Kolejne państwa ogłaszają neutralność

Gdy we wrześniu 1939 roku wojna w Polsce zmieniła się w wojnę europejską, większość państw świata nie chciała mieć z nią nic wspólnego. Już 1 września neutralność ogłosiły państwa skandynawskie, Estonia, Łotwa i Portugalia, a Włochy, choć związane z Niemcami sojuszem, ogłosiły swoją „niewojowniczość”. W kolejnych dniach, zwłaszcza po 3 września, gdy do wojny przystąpiły Wielka Brytania i Francja, podobne deklaracje złożyły kolejne rządy: 2 września Szwajcaria przeprowadziła powszechną mobilizację, a w Irlandii premier zapowiedział neutralność i parlament ogłosił stan wyjątkowy; 3 września neutralność ogłosiły Holandia i Belgia; 4 września Hiszpania, Litwa, Iran, Argentyna, Brazylia i Meksyk, a także, na swój sposób, Japonia; 5 września Jugosławia.

Neutralność nie była pustym gestem. W prawie międzynarodowym, opisanym w konwencjach haskich z 1907 roku, państwo neutralne zobowiązywało się nie pomagać żadnej stronie, nie pozwalać na przemarsz wojsk przez swoje terytorium i internować żołnierzy, którzy na nie wkroczą. W zamian walczący mieli szanować jego granice. Doświadczenie pierwszej wojny światowej uczyło jednak, że to drugie zależy wyłącznie od woli silniejszych. Z państw, które we wrześniu 1939 roku ogłosiły neutralność, tylko nieliczne zdołały ją zachować do końca wojny.

Szwajcaria

Szwajcaria, neutralna z zasady od 1815 roku, przygotowywała się do wojny wcześniej niż ktokolwiek z wymienionych. 30 sierpnia 1939 roku Zgromadzenie Federalne wybrało na naczelnego wodza, z wojennym stopniem generała, którego armia szwajcarska w czasie pokoju nie zna, dowódcę korpusu Henriego Guisana, który otrzymał 204 głosy. 31 sierpnia Rada Federalna rozesłała do kilkudziesięciu państw deklarację neutralności. Po napaści Niemiec na Polskę rząd zarządził powszechną mobilizację, której pierwszym dniem był 2 września. W ciągu kilku dni pod bronią stanęło około 430 tysięcy żołnierzy i ponad 200 tysięcy ludzi w służbach pomocniczych, co przy czterech milionach mieszkańców oznaczało, że do wojska poszedł mniej więcej co piąty pracujący. Większość szybko odesłano do domów, ale armia pozostała w gotowości przez całą wojnę.

Szwajcaria jako jedna z nielicznych utrzymała neutralność do 1945 roku. Po klęsce Francji, otoczona przez państwa Osi, oparła obronę na alpejskiej „reducie” (Réduit), którą Guisan ogłosił oficerom w lipcu 1940 roku na łące Rütli. Zarazem handlowała z Niemcami, przyjmowała niemieckie złoto i pozwalała na tranzyt towarów przez swoje przełęcze, co po wojnie stało się przedmiotem ostrej krytyki.

Irlandia

Irlandia była w 1939 roku formalnie dominium Korony brytyjskiej, ale od uchwalenia statutu westminsterskiego sama decydowała o wojnie i pokoju. W przeciwieństwie do Australii, Nowej Zelandii czy Kanady, które poszły za Wielką Brytanią, premier (Taoiseach) Éamon de Valera postanowił trzymać kraj z dala od wojny. Neutralność miała być dowodem pełnej niezależności od Londynu, a zarazem odpowiedzią na podział wyspy: de Valera nie zamierzał walczyć u boku państwa, które zatrzymywało Irlandię Północną. Ułatwiało mu to porozumienie z kwietnia 1938 roku, na mocy którego Brytyjczycy oddali Irlandii tak zwane porty traktatowe, swoje bazy morskie na irlandzkim wybrzeżu.

2 września Dáil Éireann, niższa izba parlamentu, zebrał się na nadzwyczajnym posiedzeniu. De Valera oświadczył posłom, że neutralność jest najlepszą polityką dla kraju. Konstytucja z 1937 roku pozwalała na nadzwyczajne uprawnienia tylko „w czasie wojny”, więc w ciągu jednego dnia przegłosowano jej pierwszą poprawkę, zgodnie z którą stanem wojny jest także konflikt zbrojny, w którym państwo nie uczestniczy. Zaraz potem obie izby ogłosiły stan wyjątkowy (the Emergency), a we wczesnych godzinach 3 września uchwalono ustawę o uprawnieniach nadzwyczajnych. Dawała rządowi władzę niemal nieograniczoną: internowanie bez sądu, cenzurę prasy, radia i korespondencji, kontrolę gospodarki. Popularne kalendaria datują deklarację neutralności na 3 września, kiedy Wielka Brytania przystąpiła do wojny; w rzeczywistości de Valera ogłosił ją w Dáil już dzień wcześniej.

