Anthony Eden

Anthony Eden był jednym z najmłodszych ministrów spraw zagranicznych w dziejach Wielkiej Brytanii i jednym z nielicznych członków rządu, którzy przed wojną odeszli z urzędu na znak sprzeciwu wobec ustępstw na rzecz dyktatorów. Weteran wielkiej wojny, w której zginęło dwóch jego braci, w latach 30. wierzył w Ligę Narodów i bezpieczeństwo zbiorowe, a w lutym 1938 roku zrezygnował ze stanowiska w sporze z Neville’em Chamberlainem o politykę wobec Włoch. W maju 1940 roku jako minister wojny wezwał Brytyjczyków do Ochotniczej Obrony Lokalnej, a od grudnia 1940 roku do końca wojny kierował Foreign Office u boku Winstona Churchilla, także w sprawach polskich. Po wojnie przez piętnaście lat uchodził za następcę Churchilla, ale jego krótkie premierostwo zakończyła klęska wyprawy sueskiej w 1956 roku.

Dom i okopy

Robert Anthony Eden urodził się 12 czerwca 1897 roku w Windlestone Hall w hrabstwie Durham jako trzeci z czterech synów sir Williama Edena, baroneta ze starej rodziny ziemiańskiej, ekscentrycznego i porywczego akwarelisty i kolekcjonera, oraz Sybil Grey z rodu hrabiów Grey z Northumberland. Uczył się w Sandroyd School i od 1911 roku w Eton College. Na wakacjach na kontynencie nauczył się francuskiego i niemieckiego.

Wielka wojna zabrała mu dwóch braci. Starszy, John, poległ w październiku 1914 roku we Flandrii, a szesnastoletni Nicholas zginął jako kadet marynarki na krążowniku liniowym „Indefatigable” w bitwie jutlandzkiej w 1916 roku. Anthony zgłosił się na ochotnika i jesienią 1915 roku został podporucznikiem w 21 batalionie King’s Royal Rifle Corps, sformowanym z robotników rolnych hrabstwa Durham. W maju 1916 roku batalion trafił do Flandrii. Latem Eden wyprowadził z ziemi niczyjej ciężko rannego sierżanta, za co dostał Krzyż Wojskowy. Walczył nad Sommą, pod Messines i pod Ypres, w wieku 19 lat był najmłodszym adiutantem batalionu na froncie zachodnim, a w maju 1918 roku, mając 20 lat, został najmłodszym majorem brygady w armii brytyjskiej. W marcu 1918 roku, w czasie niemieckiej ofensywy wiosennej, stał nad Oisą pod La Fère. Jak dowiedział się w 1935 roku, rozmawiając z Hitlerem, po drugiej stronie frontu walczył wtedy kapral Adolf Hitler.

Po demobilizacji w 1919 roku studiował języki orientalne, perski i arabski, w Christ Church w Oksfordzie i w 1922 roku ukończył studia z wyróżnieniem.

Młody konserwatysta

W 1922 roku przegrał wybory w górniczym Spennymoor, ale rok później, świeżo po ślubie z Beatrice Beckett, córką właściciela „Yorkshire Post”, zdobył mandat w okręgu Warwick and Leamington i reprezentował go nieprzerwanie do 1957 roku. Od 1926 roku był parlamentarnym sekretarzem ministra spraw zagranicznych Austena Chamberlaina i od tej pory specjalizował się w polityce międzynarodowej. Jak wielu ludzi jego pokolenia, które przeszło przez okopy, nienawidził wojny i wierzył w Ligę Narodów.

W sierpniu 1931 roku, w rządzie narodowym Ramsaya MacDonalda, został podsekretarzem stanu w Foreign Office, a w grudniu 1933 roku lordem tajnej pieczęci, odpowiedzialnym w rządzie za sprawy Ligi Narodów i konferencję rozbrojeniową. W lutym 1934 roku rozmawiał z Hitlerem w Berlinie. W marcu 1935 roku, razem z ministrem spraw zagranicznych Johnem Simonem, był u niego ponownie, tuż po przywróceniu w Niemczech powszechnej służby wojskowej. Hitler mówił im wtedy o układzie morskim, który Londyn zawarł z Niemcami trzy miesiące później. Z Berlina Eden pojechał do Moskwy, gdzie jako pierwszy brytyjski minister od rewolucji rozmawiał z Józefem Stalinem i Maksimem Litwinowem, a w drodze powrotnej, na początku kwietnia, odwiedził Warszawę, gdzie przyjęli go marszałek Józef Piłsudski i minister Józef Beck.

