Kapitulacja w Karlshorst

Późnym wieczorem 8 maja 1945 roku w sali kasyna oficerskiego dawnej szkoły saperów w berlińskiej dzielnicy Karlshorst feldmarszałek Wilhelm Keitel, szef Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu, złożył podpis pod aktem bezwarunkowej kapitulacji niemieckich sił zbrojnych. Obok niego podpisali admirał Hans-Georg von Friedeburg za Kriegsmarine i generał pułkownik Hans-Jürgen Stumpff za Luftwaffe. Kapitulację przyjęli marszałek Związku Radzieckiego Gieorgij Żukow w imieniu Naczelnego Dowództwa Armii Czerwonej i brytyjski marszałek lotnictwa Arthur Tedder, zastępca generała Eisenhowera, w imieniu Naczelnego Dowództwa Alianckich Sił Ekspedycyjnych. Jako świadkowie podpisali amerykański generał Carl Spaatz i francuski generał Jean de Lattre de Tassigny.

Według oficjalnego zapisu strony radzieckiej podpisy złożono o 22.43 czasu środkowoeuropejskiego, czyli o 0.43 już 9 maja czasu moskiewskiego. Dokument nosi datę 8 maja. Była to druga ogólna kapitulacja Niemiec w ciągu niespełna dwóch dni – pierwszą generał pułkownik Alfred Jodl podpisał w Reims nad ranem 7 maja. Akt z Karlshorst bywa opisywany jako kapitulacja przed Armią Czerwoną, ale był, tak jak dokument z Reims, kapitulacją wobec wszystkich aliantów jednocześnie, tyle że tym razem gospodarzem ceremonii była strona radziecka, a dokument podpisano w zdobytej stolicy Rzeszy. Właśnie z różnicy godzin tej nocy wzięło się to, że Zachód świętuje koniec wojny 8 maja, a Rosja i dawne państwa bloku wschodniego – 9 maja.

Dlaczego drugi podpis

Kapitulacja w Reims nie zadowoliła Moskwy. Radziecki przedstawiciel przy kwaterze Eisenhowera, generał major Iwan Susłoparow, podpisał dokument w imieniu Naczelnego Dowództwa Armii Czerwonej, choć nie otrzymał na czas instrukcji z Moskwy – tekst wysłano do szefa Sztabu Generalnego generała Aleksieja Antonowa dopiero w nocy, a odpowiedź nie nadeszła przed ceremonią. Eisenhower przewidział to: Jodl musiał zobowiązać się na piśmie, że dowódcy wszystkich trzech rodzajów sił zbrojnych Niemiec stawią się na formalną ratyfikację kapitulacji w miejscu i czasie wskazanym przez alianckie dowództwa.

Kilka godzin po podpisaniu aktu w Reims z Moskwy przyszła odpowiedź: dokument jest nie do przyjęcia, bo jego tekst odbiega od uzgodnionego przez Europejską Komisję Doradczą, a Susłoparow nie miał pełnomocnictw. Historycy zwracają uwagę, że były to argumenty formalne. Dla Józefa Stalina chodziło o coś więcej – o to, by koniec wojny z Niemcami nie odbył się w kwaterze zachodniego dowódcy, przy drugorzędnym przedstawicielu radzieckim, lecz w Berlinie, zdobytym przez Armię Czerwoną po operacji berlińskiej, i z udziałem radzieckiego dowódcy pierwszej rangi. Według wspomnień Żukowa Stalin powiedział mu 7 maja przez telefon, że układu z Reims nie można unieważnić, ale nie można go też uznać, a kapitulacja powinna zostać przyjęta „tam, skąd wyszła faszystowska agresja”.

Moskwa miała też argument merytoryczny. Akt z Reims nakazywał wojskom niemieckim przerwać walkę i pozostać na zajmowanych pozycjach, ale nie mówił wprost o złożeniu broni i oddaniu się do niewoli. Tymczasem na wschodzie walki trwały. Rząd wielkiego admirała Karla Dönitza we Flensburgu wykorzystywał niemal 45 godzin, które dzieliły podpis w Reims od wejścia kapitulacji w życie, by jak najwięcej oddziałów i uchodźców przeprowadzić na zachód. Feldmarszałek Ferdinand Schörner, dowódca Grupy Armii „Środek” w Czechach, jeszcze 8 maja ogłaszał swoim żołnierzom, że wieści o kapitulacji wobec Rosjan są fałszywe. W Pradze trwało powstanie, a niemieckie oddziały walczyły z powstańcami i z nadciągającą Armią Czerwoną.

