Edward Wood (lord Halifax)

Edward Frederick Lindley Wood, znany kolejno jako lord Irwin, wicehrabia Halifax i hrabia Halifax, był jednym z najbardziej wpływowych brytyjskich polityków lat trzydziestych. Jako wicekról Indii negocjował z Gandhim, jako minister spraw zagranicznych w rządzie Neville’a Chamberlaina współtworzył politykę ustępstw wobec Hitlera, a potem, po Monachium i zajęciu Pragi, był jednym z autorów zwrotu, który doprowadził do gwarancji dla Polski i wypowiedzenia wojny Niemcom w 1939 roku. W maju 1940 roku mógł zostać premierem, ale ustąpił miejsca Winstonowi Churchillowi. Kilka tygodni później, w najczarniejszych dniach Dunkierki, przegrał z nim spór o to, czy szukać pokoju z Niemcami za pośrednictwem Włoch. Większość wojny spędził jako ambasador w Waszyngtonie. Nazywano go „Świętym Lisem” (Holy Fox), co łączyło jego głęboką religijność, zamiłowanie do polowań na lisy i polityczną przebiegłość.

Dziedzic

Urodził się 16 kwietnia 1881 roku w zamku Powderham w hrabstwie Devon, w domu dziadka ze strony matki, hrabiego Devon. Był czwartym synem Charlesa Wooda, 2. wicehrabiego Halifax, zamożnego arystokraty z Yorkshire i jednego z przywódców ruchu anglokatolickiego w Kościele anglikańskim. Trzej starsi bracia zmarli w dzieciństwie, więc dziewięcioletni Edward został dziedzicem majątku i tytułu. Urodził się z niedorozwiniętą lewą ręką, bez dłoni. Posługiwał się protezą ze sprężynowym kciukiem, dzięki której mógł trzymać wodze, i nie przeszkodziło mu to zostać zapalonym jeźdźcem i myśliwym. Po ojcu odziedziczył też głęboką wiarę, która towarzyszyła mu przez całe życie.

Uczył się w Eton College, a potem w Christ Church w Oksfordzie, gdzie ukończył z wyróżnieniem historię nowożytną. W latach 1903–1910 był członkiem All Souls College, odbył podróż po imperium, od Afryki Południowej po Indie i Australię, i napisał biografię duchownego Johna Keble’a. W 1909 roku poślubił lady Dorothy Onslow, córkę hrabiego Onslow. Mieli pięcioro dzieci, z których jedno zmarło w niemowlęctwie.

Poseł i minister

W styczniu 1910 roku został konserwatywnym posłem z okręgu Ripon w Yorkshire i reprezentował go do 1925 roku. W czasie pierwszej wojny światowej, mimo kalectwa, służył jako oficer ochotniczego pułku kawalerii Yorkshire Dragoons, od 1916 roku na froncie we Francji, i został wymieniony w rozkazie. Od 1917 roku pracował w Ministerstwie Służby Narodowej przy rekrutacji siły roboczej. W 1919 roku podpisał apel posłów domagających się surowych warunków pokoju dla Niemiec.

W 1921 roku został podsekretarzem stanu w Ministerstwie Kolonii, którym kierował wówczas Churchill. Znajomość nie zaczęła się dobrze: Wood wtargnął podobno do gabinetu przełożonego, oświadczając, że oczekuje traktowania jak dżentelmen. W październiku 1922 roku poparł zerwanie koalicji z Davidem Lloydem George’em i w rządzie Andrew Bonara Lawa wszedł do gabinetu jako przewodniczący Rady Edukacji. W latach 1924–1925 był w rządzie Stanleya Baldwina ministrem rolnictwa. Baldwin, którego Wood był protegowanym, cenił go za spokój i rozwagę.

