Mina magnetyczna uszkadza HMS Belfast

21 listopada 1939 roku o 10:58 nowoczesny brytyjski krążownik lekki HMS „Belfast” wszedł na minę magnetyczną przy wyspie Isle of May, u wyjścia z zatoki Firth of Forth we wschodniej Szkocji. Mina nie przebiła poszycia, ale wybuch pod kadłubem złamał okrętowi stępkę i zniszczył urządzenia napędowe. Okręt, który wszedł do służby niecałe cztery miesiące wcześniej, wrócił do działań dopiero w listopadzie 1942 roku. Był to najgłośniejszy sukces niemieckiej kampanii minowej jesieni 1939 roku, która w listopadzie osiągnęła szczyt. Kilka dni wcześniej, 13 listopada, na minach u ujścia Tamizy zatonął niszczyciel HMS „Blanche”, pierwszy niszczyciel Royal Navy stracony w tej wojnie, a 20 listopada do minowania wód brytyjskich włączyło się lotnictwo.

Popularne kalendaria łączą te trzy wydarzenia z podanymi wyżej datami, ale w dwóch miejscach się mylą. Miny, na których zatonął „Blanche”, nie postawił okręt podwodny, lecz niemieckie niszczyciele. Minę, która uszkodziła „Belfasta”, postawił nie U-52, lecz U-21, i to dwa i pół tygodnia wcześniej. Zgadza się natomiast to, że krążownik był wyłączony ze służby do jesieni 1942 roku.

Wojna minowa u brytyjskich wybrzeży

Od pierwszych dni września niemieckie okręty podwodne potajemnie minowały brytyjskie wybrzeża. Najgroźniejsza była nowa broń: mina denna z zapalnikiem magnetycznym. Leżała na dnie płytkiego toru wodnego i wybuchała, gdy nad nią przepływał stalowy statek, zmieniając ziemskie pole magnetyczne. Fala uderzeniowa wybuchu pod kadłubem łamała statkom grzbiety. Brytyjskie trałowce, przystosowane do wyławiania min kotwicznych, były wobec niej bezradne, a Admiralicja wciąż nie znała dokładnie zasady działania niemieckiego zapalnika.

Jesienią Niemcy rozszerzyli kampanię. Okręty podwodne kładły miny nie tylko przy wschodnim wybrzeżu Anglii, ale także w zatokach szkockich, a od połowy października do akcji weszły niszczyciele, które nocą podchodziły pod samo wybrzeże. Kierownictwo Kriegsmarine, z admirałem Erichem Raederem na czele, widziało w minach sposób, by małymi siłami zadać Wielkiej Brytanii duże straty, zanim liczniejsze U-Booty wejdą do służby. W tych samych tygodniach Niemcy krok po kroku zaostrzali też wojnę torpedową przeciw statkom handlowym.

13 listopada: niszczyciele u ujścia Tamizy i zatonięcie „Blanche”

W nocy z 12 na 13 listopada 1939 roku trzy niemieckie niszczyciele, Z18 „Hans Lüdemann”, Z19 „Hermann Künne” i Z20 „Karl Galster”, osłaniane przez Z21 „Wilhelm Heidkamp”, podeszły w ciemności do estuarium Tamizy i postawiły na torach wodnych prowadzących do Londynu, według brytyjskich zestawień, 288 min z zapalnikami magnetycznymi. Trzy kolejne niszczyciele miały wziąć udział w operacji, ale dwa z nich zawróciły z powodu awarii maszyn, a trzeci je odprowadził. Niemieckie okręty wróciły do baz niezauważone.

Rano 13 listopada na nowe pole minowe weszły okręty brytyjskie płynące z Grimsby do Portsmouth: stawiacz min HMS „Adventure” w eskorcie niszczycieli HMS „Blanche” i HMS „Basilisk”. O 5:18 w pobliżu latarniowca Tongue „Adventure” wszedł na minę i został ciężko uszkodzony. Według brytyjskich danych zginęło lub zaginęło na nim ponad dwudziestu marynarzy, a kilkudziesięciu odniosło rany. Okręt dowlókł się z pomocą holowników do Sheerness, a jego remont trwał do września 1940 roku.

„Blanche”, dowodzony przez komandora podporucznika R. M. Aubreya, został przy uszkodzonym okręcie i holował jeden z holowników ratowniczych. O 8:25, w pobliżu tego samego miejsca, sam wszedł na minę. Wybuch pozbawił go zasilania, okręt zaczął się przechylać, a przed południem przewrócił się i zatonął. Zginął jeden marynarz, drugi zaginął, a kilkunastu zostało rannych; resztę załogi zabrały holowniki i trawler. „Blanche” był niszczycielem typu B, zbudowanym w 1930 roku, który w latach wojny domowej w Hiszpanii pełnił służbę patrolową u hiszpańskich wybrzeży. Był pierwszym brytyjskim niszczycielem zatopionym w drugiej wojnie światowej.