Dwight Eisenhower od razu przyjął radzieckie stanowisko. Akt z Reims nazwał „krótkim instrumentem bezwarunkowej kapitulacji wojskowej” i zgodził się na bardziej uroczyste podpisanie poprawionego tekstu w Berlinie, pod przewodnictwem Żukowa. Ostrzegł też, że niemieckie oddziały, które po terminie będą nadal walczyć z Rosjanami, stracą status żołnierzy, a jeśli przejdą na zachód, zostaną przekazane Armii Czerwonej. Sam nie pojechał do Berlina: jako naczelny dowódca rangą przewyższał Żukowa, więc aliantów zachodnich reprezentował jego zastępca Tedder.

Dzień 8 maja w Berlinie

Rano 8 maja do Berlina przyleciał zastępca ludowego komisarza spraw zagranicznych Andriej Wyszynski z przygotowanymi w Moskwie dokumentami; formalnie był doradcą politycznym Żukowa, faktycznie pilnował, by przebieg ceremonii odpowiadał woli Kremla. Przez cały dzień zjeżdżali się korespondenci gazet i agencji z całego świata. Na lotnisku Tempelhof delegacje alianckie witali zastępca dowódcy 1 Frontu Białoruskiego generał armii Wasilij Sokołowski, komendant Berlina generał pułkownik Nikołaj Bierzarin i członek rady wojennej frontu generał porucznik Fiodor Bokow. Po południu na to samo lotnisko przyleciała z Flensburga, pod eskortą brytyjskich oficerów, delegacja niemiecka. Z lotniska przewieziono ją do Karlshorst, gdzie przez wiele godzin czekała w osobnym budynku na wezwanie.

Ceremonię przygotowano w budynku, w którym do niedawna mieściło się kasyno oficerskie niemieckiej szkoły saperów, a teraz kwatera Żukowa. Opóźniała się jednak z powodów, które w gruncie rzeczy dotyczyły prestiżu, a nie treści. Kiedy okazało się, że na posiedzenie przybywa generał de Lattre de Tassigny z mandatem od generała Charles’a de Gaulle’a, który żądał, by Francja podpisała akt jako osobne mocarstwo, Amerykanie odpowiedzieli, że wobec tego nie może zabraknąć podpisu amerykańskiego. Strona radziecka chciała natomiast najwyżej trzech podpisów alianckich, z których jeden musiał należeć do Żukowa. Ostatecznie uzgodniono, że Żukow i Tedder przyjmą kapitulację, a Spaatz i de Lattre podpiszą jako świadkowie. Każda zmiana wymagała przepisania i przetłumaczenia dokumentu, co zajęło wiele godzin. Spór dotyczył nawet flag: na ścianie sali obok radzieckiej, amerykańskiej i brytyjskiej zawisła w końcu także francuska, którą – według relacji uczestników – trzeba było naprędce uszyć.

Ceremonia

Według wspomnień Żukowa posiedzenie otworzył on o północy czasu moskiewskiego, czyli o 22.00 czasu środkowoeuropejskiego. Na sali, przy długim stole, zasiedli przedstawiciele aliantów, za nimi generałowie radzieccy, z boku dziennikarze i operatorzy filmowi. Na polecenie Żukowa wprowadzono delegację niemiecką. Keitel w paradnym mundurze uniósł na powitanie buławę marszałkowską. Zapytany, czy zapoznał się z tekstem i czy ma pełnomocnictwo do jego podpisania, okazał dokument podpisany przez Dönitza jako prezydenta Rzeszy i naczelnego dowódcę Wehrmachtu. Następnie podszedł do stołu i podpisał kolejne egzemplarze aktu; po nim zrobili to Friedeburg i Stumpff. Uczestnicy zapamiętali, że widząc francuskiego generała, Keitel miał zapytać, czy Francuzi także pokonali Niemcy.

