Kampania na Bougainville

Nazwa i daty

Kampanią na Bougainville (ang. Bougainville campaign) nazywa się walki wojsk amerykańskich, australijskich, nowozelandzkich i fidżyjskich z Japończykami o wyspę Bougainville’a – największą wyspę archipelagu Salomona, położoną zaledwie około 400 kilometrów od wielkiej japońskiej bazy w Rabaulu. Była to ostatnia, najdalej wysunięta na północ część operacji Cartwheel, alianckiego planu okrążenia i obezwładnienia Rabaulu, i zarazem zamknięcie kampanii na Wyspach Salomona, która zaczęła się w sierpniu 1942 roku na Guadalcanalu. Ponieważ przed wojną Bougainville należało administracyjnie do australijskiego Terytorium Nowej Gwinei, choć geograficznie leży w łańcuchu Salomonów, opracowania zaliczają te walki raz do kampanii salomońskiej, raz do nowogwinejskiej.

Desant na przylądek Torokina w Zatoce Cesarzowej Augusty nosił kryptonim Cherryblossom (w części źródeł pisany Cherry Blossom – kwiat wiśni). Poprzedziły go dwie operacje pomocnicze: 27 października 1943 roku Nowozelandczycy i Amerykanie zajęli wyspy Treasury (operacja Goodtime), a od 28 października batalion spadochroniarzy piechoty morskiej odgrywał na Choiseul pozorowany desant (operacja Blissful). Niemal wszystkie opracowania za początek kampanii uznają 1 listopada 1943 roku, dzień lądowania 3 Dywizji Piechoty Morskiej pod Torokiną.

Za datę końcową uznaje się 21 sierpnia 1945 roku, którą jako koniec walk na wyspie podaje m.in. angielska Wikipedia: po ogłoszeniu przez cesarza Hirohito decyzji o kapitulacji Japończycy na Bougainville przerwali działania, a Australijczycy ograniczyli się do patroli. Formalną kapitulację 17 Armii generał Masatane Kanda podpisał wobec generała Stanleya Savige’a dopiero 8 września 1945 roku w Torokinie, kilka dni po kapitulacji Japonii w Zatoce Tokijskiej (2 września). Kampania trwała więc niemal dwa lata – dłużej niż jakakolwiek inna na Salomonach – i dzieli się na dwie wyraźne fazy: amerykańską (listopad 1943 – listopad 1944), w której chodziło o utrzymanie przyczółka z lotniskami, i australijską (listopad 1944 – sierpień 1945), w której Australijczycy przeszli do ofensywy przeciw odciętym siłom japońskim.

Tło

Japończycy zajęli Bougainville wiosną 1942 roku, w czasie ekspansji na północne Wyspy Salomona. Niewielki australijski garnizon – około 20 żołnierzy 1 Niezależnej Kompanii – w większości ewakuowano, na wyspie zostało tylko kilku obserwatorów wybrzeża. Japończycy zbudowali lotniska na wysepce Buka i na półwyspie Bonis na północy, w Kahili i Kara na południu oraz w Kiecie na wschodnim wybrzeżu, a w zatoce Tonolei koło Buin urządzili kotwicowisko floty, uzupełnione bazami na pobliskich wyspach Shortland. Bougainville stało się wysuniętym przedmurzem Rabaulu i stąd startowały samoloty, które w 1942 roku atakowały Amerykanów na Guadalcanalu. Nad południowym Bougainville 18 kwietnia 1943 roku zginął admirał Isoroku Yamamoto, zestrzelony przez amerykańskie myśliwce P-38 w drodze na lotnisko Ballale.

Po walkach na Guadalcanalu i zdobyciu grupy Nowej Georgii przez wojska admirała Williama Halseya – kampania na Nowej Georgii, walki na Vella Lavella i koniec walk o Nową Georgię we wrześniu 1943 roku – Bougainville było następnym, ostatnim szczeblem drabiny prowadzącej ku Rabaulowi. Tymczasem na Nowej Gwinei wojska generała Douglasa MacArthura zdobyły Lae, a od 12 października lotnictwo generała George’a Kenneya prowadziło naloty na Rabaul. Połączeni Szefowie Sztabów zrezygnowali już ze szturmu samego Rabaulu: twierdzę z około 100 tysiącami żołnierzy postanowiono odciąć i zneutralizować z powietrza. Do tego potrzebne były lotniska bliżej niż na Nowej Georgii – takie, z których nad Rabaul mogłyby dolecieć myśliwce eskorty i lekkie bombowce.

