demokrata i antyfaszysta, który z obawy przed rozłamem we Francji i utratą brytyjskiego sojusznika zgodził się na nieinterwencję w Hiszpanii, prześladowany przez skrajną prawicę z nienawiścią, jakiej III Republika nie znała od czasów sprawy Dreyfusa, a po klęsce 1940 roku sądzony przez Vichy i więziony przez Niemców w Buchenwaldzie.

Młodość, literatura i sprawa Dreyfusa

Urodził się 9 kwietnia 1872 roku w Paryżu w zamożnej rodzinie żydowskiej. Ojciec, pochodzący z Alzacji, prowadził hurtownię wstążek i jedwabiu. Blum był wybitnym uczniem: w liceum Henryka IV poznał André Gide’a, w wieku siedemnastu lat publikował wiersze. W 1890 roku dostał się do École normale supérieure, ale już po roku z niej odpadł, nie zdawszy egzaminów. Ukończył prawo, a w 1895 roku został audytorem Rady Stanu, najwyższego sądu administracyjnego Francji, w której pracował, z przerwami, przez prawie ćwierć wieku. Równolegle był cenionym krytykiem literackim i teatralnym, pisał w „La Revue blanche”, przyjaźnił się z Marcelem Proustem i bywał w paryskich salonach. Jego książka „O małżeństwie” z 1907 roku, opowiadająca się za swobodą obyczajową przed ślubem, wywołała skandal, który prawica przypominała mu przez następne trzydzieści lat.

Do polityki przywiodła go sprawa Dreyfusa. Początkowo nie wierzył w niewinność skazanego oficera, ale przekonał go bibliotekarz École normale Lucien Herr. Jako urzędnik Rady Stanu nie mógł występować publicznie, doradzał więc za kulisami obrońcom Alfreda Dreyfusa i Émile’a Zoli. W 1897 roku poznał Jeana Jaurèsa, przywódcę francuskich socjalistów, który stał się jego mistrzem. Gdy w 1904 roku Jaurès założył dziennik „L’Humanité”, Blum prowadził w nim dział literacki, a w 1905 roku wstąpił do zjednoczonej partii socjalistycznej, SFIO.

Strażnik „starego domu”

Jaurès zginął z ręki nacjonalisty 31 lipca 1914 roku, w przededniu wojny. Blum, z powodu krótkowzroczności niezdolny do służby wojskowej, został szefem gabinetu socjalisty Marcela Sembata, ministra robót publicznych w rządzie jedności narodowej, i do końca wojny popierał jej prowadzenie. W 1919 roku został wybrany do Izby Deputowanych z Paryża i odszedł z Rady Stanu.

Rok później stanął przed najtrudniejszą próbą swojej partii. Na kongresie w Tours w grudniu 1920 roku większość delegatów opowiedziała się za przystąpieniem do Międzynarodówki Komunistycznej i przyjęciem dyktowanych z Moskwy warunków. Blum w wielkim przemówieniu sprzeciwił się bolszewickiej koncepcji partii i dyktatury, a mniejszości zapowiedział, że gdy większość pójdzie szukać przygody, ktoś musi zostać i pilnować „starego domu”. Większość utworzyła Francuską Partię Komunistyczną, a Blum przez następne dwie dekady odbudowywał SFIO jako przywódca jej klubu parlamentarnego i redaktor dziennika „Le Populaire”.

W latach dwudziestych socjaliści popierali rządy radykałów, ale nie wchodzili do nich. Blum wypracował rozróżnienie między „zdobyciem władzy”, czyli rewolucyjną przemianą społeczeństwa, a jej „sprawowaniem” w ramach kapitalizmu, na które socjaliści mogli się zgodzić, jeśli będą najsilniejszą partią lewicy. W 1928 roku przegrał wybory w Paryżu z komunistą, rok później wrócił do Izby jako deputowany z Narbony.