Według oficjalnej relacji radzieckiej i wspomnień Żukowa podpisywanie zakończono o 22.43 (0.43 czasu moskiewskiego), po czym delegację niemiecką wyprowadzono z sali. Część historyków zachodnich, opierając się na relacjach uczestników, uważa, że z powodu sporów o podpisy i przepisywania tekstu dokument podpisano dopiero po północy czasu środkowoeuropejskiego, około pierwszej w nocy 9 maja, i opatrzono go datą 8 maja, by był zgodny z aktem z Reims i z ogłoszonymi już na Zachodzie terminami. Sprawa nie miała znaczenia prawnego: kapitulacja i tak weszła w życie, zgodnie z Reims, 8 maja o 23.01 czasu środkowoeuropejskiego.

Keitel próbował jeszcze wynegocjować dodatkowe dwanaście godzin, zanim wojskom niemieckim, które nie dowiedzą się w porę o kapitulacji, zaczną grozić sankcje przewidziane w artykule 5. Musiał zadowolić się ustnym zapewnieniem Żukowa. Po wyprowadzeniu Niemców w tej samej sali odbyło się przyjęcie, które według wspomnień Żukowa trwało do rana; wznoszono toasty, a radzieccy generałowie tańczyli.

Czym akt berliński różnił się od Reims

Tekst z Karlshorst powtarzał w zasadzie dokument z Reims, ale z kilkoma ważnymi zmianami. Podpisali go nie przedstawiciel sztabu, lecz dowódcy wszystkich trzech rodzajów sił zbrojnych, upoważnieni przez Dönitza – Keitel jako szef Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu i zarazem przedstawiciel wojsk lądowych, Friedeburg jako naczelny dowódca marynarki wojennej i Stumpff w imieniu Luftwaffe. Rozbudowano artykuł 2: wojska niemieckie miały nie tylko przerwać działania o 23.01 czasu środkowoeuropejskiego 8 maja i pozostać na miejscu, lecz także złożyć broń i sprzęt przed miejscowymi dowódcami alianckimi, a więc rozbroić się i pójść do niewoli. Zakazano niszczenia okrętów, samolotów, uzbrojenia i urządzeń. Akt sporządzono po angielsku, rosyjsku i niemiecku, przy czym za autentyczne uznano tylko teksty angielski i rosyjski.

Podobnie jak w Reims, artykuł 4 przewidywał, że dokument zostanie zastąpiony ogólnym aktem kapitulacji narzuconym Niemcom przez Narody Zjednoczone. Takim aktem stała się w praktyce deklaracja czterech mocarstw z 5 czerwca 1945 roku, ogłoszona także w Berlinie, w której Stany Zjednoczone, ZSRR, Wielka Brytania i Francja przejęły najwyższą władzę w Niemczech. Wykonywała ją od tej pory Sojusznicza Rada Kontroli Niemiec.

Polska nieobecna

Przy stole w Karlshorst nie było przedstawiciela Polski, choć Polacy walczyli z Niemcami od pierwszego do ostatniego dnia wojny w Europie. Żołnierze 1 Armii Wojska Polskiego brali udział w operacji berlińskiej, a oddziały 1 Dywizji Piechoty walczyły w samym centrum miasta aż do kapitulacji garnizonu 2 maja. Na zachodzie 1 Dywizja Pancerna generała Stanisława Maczka zakończyła wojnę w Wilhelmshaven, a 2 Korpus generała Władysława Andersa – we Włoszech.

Przyczyna nieobecności była polityczna. Mocarstwa zachodnie wciąż uznawały rząd RP na uchodźstwie w Londynie, z którym Moskwa zerwała stosunki w 1943 roku. ZSRR uznawał natomiast powołany przez komunistów Rząd Tymczasowy RP w Warszawie, którego nie uznawał Zachód. Uzgodnione na konferencji jałtańskiej utworzenie wspólnego rządu jeszcze nie nastąpiło, a na początku maja Moskwa przyznała, że przetrzymuje aresztowanych w marcu przywódców Polskiego Państwa Podziemnego. W tej sytuacji żadna ze stron nie zaproponowała udziału Polaków w ceremonii, podobnie jak nie było ich w Reims.