Nie trzeba więc było zdobywać całej wyspy. Amerykański historyk marynarki Samuel Eliot Morison pisał, że jedynym powodem, dla którego Połączeni Szefowie Sztabów pozwolili Halseyowi zająć część Bougainville, było założenie wysuniętych lotnisk do ataków na Rabaul. Wybór padł na przylądek Torokina na zachodnim wybrzeżu, w Zatoce Cesarzowej Augusty. Japończycy nie spodziewali się tam desantu i nie mieli w pobliżu lotniska; główne ich siły stały na południu, wokół Buin, oraz na północy, koło Buki. Teren był bagnisty, ale za wąskim pasem płaskiego wybrzeża wznosiły się porośnięte dżunglą góry z czynnym wulkanem Bagana, a pasmo górskie przez wiele tygodni utrudniałoby Japończykom przerzucenie sił do kontrataku. Amerykanie mieli czas, by okopać się i zbudować lotniska, zanim przeciwnik zdoła ich zaatakować.

Wyspę bronili żołnierze 17 Armii generała Harukichiego Hyakutake – tego samego, który przegrał kampanię na Guadalcanalu – podlegającej 8 Armii Obszarowej generała Hitoshiego Imamury w Rabaulu; siłami morskimi w Rabaulu dowodził wiceadmirał Jin’ichi Kusaka. Szacunki aliantów co do liczebności japońskiego garnizonu wahały się od 45 do 65 tysięcy żołnierzy wojsk lądowych, marynarki i robotników; Morison podaje później około 40 tysięcy żołnierzy armii i 20 tysięcy marynarzy. Najsilniejszym związkiem była 6 Dywizja generała Masatane Kandy, uchodząca za jedną z najtwardszych w armii japońskiej. Wobec planowanej ofensywy dowódca Floty Połączonej admirał Mineichi Koga wysłał na przełomie października i listopada do Rabaulu samoloty z lotniskowców (operacja Ro), by uderzyć na alianckie bazy i konwoje.

Formalnie Bougainville leżało w strefie Południowo-Zachodniego Pacyfiku MacArthura, ale planowanie i dowodzenie powierzył on Halseyowi, który w połowie października wyznaczył datę desantu na 1 listopada. Siłami desantowymi dowodził kontradmirał Theodore Wilkinson z okrętu dowodzenia „George Clymer”. Na ląd miał zejść I Korpus Desantowy Piechoty Morskiej (I Marine Amphibious Corps) generała Alexandra Vandegrifta, zwycięzcy z Guadalcanalu: 3 Dywizja Piechoty Morskiej generała Allena Turnage’a, dwa bataliony rajderów i jednostki zaplecza, a w kolejnych rzutach – armijna 37 Dywizja Piechoty generała Roberta Beightlera. Bliskie wsparcie z powietrza zapewniało lotnictwo Wysp Salomona (AirSols) z lotnisk na Nowej Georgii i Vella Lavella.

Przebieg: operacje pozorujące i desant pod Torokiną (27 października – 3 listopada 1943)

By zmylić Japończyków co do rzeczywistego celu, Amerykanie przeprowadzili najpierw dwie mniejsze akcje. 27 października 8 Brygada nowozelandzkiej 3 Dywizji brygadiera Roberta Rowa wylądowała na wyspach Treasury – na Mono i Stirling – gdzie zbudowano potem stację radarową i bazę kutrów torpedowych. Następnej nocy około 650–725 spadochroniarzy 2 Batalionu Spadochronowego Piechoty Morskiej ppłk. Victora Krulaka wylądowało na Choiseul. Krulak nadał niezaszyfrowany meldunek o wylądowaniu 20 tysięcy żołnierzy, a jego oddziały przez tydzień atakowały japońskie posterunki na szerokim froncie, udając siły znacznie większe. 2 listopada część jego ludzi, w tym rannych, wyprowadził z opresji kuter torpedowy PT-59 porucznika Johna F. Kennedy’ego; w nocy z 3 na 4 listopada cały batalion ewakuowano na Vella Lavella.