Wicekról Indii

W 1925 roku, na sugestię króla Jerzego V, zaproponowano mu urząd wicekróla Indii. Jego dziadek był w XIX wieku ministrem do spraw Indii. Po wahaniach przyjął, otrzymał tytuł barona Irwin i przeszedł do Izby Lordów. W kwietniu 1926 roku przybył do Bombaju. Lord Irwin, mierzący prawie dwa metry wzrostu, był bardziej życzliwy Hindusom niż jego poprzednicy i od pierwszych wystąpień wzywał do zakończenia walk między hinduistami a muzułmanami. Popełnił jednak poważny błąd, rekomendując, by komisja sir Johna Simona, która miała zbadać przyszły ustrój Indii, składała się wyłącznie z Brytyjczyków. Indyjski Kongres Narodowy zbojkotował komisję, a w kraju doszło do zamieszek.

Próbując ratować sytuację, Irwin uzyskał od laburzystowskiego rządu Ramsaya MacDonalda zgodę na deklarację z października 1929 roku, w której zapowiedział, że celem brytyjskiej polityki jest status dominium dla Indii. Na prawicy torysowskiej wywołało to oburzenie, a w Indiach okazało się za mało. W 1930 roku Mahatma Gandhi rozpoczął kampanię nieposłuszeństwa obywatelskiego i marszem solnym złamał rządowy monopol na sól. Wicekról odpowiedział represjami: zakazem zgromadzeń i uwięzieniem przywódców Kongresu, w tym samego Gandhiego. Na początku 1931 roku zmienił kurs, wypuścił Gandhiego i przeprowadził z nim serię rozmów. 5 marca 1931 roku zawarli porozumienie, zwane paktem Gandhi–Irwin: Kongres zawieszał kampanię nieposłuszeństwa i bojkot brytyjskich towarów oraz zgadzał się uczestniczyć w konferencji okrągłego stołu w Londynie, a rząd zwalniał więźniów politycznych skazanych za działania bez użycia przemocy. Irwin pisał ojcu, że rozmowa z Gandhim przypominała rozmowę z przybyszem z innej planety, ale obaj darzyli się szacunkiem ludzi głęboko wierzących. W kwietniu 1931 roku wrócił do Anglii i otrzymał Order Podwiązki.

W rządzie narodowym

W 1931 roku odmówił objęcia Foreign Office, ale w 1932 roku ponownie został ministrem oświaty. W 1933 roku wybrano go kanclerzem Uniwersytetu Oksfordzkiego. W styczniu 1934 roku, po śmierci 94-letniego ojca, odziedziczył tytuł wicehrabiego Halifax. Pomagał przy ustawie o rządzie Indii z 1935 roku, a w czerwcu 1935 roku na kilka miesięcy został ministrem wojny. Od listopada 1935 roku był lordem tajnej pieczęci i przewodniczącym Izby Lordów. W grudniu 1935 roku, gdy wyszedł na jaw pakt Hoare–Laval, oddający Włochom znaczną część Etiopii, Halifax należał do ministrów, którzy wymusili dymisję Samuela Hoare’a. Nowym ministrem spraw zagranicznych został Anthony Eden, a Halifax nieformalnie pełnił przy nim rolę zastępcy.

W maju 1937 roku, gdy Chamberlain został premierem, Halifax objął urząd lorda przewodniczącego Rady. Podobnie jak większość brytyjskiej elity uważał, że wiele niemieckich żądań wynika z niesprawiedliwości traktatu wersalskiego i że z Niemcami należy się porozumieć. W liście do Baldwina pisał, że nacjonalizm i rasizm są potężną siłą, ale nie potrafi uznać ich za coś nienaturalnego czy niemoralnego, a nazistów uważał przede wszystkim za szczerych wrogów komunizmu.