Pole minowe postawione tej nocy okazało się jednym z najskuteczniejszych w całej kampanii. Według brytyjskich zestawień w ciągu kolejnych tygodni zatonęło na nim, oprócz „Blanche”, trzynaście statków handlowych o łącznej pojemności blisko 49 tysięcy BRT, w tym statki neutralnych Włoch i Holandii. Już 13 listopada wszedł na minę frachtowiec „Matra” z konwoju idącego z Halifaksu, na którym zginęło szesnastu ludzi, a 27 listopada holenderski liniowiec „Spaarndam”. Admiralicja kierowała żeglugę na inne tory, ale tych nie było wiele: w połowie listopada do portu londyńskiego prowadził już tylko jeden głębokowodny tor z trzech.

20 listopada: miny spadają z powietrza

W kalendariach można przeczytać, że 20 listopada Luftwaffe i U-Booty zaczęły minować estuarium Tamizy. Nowością tego dnia było w rzeczywistości tylko minowanie z powietrza. Okręty podwodne kładły miny u wschodnich wybrzeży Anglii od 4 września, a i w tych dniach robiły to dalej: 17 listopada U-19 postawił miny na ławicach przy wybrzeżu Lincolnshire, a w nocy z 21 na 22 listopada U-20 przy latarniowcu Newarp koło Great Yarmouth.

W nocy z 20 na 21 listopada 1939 roku nad estuarium Tamizy poleciało dziewięć wodnosamolotów Heinkel He 59, niosących miny magnetyczne, które opadały do wody na spadochronach. Według amerykańskiego opracowania o minowaniu lotniczym pięć z nich zawróciło, bo załogi nie odnalazły celu, a cztery zrzuciły siedem min. W kolejnych dwóch nocach samoloty zrzuciły następnych kilkadziesiąt. Część źródeł datuje początek lotniczego minowania na 18 listopada; większość, w tym brytyjskie zestawienia dzienne, wskazuje noc z 20 na 21 listopada. Samoloty należały do lotnictwa przybrzeżnego (Küstenflieger), czyli jednostek, które formalnie były częścią Luftwaffe, ale operacyjnie podlegały marynarce. Przy minowaniu używano też nowocześniejszych wodnosamolotów Heinkel He 115.

Samolot mógł położyć minę tam, dokąd okręt by nie podszedł: na płytkich torach wodnych przy samym wybrzeżu i w ujściach rzek. Lotnicze minowanie miało jednak słabą stronę. Mina zrzucona nocą z niewielkiej wysokości mogła spaść na mieliznę, którą odpływ odsłaniał. Tak właśnie stało się dwie noce później pod Shoeburyness, gdzie Brytyjczycy znaleźli na mule nietkniętą niemiecką minę. Jej rozbrojenie otworzyło drogę do skutecznej obrony.

21 listopada: „Belfast” w Firth of Forth

HMS „Belfast” był jednym z najnowszych i najsilniejszych krążowników Royal Navy. Należał do ostatniej serii krążowników typu Town, uzbrojonych w dwanaście dział kalibru 152 mm w czterech potrójnych wieżach. Zbudowała go stocznia Harland and Wolff w Belfaście, a w marcu 1938 roku matką chrzestną była Anne Chamberlain, żona premiera Neville’a Chamberlaina. Okręt wszedł do służby 5 sierpnia 1939 roku pod dowództwem komandora G. A. Scotta. W pierwszych tygodniach wojny pełnił służbę blokadową na północy, w 18 Eskadrze Krążowników ze Scapa Flow. 9 października zatrzymał na północny zachód od Wysp Owczych niemiecki liniowiec „Cap Norte”, który w przebraniu statku szwedzkiego próbował przemknąć z Brazylii do kraju z niemieckimi rezerwistami na pokładzie. W nocy z 13 na 14 października stał w Scapa Flow, gdy U-47 zatopił w bazie pancernik „Royal Oak”.

10 listopada „Belfast” przeniesiono do 2 Eskadry Krążowników, która w Rosyth, w głębi Firth of Forth, miała tworzyć zespół uderzeniowy do działań na Morzu Północnym. Zatoka nie była spokojnym miejscem: 16 października niemieckie bombowce zaatakowały okręty stojące przy moście kolejowym na Forth. 21 listopada „Belfast” wyszedł razem z krążownikiem „Southampton” i niszczycielem „Afridi” na ćwiczenia artyleryjskie, pierwszy wspólny rejs nowego zespołu. O 10:58, w pobliżu Isle of May, pod jego kadłubem wybuchła mina.

Minę postawił 4 listopada U-21 kapitana marynarki Fritza Frauenheima. Ten mały okręt przybrzeżny typu II wyszedł z Kilonii 22 października, w nocy z 4 na 5 listopada położył w zatoce dziewięć min magnetycznych i 8 listopada wrócił do bazy. Brytyjczycy o niczym nie wiedzieli: trały przeznaczone do min kotwicznych nie mogły wykryć min leżących na dnie. Na tym samym polu zatonęły później dwa statki handlowe.