Ostatnie strzały

Podpis w Karlshorst nie zakończył walk w ciągu jednej nocy. Tego samego 8 maja skapitulowała Grupa Armii „Kurlandia”, ale Grupa Armii „Środek” w Czechach i na Morawach próbowała jeszcze przebić się na zachód, do Amerykanów. Walki z nią trwały do 11 maja. Niemieckie garnizony w twierdzach atlantyckich poddawały się w kolejnych dniach – Lorient 10 maja, Saint-Nazaire 11 maja. W Jugosławii oddziały niemieckie i chorwackie uchodzące na północ walczyły do połowy maja.

Keitel wrócił do Flensburga. 13 maja został aresztowany przez Brytyjczyków, a 23 maja w ręce aliantów trafił cały rząd Dönitza. Friedeburg, jedyny niemiecki oficer obecny przy wszystkich trzech wielkich kapitulacjach – na Pustaci Lüneburskiej, w Reims i w Karlshorst – popełnił wtedy samobójstwo. Keitel stanął przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w procesie norymberskim; uznany za winnego we wszystkich czterech punktach oskarżenia i skazany na śmierć, został powieszony 16 października 1946 roku.

8 czy 9 maja

Różnica godzin tej nocy miała trwałe skutki. Na Zachodzie zakończenie wojny ogłoszono już 8 maja: Winston Churchill w przemówieniu radiowym o 15.00 mówił, że kapitulację podpisano w Reims poprzedniego ranka, a w Berlinie zostanie ona jedynie „ratyfikowana i potwierdzona”, i tego dnia świętowano Dzień Zwycięstwa w Europie. Stalin prosił Londyn i Waszyngton, by wstrzymały ogłoszenia do wejścia kapitulacji w życie, ale Churchill i Harry Truman odmówili – zapowiedzi były już przygotowane, a wiadomość z Reims dawno przeciekła do prasy. Obywatele ZSRR dowiedzieli się o kapitulacji z komunikatu radiowego nadanego w nocy, około 2.10 czasu moskiewskiego 9 maja, i to ten dzień stał się radzieckim świętem zwycięstwa. Stalin w orędziu z 9 maja nazwał dokument z Reims tylko „wstępnym protokołem kapitulacji”, na Zachodzie zaś za właściwą kapitulację uznawano Reims, a Karlshorst – za jej ratyfikację. Przez całą zimną wojnę Europa Zachodnia obchodziła rocznicę 8, a blok wschodni, w tym PRL, 9 maja.

Znaczenie

Akt z Karlshorst zamknął wojnę w Europie także w sensie formalnym. Wehrmacht przestał istnieć jako siła zbrojna, a państwo niemieckie – jako podmiot, z którym ktokolwiek musiałby negocjować. Kapitulacja była bezwarunkowa, zgodnie z zasadą ogłoszoną przez Roosevelta i Churchilla w Casablance w styczniu 1943 roku: nie towarzyszył jej żaden rząd ani traktat. Niemcy nie zawarli pokoju z ZSRR – Prezydium Rady Najwyższej ZSRR formalnie zakończyło stan wojny z nimi dopiero 25 stycznia 1955 roku.

Spór o to, kto i gdzie przyjmie kapitulację, zapowiadał też powojenny podział. Moskwa nie chciała, by zwycięstwo kojarzono z kwaterą zachodniego dowódcy, Francja – dzięki uporowi de Gaulle’a – podpisała się pod aktem jako świadek i miesiąc później zasiadła w Sojuszniczej Radzie Kontroli jako czwarte mocarstwo okupacyjne. Polska, choć walczyła od 1939 roku, nie była obecna ani w Reims, ani w Berlinie. Budynek w Karlshorst stał się wkrótce siedzibą Radzieckiej Administracji Wojskowej w Niemczech, a sala, w której Keitel złożył podpis, jest dziś częścią Muzeum Berlin-Karlshorst. W Europie wojna się skończyła; na Pacyfiku trwała jeszcze ponad trzy miesiące.