Trzy zespoły transportowców, które załadowały wojsko na Espiritu Santo, Guadalcanalu i Efate, połączyły się na morzu 31 października i dla zmylenia przeciwnika pozorowały kurs na wyspy Shortland. Rankiem 1 listopada 1943 roku weszły do Zatoki Cesarzowej Augusty. Mapy wybrzeża pochodziły z niemieckich map admiralicji z około 1890 roku i myliły się co do długości geograficznej. Trałowce wpadały na nieoznaczone mielizny, a jeden z transportowców osiadł na rafie.

O 7.10 pierwsza fala zaczęła schodzić do łodzi desantowych i przed 7.30 około 7500 marines wylądowało na dwunastu odcinkach plaży o szerokości ponad siedmiu kilometrów, od przylądka Torokina po lagunę Koromokina. 9 Pułk Piechoty Morskiej zajmował plaże północno-zachodnie, 3 Pułk – przylądek i plaże na południowym wschodzie, a 3 Batalion Rajderów zdobył wysepkę Puruata. Wybrzeże broniło tylko około 270 Japończyków z 23 Pułku Piechoty, ale dobrze okopanych: w osiemnastu bunkrach z karabinami maszynowymi, z moździerzami i jednym działem 75 mm ukrytym w ziemiance z bali. To działo zniszczyło cztery łodzie desantowe i uszkodziło dziesięć kolejnych, zanim sierżant Robert Owens wdarł się do stanowiska przez strzelnicę i wypędził obsługę – zginął przy tym i otrzymał pośmiertnie Medal Honoru. Wysoka fala zniszczyła wiele łodzi, ale około 11.00 marines opanowali słabo bronione wybrzeże, a pojedyncze gniazda oporu zlikwidowali do zmroku. Kosztowało to 78 zabitych i 104 rannych; większość obrońców zginęła.

Japońskie lotnictwo z Rabaulu zareagowało szybko: rano nad zatokę przyleciało 44 myśliwców i 9 bombowców nurkujących, po południu kolejna duża fala. Myśliwce AirSols i ogień niszczycieli zestrzeliły kilkadziesiąt maszyn, a ataki – choć wstrzymały na kilka godzin rozładunek – nie zatopiły żadnego okrętu. Kontradmirał Wilkinson, wyciągając naukę z Guadalcanalu i Nowej Georgii, załadował transportowce tylko do jednej czwartej lub połowy ładowności i wyznaczył część piechoty do pracy przy rozładunku; w ciągu ośmiu godzin wyładowano około 14 tysięcy ludzi i 6200 ton zaopatrzenia, a wieczorem okręty odpłynęły. Lotniskowce „Saratoga” i „Princeton” kontradmirała Fredericka C. Shermana bombardowały 1 i 2 listopada lotniska w rejonie Buki.

Japońska marynarka spróbowała zniszczyć przyczółek od strony morza. Z Rabaulu wyszły dwa ciężkie i dwa lekkie krążowniki oraz sześć niszczycieli wiceadmirała Sentarō Ōmoriego, osłaniające transport tysiąca żołnierzy na kontrdesant. W nocy z 1 na 2 listopada przechwycił je zespół czterech lekkich krążowników i ośmiu niszczycieli kontradmirała Aarona S. Merrilla. W bitwie w Zatoce Cesarzowej Augusty Japończycy stracili lekki krążownik „Sendai” i niszczyciel „Hatsukaze” i zawrócili, a kontrdesant odłożono o kilka dni. 3 listopada marines zajęli bez walki wysepkę Torokina. Admirał Koga posłał wówczas z Truku do Rabaulu siedem ciężkich krążowników wiceadmirała Takeo Kurity. Halsey, który nie miał okrętów zdolnych im się przeciwstawić, zaryzykował uderzenie lotniskowców na port: nalot z 5 listopada uszkodził kilka krążowników i zmusił Kogę do ich wycofania, a powtórzony 11 listopada – z udziałem także „Essexa”, „Bunker Hill” i „Independence” – przypieczętował koniec Rabaulu jako bazy floty. Japońskie lotnictwo pokładowe, rzucone do Rabaulu w ramach operacji Ro, poniosło takie straty, że w połowie listopada wycofano jego resztki na Truk.