Minister spraw zagranicznych

W czerwcu 1935 roku Stanley Baldwin mianował go ministrem do spraw Ligi Narodów w randze członka gabinetu. Tego lata Eden próbował powstrzymać atak Włoch na Etiopię, proponując Benitowi Mussoliniemu kompromis kosztem terytorium etiopskiego, który Duce odrzucił, nazywając później Edena „najlepiej ubranym głupcem Europy”. Gdy w grudniu wyszedł na jaw plan Hoare’a–Lavala, oddający Włochom dużą część Etiopii, i minister Samuel Hoare musiał odejść, 22 grudnia 1935 roku jego miejsce zajął trzydziestoośmioletni Eden. Sankcje Ligi nie objęły jednak ropy i nie powstrzymały wojny w Abisynii. W marcu 1936 roku, po remilitaryzacji Nadrenii, Eden wykluczył brytyjską pomoc wojskową dla Francji i szukał w ofercie Hitlera podstawy do rozmów. W czasie wojny domowej w Hiszpanii bronił polityki nieinterwencji, choć Niemcy i Włochy łamały ją jawnie, a we wrześniu 1937 roku doprowadził do konferencji w Nyonie, która ukróciła ataki „nieznanych” okrętów podwodnych na Morzu Śródziemnym.

Gdy w maju 1937 roku premierem został Neville Chamberlain, drogi obu polityków zaczęły się rozchodzić. Chamberlain prowadził politykę zagraniczną sam, kanałami nieoficjalnymi, i chciał porozumienia z Mussolinim, by oderwać go od Hitlera. Eden uważał, że najpierw Włochy muszą dotrzymać wcześniejszych zobowiązań i wycofać „ochotników” z Hiszpanii. W styczniu 1938 roku, pod nieobecność Edena, premier chłodno odpowiedział na propozycję Franklina Delano Roosevelta zwołania konferencji międzynarodowej. 20 lutego 1938 roku Eden podał się do dymisji. Jego następcą został lord Halifax.

Po dymisji Eden nie stał się, wbrew późniejszej legendzie, przywódcą opozycji w Partii Konserwatywnej. Wokół niego skupiła się grupa młodszych posłów, nazywanych przez partyjnych whipów „Glamour Boys”, ale on sam unikał otwartego starcia z rządem. Po układzie monachijskim wstrzymał się od głosu, nie głosując przeciw rządowi. W kraju był jednak bardzo popularny i wielu uważało, że odszedł właśnie z powodu Monachium.

Wojna

3 września 1939 roku Chamberlain przyjął Edena z powrotem do rządu jako ministra do spraw dominiów, ale bez miejsca w gabinecie wojennym. W grudniu Eden witał w Greenock pierwsze wojska kanadyjskie, a w lutym 1940 roku na Bliskim Wschodzie żołnierzy z Australii i Nowej Zelandii. Nie brano go pod uwagę jako kandydata na premiera, gdy w maju 1940 roku upadał rząd Chamberlaina. Churchill, który został premierem 10 maja, dzień później mianował go ministrem wojny. Na tym stanowisku 14 maja ogłosił utworzenie Ochotniczej Obrony Lokalnej, późniejszej Home Guard. Przeżył klęskę we Francji i ewakuację spod Dunkierki, w czasie której w imieniu rządu przekazał obrońcom Calais rozkaz walki do końca, by związać Niemców i osłonić korpus ekspedycyjny. Latem 1940 roku poparł wysłanie czołgów do Egiptu, mimo groźby inwazji na Wyspy, a jesienią odwiedził wojska na Bliskim Wschodzie.

22 grudnia 1940 roku, gdy Halifax wyjechał jako ambasador do Waszyngtonu, Eden wrócił do Foreign Office i wszedł do gabinetu wojennego. Na początku 1941 roku pojechał z szefem Imperialnego Sztabu Generalnego gen. Johnem Dillem do Kairu, Aten i Turcji i opowiedział się za wysłaniem wojsk do Grecji, które w kwietniu zakończyło się klęską. 30 lipca 1941 roku, w dniu podpisania w Londynie układu Sikorski-Majski, wręczył gen. Władysławowi Sikorskiemu notę, w której rząd brytyjski zapewniał, że nie uznaje żadnych zmian terytorialnych w Polsce dokonanych od sierpnia 1939 roku. W tym samym miesiącu doprowadził do pełnego uznania rządu czechosłowackiego na uchodźstwie. W grudniu 1941 roku w Moskwie Stalin zażądał od niego uznania granic ZSRR z czerwca 1941 roku, a więc i aneksji wschodniej Polski oraz państw bałtyckich. Eden odmówił zobowiązań, a układ sojuszniczy, który 26 maja 1942 roku podpisał w Londynie z Wiaczesławem Mołotowem, nie zawierał postanowień terytorialnych.