W listopadzie 1937 roku, korzystając z zaproszenia Hermanna Göringa na wystawę łowiecką w Berlinie, Halifax pojechał do Niemiec, a 19 listopada spotkał się z Hitlerem w Berghofie pod Berchtesgaden. Według znanej anegdoty wysiadając z samochodu, omal nie podał płaszcza Hitlerowi, którego wziął za lokaja. Nie wiedział, że dwa tygodnie wcześniej Hitler na tajnej naradzie w Kancelarii Rzeszy mówił swoim dowódcom o zdobyciu Austrii i Czechosłowacji. Halifax zapewnił gospodarza, że Wielka Brytania nie wyklucza zmian europejskiego ładu w sprawie Gdańska, Austrii i Czechosłowacji, byle następowały drogą pokojową. W Berlinie odczytano to jako przyzwolenie. Eden był coraz bardziej sfrustrowany ingerencjami premiera w politykę zagraniczną i 20 lutego 1938 roku, w sporze o rozmowy z Włochami, podał się do dymisji. Następnego dnia jego miejsce zajął Halifax. Chamberlain dziękował Bogu za „spokojnego, niewzruszonego ministra spraw zagranicznych”.

Minister spraw zagranicznych

Kilka tygodni później Niemcy dokonały Anschlussu Austrii. Halifax przyspieszył zbrojenia, ale w sprawie Czechosłowacji podzielał przekonanie premiera, że ani Wielka Brytania, ani Francja nie zdołają jej obronić, i naciskał na Pragę, by poszła na ustępstwa wobec Niemców sudeckich. W kwietniu 1938 roku Londyn zawarł porozumienie z Włochami, a w maju na forum Ligi Narodów Halifax doprowadził do uznania, że każde państwo może samo zdecydować o uznaniu włoskiego podboju Etiopii. W czasie kryzysu sudeckiego pozostawał w Londynie, gdy Chamberlain latał do Hitlera. Punktem zwrotnym był 25 września 1938 roku: pod wpływem stałego podsekretarza Alexandra Cadogana Halifax wystąpił w gabinecie przeciw żądaniom, które Hitler przedstawił w Bad Godesberg, i przekonał ministrów do ich odrzucenia. Po konferencji w Monachium bronił układu w Izbie Lordów jako mniejszego zła, a nie triumfu, i odradzał premierowi przedterminowe wybory, namawiając go zamiast tego do poszerzenia rządu o Churchilla, Edena i opozycję.

Noc kryształowa wstrząsnęła nim głęboko. Od tej pory, jak przekonuje jego biograf Andrew Roberts, coraz wyraźniej opowiadał się za polityką odstraszania: zbrojeniami, wsparciem dla państw Europy Środkowo-Wschodniej i rozmowami sztabowymi z Francją. W styczniu 1939 roku towarzyszył Chamberlainowi w Rzymie. Po zajęciu Czech w marcu 1939 roku i alarmujących wiadomościach o niemieckich naciskach na Rumunię należał do głównych architektów zwrotu: 31 marca Chamberlain ogłosił w Izbie Gmin gwarancję dla Polski, a po zajęciu Albanii gwarancje otrzymały Rumunia i Grecja. Halifax szybciej od premiera zrozumiał, że potrzebne jest porozumienie ze Związkiem Radzieckim, choć nie ufał Stalinowi, a ateizm radzieckiego reżimu budził jego odrazę. Rozmowy w Moskwie prowadzono jednak opieszale, a rząd liczył raczej na to, że samo ich trwanie powstrzyma ZSRR przed zbliżeniem z Niemcami. 23 sierpnia Mołotow i Ribbentrop podpisali pakt.

W czerwcu 1939 roku Halifax mówił w Chatham House, że Wielka Brytania przeciwstawi się każdej próbie dominacji siłą, co odnosiło się także do Gdańska. 25 sierpnia razem z ambasadorem RP Edwardem Raczyńskim podpisał w Londynie polsko-brytyjski układ sojuszniczy. W ostatnich dniach pokoju uznał niemieckie żądanie natychmiastowego przysłania polskiego pełnomocnika za „całkowicie nierozsądne”. Gdy 1 września Niemcy napadły na Polskę, przyjął Raczyńskiego o 10.30 i zgodził się na noty ostrzegawcze, a nie na ultimatum. Razem z Chamberlainem zwlekał z wypowiedzeniem wojny, czekając na Francuzów, aż bunt ministrów i Izby Gmin wymusił ultimatum 3 września. Gdy 17 września do Polski wkroczyła Armia Czerwona, Halifax wyjaśniał Raczyńskiemu, że zgodnie z tajnym protokołem układ obowiązuje tylko wobec Niemiec.