Przebieg: rozbudowa przyczółka (listopad – grudzień 1943)

Japońskie dowództwo długo nie wierzyło, że Torokina jest głównym celem Amerykanów. Generał Imamura uważał desant za odskocznię przed właściwym uderzeniem na Bukę i tam kierował posiłki; nie rzucił do kontrataku silnych oddziałów stojących na południu wyspy. Przeciw przyczółkowi walczyły więc tylko pojedyncze pułki. Przed świtem 7 listopada, za trzecim podejściem, niszczyciele wysadziły kilkuset żołnierzy tuż za zachodnim skrzydłem Amerykanów; marines rozbili ich następnego dnia nad laguną Koromokina. Równocześnie od wschodu natarł 23 Pułk Piechoty z 6 Dywizji. W bitwie o szlak Piva (8–9 listopada) rajderzy odrzucili Japończyków blokujących odnogę szlaku Numa-Numa, prowadzącego w poprzek wyspy, a 13–14 listopada 21 Pułk Piechoty Morskiej wywalczył skrzyżowanie szlaków w gaju kokosowym (Coconut Grove).

Z rzutu na rzut przybywały posiłki: między 6 a 19 listopada wylądował ostatni pułk 3 Dywizji Piechoty Morskiej i cała 37 Dywizja Piechoty. 9 listopada Vandegrift, powołany na komendanta Korpusu Piechoty Morskiej, oddał dowództwo I Korpusu Desantowego generałowi Royowi Geigerowi, który 13 listopada przejął od Wilkinsona odpowiedzialność za cały przyczółek. Obwód obronny – nazywany po prostu „Perimeter” – miał wtedy około 6,4 kilometra frontu na plaży i około 14,6 kilometra obwodu i stopniowo przesuwał się w głąb wyspy, aż jego granica sięgnęła 8–10 kilometrów od brzegu.

Najcięższe walki listopada stoczono nad rzeką Piva. W bitwie pod Piva Forks (zwanej też bitwą na szlaku Numa-Numa, 18–25 listopada) 3 Pułk Piechoty Morskiej, wsparty silnym ogniem artylerii 12 Pułku, przełamał umocnione pozycje 23 Pułku Piechoty; marines stracili ponad stu zabitych i rannych, a Japończycy według amerykańskich obliczeń co najmniej 1071 zabitych – w praktyce cały pułk. Był to ostatni ważny teren na zachód od rzeki Torokina. Przyczółek nie był jednak wciąż bezpieczny: 26 listopada japońska artyleria ostrzelała okręty szóstego rzutu przy rozładunku. W nocy z 24 na 25 listopada, gdy walki nad Pivą dobiegały końca, pięć niszczycieli komandora Arleigha Burke’a rozbiło na wodach między Buką a Nową Irlandią japoński zespół wiozący posiłki na Bukę, zatapiając trzy niszczyciele bez strat własnych (bitwa koło Przylądka Świętego Jerzego). Porażką zakończył się natomiast rajd 1 Batalionu Spadochronowego na Koiari, około 15 kilometrów na wschód od przyczółka (29 listopada): zaatakowani przez przeważające siły spadochroniarze musieli zostać ewakuowani z plaży za trzecim podejściem łodzi, tracąc 15 zabitych, 99 rannych i 7 zaginionych.

W listopadzie i grudniu Japończycy wciągnęli działa na wzgórza nad rzeką Torokina i ostrzeliwali lotniska oraz składy. Od 9 do 27 grudnia 3 Dywizja Piechoty Morskiej zdobywała te wzgórza. Najtrudniejszym celem okazał się Hellzapoppin Ridge – wąski, stromy grzbiet z dobrze zamaskowanymi stanowiskami na tylnym stoku. 21 Pułk odrzucono spod niego 12 grudnia, kilka nalotów chybiło wąskiego celu; dopiero skoordynowane uderzenie lotnictwa, artylerii i piechoty dało go zdobyć 18 grudnia, a do 24 grudnia marines opanowali też wzgórze 600A. W tym samym czasie amerykańscy saperzy (Seabees) i nowozelandzcy inżynierowie w bagnach budowali lotniska: przybrzeżny pas myśliwski w Torokinie przyjął pierwsze samoloty 10 grudnia, pas bombowy Piva Uncle w głębi lądu – w Boże Narodzenie, a myśliwski Piva Yoke – 22 stycznia 1944 roku. Sztab lotnictwa AirSols generała Ralpha Mitchella przeniesiono z Mundy na Bougainville, skąd codziennie atakowano Rabaul.

15 grudnia I Korpus Desantowy i generała Geigera zastąpił armijny XIV Korpus generała Oscara Griswolda, zwycięzcy z Nowej Georgii, a 28 grudnia wyczerpaną 3 Dywizję Piechoty Morskiej zluzowała armijna Dywizja Americal generała Johna R. Hodge’a. Według danych Korpusu Piechoty Morskiej I Korpus Desantowy stracił na Bougainville od listopada do grudnia 1943 roku 423 zabitych i 1418 rannych; liczne były także zachorowania na malarię i inne choroby tropikalne.