Droga do władzy

Po zamieszkach 6 lutego 1934 roku, gdy skrajnie prawicowe ligi próbowały szturmować parlament, Blum zgodził się na sojusz z komunistami, którzy na polecenie Moskwy porzucili wrogość wobec socjalistów. Z paktu o jedności działania z lipca 1934 roku i późniejszego porozumienia z radykałami narodził się Front Ludowy. Prawica odpowiedziała kampanią nienawiści. Charles Maurras, ideolog Akcji Francuskiej, nazywał Bluma w 1935 roku człowiekiem, którego trzeba rozstrzelać, „ale w plecy”. 13 lutego 1936 roku działacze Akcji Francuskiej, zgromadzeni na pogrzebie jednego z jej publicystów, rozpoznali Bluma w przejeżdżającym samochodzie, wyciągnęli go z niego i pobili do krwi. Rząd rozwiązał organizacje Akcji Francuskiej, a kilkaset tysięcy ludzi demonstrowało w Paryżu w obronie Bluma.

W wyborach wiosną 1936 roku Front Ludowy zwyciężył, a SFIO po raz pierwszy wyprzedziła radykałów. 4 czerwca 1936 roku Blum stanął na czele rządu socjalistów i radykałów, popieranego z zewnątrz przez komunistów. W dniu, w którym przedstawił gabinet Izbie, deputowany skrajnej prawicy Xavier Vallat oświadczył z trybuny, że po raz pierwszy „tym starym galijsko-rzymskim krajem” będzie rządził Żyd.

Premier Frontu Ludowego

W pierwszych tygodniach rząd zakończył wielką falę strajków okupacyjnych. Porozumienia zawarte w nocy z 7 na 8 czerwca w hotelu Matignon przyniosły podwyżki płac i układy zbiorowe, a parlament uchwalił 40-godzinny tydzień pracy i dwa tygodnie płatnego urlopu. Rząd rozwiązał paramilitarne ligi prawicy, znacjonalizował przemysł zbrojeniowy, a jesienią 1936 roku przyjął największy od lat program zbrojeń. Blum próbował też porozumieć się z Niemcami: rozmawiał z prezesem Reichsbanku Hjalmarem Schachtem o koloniach i współpracy gospodarczej w zamian za ograniczenie zbrojeń, ale nic z tego nie wynikło.

Najcięższą decyzję podjął latem 1936 roku. Gdy wybuchła wojna domowa w Hiszpanii, rząd Republiki poprosił Francję o samoloty i broń. Blum chciał pomóc, ale sprzeciwili się radykałowie, prawica, prezydent Albert Lebrun i brytyjski rząd Stanleya Baldwina. W sierpniu Francja zaproponowała powszechny zakaz dostaw broni do Hiszpanii, z którego wyrósł londyński Komitet Nieinterwencji. Niemcy i Włochy łamały go od pierwszego dnia, a ciężar embarga spadł na Republikę. Blum pozwalał na ograniczoną, potajemną pomoc, ale komuniści i lewe skrzydło jego partii nigdy mu nie wybaczyli, a on sam opisywał tę decyzję jako najboleśniejszą w życiu.

Gospodarka nie dawała wytchnienia. Kapitał uciekał za granicę, ceny rosły, jesienią 1936 roku trzeba było zdewaluować franka, a w lutym 1937 roku Blum ogłosił „pauzę” w reformach. W czerwcu 1937 roku Senat odmówił mu pełnomocnictw finansowych i Blum podał się do dymisji. Wszedł jako wicepremier do rządu radykała Camille’a Chautempsa. W tym samym czasie Front Ludowy tracił oparcie: rósł rozdźwięk z komunistami, a dla części prawicy hasłem stało się „lepiej Hitler niż Blum”.

Anschluss i Monachium

Gdy w marcu 1938 roku Chautemps ustąpił, a Niemcy dokonały Anschlussu Austrii, Blum 13 marca utworzył drugi rząd. Zaproponował gabinet jedności narodowej od komunistów po umiarkowaną prawicę, ale prawica odmówiła. Jego rząd przygotował plan finansowania zbrojeń przez podatki od kapitału i kontrolę dewizową, Senat ponownie odmówił pełnomocnictw i 8 kwietnia 1938 roku Blum ustąpił. Władzę przejął Édouard Daladier.