Dziwna wojna

W gabinecie wojennym Halifax odpowiadał za politykę zagraniczną. Starał się nie dopuścić do przejścia ZSRR na stronę Niemiec i zatrzymać poza wojną Włochy. Był przeciwny bombardowaniu Niemiec, by nie sprowokować odwetu. W październiku 1939 roku współtworzył odpowiedź na ofertę pokojową Hitlera, wiedział też o kontaktach wywiadu z rzekomą niemiecką opozycją, które skończyły się porwaniem w Venlo. Odpowiadając na szwedzkie sondaże, stwierdził, że pokój z Hitlerem u władzy jest niemożliwy. W grudniu w wymianie listów z Edvardem Benešem uznał Czechosłowacki Komitet Narodowy, a w lutym 1940 roku odpierał norweskie protesty po incydencie z „Altmarkiem”.

Maj 1940

Po debacie norweskiej 7–8 maja 1940 roku Halifax był naturalnym kandydatem na następcę Chamberlaina. Popierała go większość konserwatystów, akceptowała opozycja, a jak się powszechnie sądzi, także król Jerzy VI. Lord Beaverbrook ironizował później, że Halifaksa chcieli wszyscy, łącznie z samym Halifaksem. Ostatnie zdanie było nieprawdą. 9 maja, w rozmowach z Chamberlainem i Churchillem, Halifax odmówił. Oficjalnym powodem było to, że jako par nie zasiada w Izbie Gmin. W dzienniku napisał, że przy Churchillu kierującym obroną szybko stałby się premierem „mniej więcej honorowym, żyjącym w półmroku tuż obok spraw naprawdę ważnych”. Cadoganowi zwierzył się, że na samą myśl o premierostwie rozbolał go brzuch. 10 maja premierem został Churchill, a Halifax pozostał ministrem spraw zagranicznych i członkiem pięcioosobowego gabinetu wojennego.

W ostatnich dniach maja, gdy Brytyjski Korpus Ekspedycyjny cofał się do Dunkierki, a Francja chwiała się w posadach, Halifax uznał, że trzeba sprawdzić, czy przez Mussoliniego można uzyskać warunki pokoju zachowujące niepodległość Wielkiej Brytanii i imperium. 25 maja rozmawiał z ambasadorem Włoch, a w kolejnych dniach przekonywał do tego gabinet. Doszło do ostrych starć z Churchillem i 27 maja Halifax zagroził dymisją. Gdy jednak 28 maja Chamberlain stanął po stronie premiera, a ministrowie spoza gabinetu entuzjastycznie poparli jego wolę walki, Halifax ustąpił (kryzys w gabinecie wojennym). 22 lipca 1940 roku, po zwycięstwie nad Francją, to on w przemówieniu radiowym odrzucił „apel do rozsądku”, z którym Hitler zwrócił się do Wielkiej Brytanii w Reichstagu. Pamflet „Guilty Men” („Winni”), wydany latem 1940 roku, umieścił go jednak wśród polityków odpowiedzialnych za nieprzygotowanie kraju do wojny.

Ambasador w Waszyngtonie

W grudniu 1940 roku, po nagłej śmierci ambasadora w Stanach Zjednoczonych lorda Lothiana, Churchill, który po śmierci Chamberlaina został przywódcą konserwatystów, wysłał Halifaksa do Waszyngtonu, a jego miejsce w Foreign Office oddał Edenowi. Była to w praktyce elegancka zsyłka, choć Halifax zachował prawo udziału w posiedzeniach gabinetu podczas pobytów w Londynie. W styczniu 1941 roku przypłynął do Stanów na pancerniku „King George V”, a prezydent Franklin Delano Roosevelt, łamiąc protokół, wypłynął mu na powitanie jachtem w zatokę Chesapeake.