Eksplozja, choć wybiła w dnie tylko niewielki otwór pod jedną z kotłowni, wstrząsnęła całym okrętem. Kadłub wygiął się ku górze, stępka pękła, pokłady się odkształciły, maszyny i kotły zerwały się z fundamentów. Według brytyjskich danych rannych zostało dwudziestu kilku marynarzy, a wielu innych odniosło lżejsze obrażenia; jeden z rannych zmarł 30 listopada. Holownik „Krooman”, który ciągnął dla zespołu cele artyleryjskie, porzucił je i wziął krążownik na hol, a wkrótce dołączyły do niego kolejne holowniki. „Belfast” dowleczono do Rosyth. Niszczyciele i okręty eskortowe szukały w zatoce okrętu podwodnego, który rzekomo storpedował krążownik, ale U-21 był już od dwóch tygodni w Kilonii.

Długi remont

Pierwsze oględziny wyglądały źle. Uszkodzenia kadłuba i maszyn były tak rozległe, że rozważano spisanie okrętu na straty. Zdecydowano się jednak na odbudowę. Po prowizorycznych naprawach w Rosyth krążownik 4 stycznia 1940 roku wycofano ze służby, a w lipcu 1940 roku przeprowadzono go do stoczni marynarki w Devonport. Tam przez ponad dwa lata wyprostowano i wzmocniono kadłub, przedłużono i pogrubiono pancerz burtowy, dobudowano zgrubienia burt, które poprawiły stateczność, wzmocniono artylerię przeciwlotniczą i zainstalowano nowe radary kierowania ogniem. Do służby okręt wrócił w listopadzie 1942 roku, w praktyce jako nowa, silniejsza jednostka.

Minę, która wyłączyła z wojny na trzy lata krążownik wartości ponad dwóch milionów funtów, położył okręt podwodny o wyporności około 280 ton. Ta dysproporcja najlepiej pokazywała, czym była dla Royal Navy jesienią 1939 roku mina magnetyczna. Dla Admiralicji, na której czele stał Winston Churchill, i dla szefa sztabu marynarki admirała Dudleya Pounda był to kolejny cios po zatopieniu „Royal Oak”: dwa z najważniejszych kotwicowisk floty okazały się niebezpieczne, jedno przez okręt podwodny, drugie przez miny.

Szczyt kryzysu minowego

Listopad 1939 roku był najgorszym miesiącem kampanii minowej. Na minach zatonęło wtedy u brytyjskich wybrzeży 27 statków handlowych o pojemności około 121 tysięcy BRT, więcej niż na Atlantyku od torped U-Bootów. Wśród ofiar były statki neutralne, jak holenderski liniowiec „Simon Bolivar”, zatopiony 18 listopada pod Harwich z dużą liczbą ofiar wśród pasażerów. Brytyjski rząd odpowiedział zapowiedzią zatrzymywania niemieckiego eksportu na statkach neutralnych, co wywołało protesty Holandii, Belgii i państw skandynawskich. Prasa i parlament domagały się wyjaśnień, a Admiralicja intensywnie pracowała nad środkami zaradczymi w szkole minowej HMS „Vernon” w Portsmouth.

Znaczenie

Uszkodzenie „Belfasta” było najdotkliwszą stratą, jaką niemieckie miny zadały Royal Navy w pierwszych miesiącach wojny. Kilka dni później Brytyjczycy zdobyli jednak nietkniętą minę spod Shoeburyness, poznali działanie zapalnika i zaczęli rozmagnesowywać kadłuby okrętów i statków, owijając je kablami, przez które płynął prąd. 4 grudnia na minie w zatoce Loch Ewe został jeszcze uszkodzony pancernik „Nelson”, ale zimą 1939–1940 kryzys minowy stopniowo wygasł, także dlatego, że Niemcom zabrakło min magnetycznych. Wojna minowa trwała do końca wojny, z coraz nowszymi zapalnikami akustycznymi i ciśnieniowymi, a przybrzeżne konwoje wschodniego wybrzeża pływały wąskimi torami, trałowanymi codziennie.

„Belfast” po powrocie do służby osłaniał konwoje arktyczne do Związku Radzieckiego. 26 grudnia 1943 roku brał udział w bitwie koło Przylądka Północnego, w której został zatopiony niemiecki pancernik „Scharnhorst”, a w czerwcu 1944 roku ostrzeliwał niemieckie pozycje w Normandii. Po wojnie służył na Dalekim Wschodzie i walczył w wojnie koreańskiej. Od 1971 roku stoi jako okręt-muzeum na Tamizie w Londynie, pod opieką Imperial War Museum, niedaleko miejsc, gdzie w listopadzie 1939 roku niemieckie niszczyciele i samoloty stawiały miny. Przypomina, że jedną z pierwszych lekcji bitwy o Atlantyk była ta, że wojna o szlaki morskie toczy się także na płytkich wodach przy samym brytyjskim wybrzeżu.