Przebieg: lotniska nad Rabaulem i japońska kontrofensywa (styczeń – marzec 1944)

Lotniska pod Torokiną odegrały rolę, dla której je zbudowano. Bombowce nurkujące, torpedowe i myśliwce AirSols atakowały Rabaul niemal codziennie, a japońskie lotnictwo myśliwskie, wykrwawione w powietrznej wojnie na wyczerpanie, w lutym 1944 roku wycofano z Rabaulu na Truk. Pod koniec stycznia admirał Kusaka zakazał wchodzenia do portu Simpson Harbour wszelkim statkom poza barkami. 15 lutego 1944 roku Nowozelandczycy generała Harolda Barrowclougha zajęli prawie bez walki Wyspy Zielone, niespełna 200 kilometrów od Rabaulu; zbudowane tam lotnisko objęło zasięgiem także bazę w Kavieng na Nowej Irlandii. Morison podsumował, że port, który w październiku 1943 roku gościł około 300 tysięcy ton japońskich statków i potężne zespoły floty, zszedł do roli „trzeciorzędnego składu barek”. Razem z zajęciem przez MacArthura Wysp Admiralicji zamknęło to pierścień wokół Rabaulu – twierdzy, której alianci nigdy nie musieli szturmować.

Tymczasem generał Hyakutake, przekonawszy się w końcu, że Amerykanie chcą zostać na Bougainville na stałe, od grudnia 1943 roku przygotowywał wielkie natarcie na przyczółek. Japończycy przez dżunglę i góry przeciągnęli największe zgrupowanie artylerii polowej, jakie zgromadzili dotąd na Pacyfiku, i ustawili je na grzbietach nad obwodem obronnym. Do natarcia przeznaczono trzy grupy uderzeniowe, złożone głównie z 6 Dywizji generała Kandy (grupy generała Shuna Iwasy, pułkownika Isaoshiego Magaty i pułkownika Toyohareia Mudy); według amerykańskiego historyka oficjalnego Johna Millera liczyły one 15 400 lub 19 000 ludzi, według japońskiego historyka Hiroyukiego Shindō bezpośrednio do walki weszło około 9500. Hyakutake był tak pewny sukcesu, że zamierzał przyjąć kapitulację Griswolda na lotnisku w Torokinie 17 marca. Wywiad XIV Korpusu wcześnie wykrył przygotowania, a Griswold – który na Nowej Georgii przekonał się, że w dżungli lepiej czekać na atak Japończyków niż ich atakować – dysponował łącznie około 62 tysiącami żołnierzy, umocnionymi w bunkrach, z polami minowymi i zasiekami.

Natarcie, nazywane przez Japończyków po prostu „kontrnatarciem”, a przez Amerykanów drugą bitwą o Torokinę, ruszyło 8 marca 1944 roku. Grupa Iwasy zdobyła część wzgórza 700 na odcinku 37 Dywizji, a grupa Mudy – część wzgórza 260 na odcinku Dywizji Americal; Amerykanie odbili wzgórze 700 w ciągu kilku dni, a walki o wzgórze 260 przeciągnęły się do 27 marca. 12 marca Japończycy wdarli się wąwozem w pobliże lotniska Piva Yoke, ale zostali odrzuceni przez piechotę i czołgi generała Beightlera, a ich artylerię uciszyło lotnictwo. Kolejne ataki z 15 i 17 marca oraz ostatnie, nocne natarcie z 23 na 24 marca załamały się w ogniu amerykańskiej artylerii i ostrzale niszczycieli. Pod koniec walk włączyły się do nich także pododdziały 93 Dywizji Piechoty, złożonej z czarnoskórych żołnierzy – według części opracowań pierwszej takiej jednostki piechoty amerykańskiej, która w czasie tej wojny weszła do walki. 25 marca Japończycy wstrzymali natarcie.

Klęska była ciężka. Amerykanie stracili 263 zabitych. Straty japońskie podawane są różnie: Amerykanie naliczyli około 5000 zabitych, japońskie szacunki przytaczane przez historyków mówią o około 3500 zabitych i 5500 rannych, a Shindō podaje 5400 zabitych i 7100 rannych łącznie z oddziałami walczącymi w tym czasie na innych odcinkach. Ostatnia wielka japońska ofensywa w kampanii na Wyspach Salomona zakończyła się niczym, a resztki 17 Armii wycofały się w głąb wyspy oraz na jej północny i południowy kraniec.