Początki były trudne. Arystokratyczny i powściągliwy Halifax popełnił kilka gaf, a izolacjoniści oskarżali go o mieszanie się w spory wokół ustawy Lend-Lease. Z czasem nauczył się jednak dyplomacji publicznej, objeżdżał kraj i spotykał zwykłych Amerykanów, a nawet obrzucenie go jajkami przez izolacjonistów obróciło się na jego korzyść. Utrzymywał dobre stosunki z Rooseveltem i jego doradcą Harrym Hopkinsem. Po Pearl Harbor stał się w Waszyngtonie postacią popularną. Wojna dotknęła go osobiście: w październiku 1942 roku w Egipcie zginął jego syn Peter, a na początku 1943 roku ciężko ranny został najmłodszy syn Richard, który stracił obie nogi. W 1944 roku Halifax otrzymał tytuł hrabiego. W 1945 roku był jednym z brytyjskich delegatów na konferencję w San Francisco, na której przyjęto Kartę Narodów Zjednoczonych. Na prośbę laburzystowskiego ministra Ernesta Bevina pozostał w Waszyngtonie do maja 1946 roku i pomagał w negocjacjach w sprawie wielkiej pożyczki amerykańskiej dla Wielkiej Brytanii.

Ostatnie lata

Po powrocie do Anglii odmówił powrotu do ścisłego kierownictwa konserwatystów. W 1947 roku poparł w Izbie Lordów plan przyznania Indiom niepodległości i przekonał do niego wielu wahających się parów. Pełnił liczne funkcje honorowe: był kanclerzem Orderu Podwiązki, kanclerzem Uniwersytetu Oksfordzkiego i Uniwersytetu w Sheffield, przewodniczącym rady doradczej BBC. W 1956 roku krytykował rząd za interwencję sueską, szkodzącą stosunkom ze Stanami Zjednoczonymi. W 1957 roku wydał wspomnienia „Fulness of Days”, uznane za wymijające: przedstawił się w nich jako lojalny podwładny Chamberlaina i pominął własną rolę w zwrocie wiosny 1939 roku. Zmarł na zawał serca 23 grudnia 1959 roku w rodowym majątku Garrowby w Yorkshire.

Ocena

Przez dziesięciolecia po wojnie Halifax uchodził za uosobienie appeasementu, obok Chamberlaina, Hoare’a i Johna Simona. Udostępnienie archiwów w latach siedemdziesiątych pokazało obraz bardziej złożony. Halifax, podobnie jak Chamberlain, długo nie rozumiał natury Hitlera i przeceniał możliwości rokowań, a jego wizyta w Berghofie w 1937 roku utwierdziła Niemców w przekonaniu, że Londyn pogodzi się ze zmianami w Europie Środkowej. Ale to on jesienią 1938 roku pierwszy w gabinecie postawił granicę żądaniom Hitlera i to on wiosną 1939 roku popychał rząd ku polityce odstraszania, której wyrazem była gwarancja dla Polski.

Najbardziej spornym momentem jego kariery pozostaje maj 1940 roku. Odmowa objęcia premierostwa, którą jego biograf David Dutton uznał za najważniejszą decyzję w życiu Halifaksa, otworzyła drogę Churchillowi. Spór o włoskie pośrednictwo jedni widzą jako gotowość do drugiego Monachium, inni jako racjonalną próbę sprawdzenia, czy kraj może ocalić niepodległość bez ryzyka klęski. Bez względu na ocenę, Halifax przegrał go z człowiekiem, który zrozumiał, że samo rozpoczęcie rozmów złamałoby wolę walki. W Waszyngtonie przyczynił się natomiast do budowy sojuszu, który przesądził o wyniku wojny.