W kryzysie czechosłowackim Blum był rozdarty jak cała Francja. We wrześniu 1938 roku napisał, że wobec oddalenia wojny czuje się „rozdarty między tchórzliwą ulgą a wstydem”. Pacyfistyczne skrzydło SFIO poparło układ monachijski, ale Blum wkrótce stanął na czele tych socjalistów, którzy domagali się twardej postawy wobec Hitlera i szybszych zbrojeń.

Wojna, Vichy i Buchenwald

Po klęsce Francji, 10 lipca 1940 roku w Vichy, Blum był jednym z osiemdziesięciu parlamentarzystów, którzy głosowali przeciw przekazaniu pełni władzy marszałkowi Philippe’owi Pétainowi. Kilka tygodni później władze Vichy, w których coraz więcej znaczył Pierre Laval, kazały go aresztować. W lutym 1942 roku stanął wraz z Daladierem i generałem Maurice’em Gamelinem przed sądem w procesie w Riom, który miał obarczyć Front Ludowy winą za klęskę. Blum wykazał, że zbrojenia ruszyły na dobre właśnie za jego rządów, i zamienił proces w oskarżenie reżimu. Na żądanie Niemców, niezadowolonych z jego przebiegu, proces przerwano w kwietniu 1942 roku.

Wiosną 1943 roku Vichy wydało Bluma Niemcom. Trzymano go jako zakładnika w domu na skraju obozu koncentracyjnego Buchenwald, w warunkach nieporównywalnych z położeniem więźniów obozu, ale w pełnej izolacji. Dołączyła do niego z własnej woli Jeanne Levylier, którą poślubił tam w październiku 1943 roku. Jego brat René Blum, twórca baletu w Monte Carlo, aresztowany we Francji, został zamordowany w Auschwitz w 1942 roku. W kwietniu 1945 roku SS wywiozło Bluma wraz z grupą ponad stu czterdziestu „prominentnych” więźniów do Tyrolu Południowego, gdzie w Niederdorf uwolnili ich żołnierze Wehrmachtu, a na początku maja przejęli Amerykanie.

Ostatnie lata

W powojennej Francji Blum był autorytetem moralnym lewicy. W wydanej w 1945 roku książce „Na miarę człowieka”, napisanej w więzieniu, wzywał socjalistów do porzucenia doktrynerstwa i obrony demokracji. W listopadzie 1945 roku przewodniczył konferencji założycielskiej UNESCO, a wiosną 1946 roku wynegocjował z Amerykanami umowę o umorzeniu części długów wojennych i nowych kredytach. Od 16 grudnia 1946 do stycznia 1947 roku kierował, już jako schorowany siedemdziesięcioczterolatek, krótkim, wyłącznie socjalistycznym ostatnim rządem tymczasowym przed wejściem w życie konstytucji IV Republiki. Przypadł on na początek wojny w Indochinach, a jego rząd zaczął rozmowy z Brytyjczykami, które doprowadziły do traktatu z Dunkierki. W listopadzie 1947 roku Zgromadzenie Narodowe odmówiło mu wotum zaufania jako kandydatowi na premiera. Zmarł na zawał serca 30 marca 1950 roku w Jouy-en-Josas pod Paryżem.

Znaczenie

Blum przeszedł do historii Francji przede wszystkim jako twórca reform socjalnych Frontu Ludowego, które stały się częścią francuskiego modelu państwa. W dziejach drogi do drugiej wojny światowej jego miejsce jest bardziej dwuznaczne. Rozpoczął wielkie zbrojenia, których Francja potrzebowała, ale nie umiał pogodzić ich z reformami i z zaufaniem posiadaczy kapitału. Wybrał nieinterwencję w Hiszpanii, by nie rozbić Francji i nie stracić Wielkiej Brytanii, i patrzył, jak Hitler i Mussolini wykorzystują tę politykę. Nienawiść, jaką budził jako socjalista i Żyd, pokazywała, jak głęboko podzielone było społeczeństwo, które za kilka lat miało stanąć do wojny z Niemcami. Jego postawa w Riom i w niewoli uczyniła z niego jednak jeden z symboli Francji, która nie pogodziła się z Vichy. Imieniem Bluma, przyjaciela ruchu syjonistycznego, nazwano założony w 1943 roku kibuc Kefar Blum w Galilei.