Irlandia pozostała neutralna do końca wojny, choć w praktyce przychylna aliantom: przekazywała im prognozy pogody, odsyłała zestrzelonych lotników brytyjskich przez granicę, a dziesiątki tysięcy Irlandczyków służyły w armii brytyjskiej. Odmówiła jednak udostępnienia portów, co Winston Churchill wypominał jej publicznie jeszcze w maju 1945 roku.

Holandia i Belgia

Holandia i Belgia, dwa małe państwa położone na najkrótszej drodze między Niemcami a Francją i Wielką Brytanią, ogłosiły neutralność 3 września. Holandia przetrwała pierwszą wojnę światową nietknięta i była przekonana, że uda się to powtórzyć. Ogłosiła powszechną mobilizację już 28 sierpnia, a jej rząd, od sierpnia kierowany przez Dirka Jana de Geera, trzymał się ścisłej bezstronności. Belgia zrezygnowała z sojuszu z Francją w październiku 1936 roku, gdy król Leopold III ogłosił „politykę niezależności”, a w październiku 1937 roku otrzymała niemiecką gwarancję nienaruszalności granic. Jej rząd z premierem Hubertem Pierlotem zmobilizował armię, która do wiosny 1940 roku liczyła około 600–650 tysięcy żołnierzy. 28 sierpnia, w ostatnich dniach pokoju, Leopold III i królowa holenderska Wilhelmina zaproponowali walczącym stronom swoje dobre usługi. Nikt z nich nie skorzystał.

Oba państwa, wierne zasadzie bezstronności, odmawiały rozmów sztabowych z Francją i Wielką Brytanią, bojąc się, że da to Niemcom pretekst. W styczniu 1940 roku, gdy w Belgii wylądował niemiecki samolot z planami ataku na zachód (incydent w Mechelen), Bruksela nadal nie wpuściła sojuszników. 10 maja 1940 roku Wehrmacht zaatakował oba kraje bez wypowiedzenia wojny. Holandia skapitulowała po pięciu dniach, Belgia po osiemnastu.

Hiszpania i Litwa

4 września generał Francisco Franco ogłosił dekretem, że Hiszpania zachowa „najściślejszą neutralność”. Państwo zrujnowane trzema latami wojny domowej, zakończonej zaledwie pięć miesięcy wcześniej, nie było w stanie prowadzić żadnej wojny, a zależało od dostaw zboża i paliwa z krajów kontrolowanych przez Brytyjczyków. Zarazem Franco zawdzięczał zwycięstwo Niemcom i Włochom, wiosną przystąpił do paktu antykominternowskiego i wystąpił z Ligi Narodów, a jego sympatie nie budziły wątpliwości. Neutralność była więc decyzją z konieczności. Gdy w czerwcu 1940 roku Francja upadała, Hiszpania zmieniła status na „niewojowniczość”, zajęła międzynarodową strefę Tangeru i zaproponowała Hitlerowi przystąpienie do wojny w zamian za francuskie kolonie w Afryce. Spotkanie obu dyktatorów w Hendaye w październiku 1940 roku nie przyniosło porozumienia, bo Hitler nie chciał płacić tej ceny. Hiszpania wysłała na front wschodni ochotniczą Błękitną Dywizję, ale do wojny nie przystąpiła, a od 1943 roku wróciła do „ścisłej neutralności”.

Także 4 września neutralność ogłosiła Litwa. Rząd w Kownie, z prezydentem Antanasem Smetoną i ministrem spraw zagranicznych Juozasem Urbšysem, znalazł się w szczególnie trudnym położeniu. Pół roku wcześniej Niemcy odebrały mu Kłajpedę, a Litwa wciąż uważała za swoją stolicę polskie Wilno. Berlin w pierwszych tygodniach września kilkakrotnie namawiał Kowno, by wkroczyło na Wileńszczyznę. Litwini odmówili, uznając, że wojna z Polską u boku Niemiec skompromitowałaby ich wobec Zachodu i wydałaby na łaskę Rzeszy. Litwa ogłosiła częściową mobilizację dopiero 17 września, gdy na Polskę uderzyła Armia Czerwona, i internowała kilkanaście tysięcy polskich żołnierzy, którzy przekroczyli jej granicę. Wilno dostała w październiku 1939 roku z rąk ZSRR, w zamian za radzieckie bazy na swoim terytorium. W czerwcu 1940 roku Armia Czerwona zajęła cały kraj, który wcielono do ZSRR jako Litewską SRR.