17 grudnia 1942 roku, po nocie polskiego rządu przekazanej przez ministra Edwarda Raczyńskiego, Eden odczytał w Izbie Gmin wspólną deklarację aliantów potępiającą niemiecką zagładę Żydów. Posłowie uczcili ofiary minutą ciszy. Od listopada 1942 roku był też liderem Izby Gmin (Leader of the House), czyli ministrem odpowiedzialnym za prowadzenie prac rządu w parlamencie. Gdy w kwietniu 1943 roku Niemcy ogłosili odkrycie grobów katyńskich, rząd brytyjski, w tym Eden, naciskał na rząd polski, by nie zaogniał sporu z ZSRR. Eden uczestniczył w konferencji ministrów spraw zagranicznych w Moskwie w październiku 1943 roku, towarzyszył Churchillowi w Teheranie, w Moskwie w październiku 1944 roku i w Jałcie. Na tych spotkaniach Wielka Brytania coraz mocniej nakłaniała premiera Stanisława Mikołajczyka do przyjęcia linii Curzona jako granicy wschodniej. Eden prowadził też w imieniu Londynu trudne sprawy z gen. Charles’em de Gaulle’em i w Jałcie wywalczył dla Francji strefę okupacyjną w Niemczech. Wiosną 1945 roku kierował brytyjską delegacją na konferencji założycielskiej ONZ w San Francisco, a w lipcu był w Poczdamie, dopóki wybory nie oddały władzy laburzystom. W czerwcu 1945 roku nad Birmą zaginął jego najstarszy syn Simon, nawigator RAF.

Następca Churchilla

W opozycji Eden był zastępcą Churchilla i faktycznie kierował codzienną pracą Partii Konserwatywnej, ale Churchill nie zamierzał ustąpić. Jego pierwsze małżeństwo rozpadło się, a w 1952 roku ożenił się z Clarissą Spencer-Churchill, bratanicą Winstona. Po zwycięstwie konserwatystów w 1951 roku po raz trzeci objął Foreign Office. W 1953 roku nieudana operacja dróg żółciowych omal go nie zabiła i odtąd często chorował. Największym sukcesem tej kadencji była konferencja genewska w 1954 roku, która zakończyła francuską wojnę w Indochinach. Po odrzuceniu przez Francję Europejskiej Wspólnoty Obronnej Eden objechał we wrześniu 1954 roku stolice Europy Zachodniej i doprowadził do porozumień, które dały RFN wejście do NATO i Unii Zachodnioeuropejskiej. Otrzymał wtedy Order Podwiązki.

6 kwietnia 1955 roku zastąpił Churchilla na stanowisku premiera i w maju wygrał wybory, powiększając większość konserwatystów. Jego rząd zapamiętano jednak tylko z jednego powodu. Gdy w lipcu 1956 roku prezydent Egiptu Gamal Abdel Naser znacjonalizował Kanał Sueski, Eden, który widział w nim nowego Mussoliniego i nie chciał powtórzyć błędów lat 30., porozumiał się w tajemnicy z Francją i Izraelem. Izrael zaatakował Egipt 29 października, a Brytyjczycy i Francuzi, występując jako „rozjemcy”, wysadzili na początku listopada desant nad kanałem. Pod presją Stanów Zjednoczonych, które zagroziły funtowi szterlingowi, i ONZ Eden musiał wstrzymać operację po kilku dniach. Kryzys sueski skompromitował go także dlatego, że w Izbie Gmin zaprzeczył zmowie z Izraelem. 9 stycznia 1957 roku, oficjalnie z powodu złego stanu zdrowia, podał się do dymisji, a jego następcą został Harold Macmillan.

Lord Avon

Eden zrezygnował też z mandatu poselskiego. W 1961 roku otrzymał tytuł hrabiego Avon i zasiadł w Izbie Lordów. W latach 1960–1965 wydał trzy tomy wspomnień, w których zaprzeczał zmowie sueskiej, a w latach 70. występował w dokumentalnym serialu telewizji Thames „Świat w stanie wojny” (The World at War). Mieszkał w Wiltshire, hodował bydło. Zmarł 14 stycznia 1977 roku w Alvediston.

Znaczenie

Eden był przez całą karierę dyplomatą pokolenia okopów: wierzył w porozumienie i bezpieczeństwo zbiorowe, a zarazem nosił w sobie lęk, że mocarstwa demokratyczne zawsze są „o okrążenie w tyle” za dyktatorami. W latach 30. sam uczestniczył w ustępstwach wobec Hitlera i Mussoliniego, ale jego dymisja z lutego 1938 roku uczyniła go symbolem sprzeciwu wobec appeasementu i przygotowała mu miejsce u boku Churchilla. W czasie wojny był najbliższym współpracownikiem premiera w polityce zagranicznej, choć najważniejsze rozmowy z Rooseveltem i Stalinem Churchill prowadził sam. Dla Polski był rozmówcą życzliwym, lecz w kluczowych sprawach granic i Katynia stawiał na pierwszym miejscu sojusz z ZSRR. Ironią jego biografii jest to, że lekcja lat 30., której był świadkiem, doprowadziła go w 1956 roku do błędu, który przekreślił jego dorobek. Historycy zaliczają go zwykle do najmniej udanych brytyjskich premierów XX wieku, ale także do najwybitniejszych ministrów spraw zagranicznych tego stulecia.