Przebieg: faza australijska (listopad 1944 – sierpień 1945)

Po klęsce marcowej Japończycy na Bougainville skupili się na przetrwaniu. Odcięci od dostaw, zakładali w głębi wyspy ogrody i pola, które amerykańskie lotnictwo bombardowało napalmem. Według amerykańskiego historyka Harry’ego Gaileya dzienną rację ryżu obcięto w kwietniu 1944 roku z 750 do 250 gramów, a od września ryżu nie wydawano już wcale; japoński admirał Takeda wspominał o kradzieżach, niesubordynacji, a nawet buntach i dezercjach. Według australijskich szacunków w okresie amerykańskim w walce zginęło około 8200 Japończyków, a kolejne 16 600 zmarło z chorób i niedożywienia. Na przyczółku Amerykanie prowadzili ograniczone działania i patrole, m.in. z udziałem żołnierzy z Fidżi; kapral Sefanaia Sukanaivalu za ratowanie rannych pod Mawaraką 23 czerwca 1944 roku otrzymał pośmiertnie Krzyż Wiktorii.

Latem 1944 roku MacArthur przyspieszył inwazję na Filipiny i potrzebował do niej XIV Korpusu. Na Bougainville zastąpił go australijski II Korpus generała porucznika Stanleya Savige’a – nieco ponad 30 tysięcy żołnierzy: 3 Dywizja generała Williama Bridgeforda, 11 i 23 Brygada oraz batalion piechoty z Fidżi. 22 listopada 1944 roku Savige przejął dowództwo od Griswolda, a do 1 lutego 1945 roku wyspę opuścili niemal wszyscy Amerykanie. Rząd australijski i naczelny wódz generał Thomas Blamey zdecydowali, że Australijczycy nie będą – jak Amerykanie – bronić przyczółka, tylko zniszczą japoński garnizon. Chcieli zakończyć kampanię i zwolnić wojsko do innych zadań, wyzwolić australijskie terytorium mandatowe i jego mieszkańców oraz pokazać, że Australia nadal aktywnie walczy. Japończyków na wyspie było wciąż około 40 tysięcy, w zorganizowanych oddziałach, z twardą 6 Dywizją Kandy na południu.

Savige rozkazał 23 grudnia 1944 roku prowadzić natarcie w trzech kierunkach. W centrum jeden batalion zdobył 30–31 grudnia Pearl Ridge, grzbiet, z którego widać oba wybrzeża wyspy; okazało się, że bronił go nie oddział 80–90 ludzi, jak sądzono, lecz około 500 żołnierzy, co świadczyło o upadku ich sił i morale. Na północy 11 Brygada posuwała się wzdłuż wybrzeża, do 9 lutego 1945 roku wyparła Japończyków z umocnionego grzbietu Tsimba i zepchnęła około 1800 z nich ku nasadzie półwyspu Bonis. Próba obejścia ich desantem pod Porton Plantation (8–10 czerwca) skończyła się niepowodzeniem – otoczony oddział trzeba było ewakuować z dużymi stratami – i na tym odcinku przeszli do obrony.

Na początku 1945 roku generał Hyakutake doznał udaru i dowództwo 17 Armii przejął Kanda. Główne uderzenie, siłami 3 Dywizji, poszło na południe, ku Buin, gdzie stały główne siły japońskie. Australijczycy, obchodząc przeciwnika barkami, zajęli w lutym Mosigettę i Bararę, a w bitwie o Slater’s Knoll (28 marca – 6 kwietnia 1945) odparli ciężkie natarcie Kandy z dużymi stratami po stronie japońskiej; Gailey nazwał tę ofensywę „katastrofą”. Kapral Reg Rattey otrzymał tu Krzyż Wiktorii. W bitwie nad rzeką Hongorai (17 kwietnia – 22 maja) Australijczycy znów przełamali opór, przekroczyli rzeki Hari i Mobai i doszli do rzeki Mivo. Tam ulewy i powodzie zmyły mosty i drogi, wstrzymując na niemal miesiąc większe działania. Zanim Savige zdołał przygotować decydujący szturm na Buin, nadeszły wieści o bombach atomowych i kapitulacji Japonii. Ostatni Krzyż Wiktorii dla Australijczyka w tej wojnie otrzymał szeregowy Frank Partridge za walkę na froncie Ratsua 24 lipca 1945 roku. Walki ustały w połowie sierpnia; 21 sierpnia przyjmuje się jako koniec kampanii, a 8 września w Torokinie generał Kanda poddał Savige’owi swoje wojska.