Iran i Ameryka Łacińska

4 września neutralność ogłosił Iran. Rządzący nim autorytarnie Reza Szah Pahlawi modernizował kraj z pomocą niemieckich inżynierów i kupców, a Niemcy były jednym z jego głównych partnerów handlowych. Neutralność Iranu przetrwała niecałe dwa lata. Gdy w czerwcu 1941 roku Niemcy napadły na ZSRR, Iran stał się dla aliantów kluczowym szlakiem dostaw do Związku Radzieckiego, a obecność licznych Niemców w kraju dała pretekst. 25 sierpnia 1941 roku wojska brytyjskie i radzieckie wkroczyły do Iranu, a Reza Szah musiał abdykować na rzecz syna.

Tego samego dnia swoją neutralność ogłosiły trzy największe państwa Ameryki Łacińskiej. W Argentynie dekret wydał prezydent Roberto Ortiz; jego kraj, wielki eksporter zboża i mięsa do Wielkiej Brytanii, od XIX wieku trzymał się z dala od europejskich wojen. W Meksyku neutralność ogłosił prezydent Lázaro Cárdenas, który zarazem potępiał agresję i wkrótce uznał polski rząd na uchodźstwie. W Brazylii rządził dyktatorsko Getúlio Vargas, który handlował zarówno ze Stanami Zjednoczonymi, jak i z Niemcami i liczył, że na neutralności zarobi. Państwa obu Ameryk szybko zaczęły uzgadniać wspólne stanowisko wobec wojny, a pod koniec września ich ministrowie spraw zagranicznych zebrali się na konferencji w Panamie. Neutralność Ameryki Łacińskiej skończyła się po japońskim ataku na Pearl Harbor. Meksyk wypowiedział wojnę państwom Osi w maju 1942 roku, po zatopieniu dwóch swoich tankowców przez niemieckie okręty podwodne, Brazylia w sierpniu 1942 roku, a jej korpus ekspedycyjny walczył we Włoszech. Argentyna zwlekała najdłużej i wypowiedziała wojnę Niemcom i Japonii dopiero w marcu 1945 roku.

Jugosławia

5 września neutralność ogłosiła Jugosławia. Rządził nią w imieniu małoletniego króla Piotra II regent, książę Paweł Karadziordziewić, a rząd Dragišy Cvetkovicia dopiero co, 26 sierpnia, zawarł porozumienie z Chorwatami, tworząc autonomiczną Banowinę Chorwacji. Jugosławia sąsiadowała z Niemcami (od czasu Anschlussu), z Włochami, które w kwietniu zajęły Albanię, i z rewizjonistycznymi Węgrami i Bułgarią. Wojna oznaczałaby dla niej rozpad, więc trzymała się neutralności tak długo, jak mogła. Pod presją Niemiec przystąpiła 25 marca 1941 roku do paktu trzech; dwa dni później oficerowie lotnictwa obalili regenta i rząd, a 6 kwietnia Niemcy, Włochy i Węgry zaatakowały kraj w ramach kampanii bałkańskiej. Jugosławia skapitulowała po jedenastu dniach.

Znaczenie

Wrzesień 1939 roku pokazał, że w Europie i na świecie niemal nikt nie chciał walczyć za Polskę ani przeciw niej. Państwa neutralne liczyły, że wojna będzie powtórką z lat 1914–1918, kiedy Holandia, Szwajcaria, Hiszpania i kraje skandynawskie przetrwały ją bez szkody. Okazało się, że w tej wojnie neutralność chroniła tylko tych, których położenie lub użyteczność sprawiały, że atak się nie opłacał. Spośród państw, które ogłosiły ją na początku września, Holandia, Belgia, Litwa, Iran i Jugosławia zostały zaatakowane lub zajęte w ciągu dwóch lat, a państwa Ameryki Łacińskiej same przystąpiły do wojny. Do końca wojny neutralność zachowały z tej grupy tylko Szwajcaria, Irlandia i Hiszpania. Argentyna wytrwała prawie do końca, ale w marcu 1945 roku wypowiedziała wojnę, by zostać członkiem założycielem ONZ.