Straty

Dane o stratach pochodzą z różnych okresów i źródeł, więc są niepełne. I Korpus Desantowy Piechoty Morskiej stracił w listopadzie i grudniu 1943 roku 423 zabitych i 1418 rannych (dane wydziału strat Korpusu Piechoty Morskiej, cytowane przez Johna Rentza); w czasie samego lądowania 1 listopada zginęło 78 Amerykanów. XIV Korpus stracił w odparciu marcowej kontrofensywy 1944 roku 263 zabitych. Australijczycy w fazie 1944–1945 stracili 516 zabitych i 1572 rannych.

Straty japońskie były wielokrotnie wyższe, a przeważająca ich część to ofiary głodu i chorób. Według szacunków przytaczanych w historiografii australijskiej w fazie amerykańskiej zginęło w walce około 8200 Japończyków, a 16 600 zmarło z chorób i niedożywienia; w fazie australijskiej – około 8500 zabitych i 9800 zmarłych z chorób i głodu. Na koniec wojny do niewoli poszło około 23 500 żołnierzy i robotników z 65-tysięcznego niegdyś garnizonu. Wojna dotknęła też mieszkańców wyspy: według australijskiego historyka Hanka Nelsona liczba ludności Bougainville spadła z ponad 52 tysięcy w 1943 roku do niespełna 40 tysięcy w 1946 roku.

Znaczenie

Kampania na Bougainville była ostatnim i najdłuższym etapem walk o Wyspy Salomona. Jej pierwsza faza spełniła swój cel szybko i niedrogo jak na warunki Pacyfiku: wybór słabo bronionego przylądka Torokina zamiast umocnionego Buin pozwolił Halseyowi zbudować lotniska w zasięgu Rabaulu, nie szturmując głównych sił japońskich. Desant i walki o przyczółek wciągnęły japońskie lotnictwo pokładowe do Rabaulu, gdzie wykrwawiło się w operacji Ro; przez to przy amerykańskich desantach na Wyspach Gilberta i Marshalla Japończycy nie mieli czym odpowiedzieć z powietrza. Nocne bitwy w Zatoce Cesarzowej Augusty i koło Przylądka Świętego Jerzego pokazały, że amerykańskie krążowniki i niszczyciele, korzystające z radaru i nowej taktyki, przejęły panowanie nad nocnymi wodami Salomonów, gdzie jeszcze rok wcześniej rządziła japońska marynarka. Rabaul, z setką tysięcy żołnierzy, został odcięty i obezwładniony z powietrza – i aż do końca wojny nie odegrał już żadnej roli. Był to jeden z pierwszych i największych przykładów strategii omijania umocnionych punktów („żabich skoków”), którą MacArthur i Chester Nimitz stosowali potem aż do Filipin i Okinawy.

Druga, australijska faza do dziś budzi spory. Amerykanie uznawali, że odciętego garnizonu wystarczy pilnować, a krytycy – w 1945 roku część australijskiej prasy i polityków, później m.in. Gailey – pisali o kosztownych walkach o wyspę, której posiadanie po marcu 1944 roku nie miało już wpływu na wynik wojny; według Gaileya to, że australijscy żołnierze walczyli tak dobrze, choć musieli wiedzieć, iż ich wysiłek jest w szerszej perspektywie zbędny i niedoceniany w kraju, świadczy o ich odwadze i dyscyplinie. Obrońcy decyzji, jak australijski historyk Karl James, odpowiadają, że w 1944 roku nikt nie mógł wiedzieć, że Japonia skapituluje już w sierpniu 1945, a wyzwolenie mieszkańców australijskiego terytorium i zwolnienie wojsk do innych zadań były uzasadnionymi celami. Bougainville stało się jednym z symboli „zapomnianych kampanii” ostatniego roku wojny na Pacyfiku – obok walk na Nowej Brytanii i w rejonie Aitape–Wewak, które Australijczycy prowadzili w tym samym czasie, gdy główny ciężar wojny przesunął się daleko na północ.