Lądowanie pod Hollandią i Aitape

O świcie 22 kwietnia 1944 roku amerykańskie i australijskie krążowniki otworzyły ogień na dwa odcinki północnego wybrzeża Nowej Gwinei jednocześnie. W zatoce Humboldt i w zatoce Tanahmerah, po obu stronach portu Hollandia w Nowej Gwinei Holenderskiej, na brzeg zaczęły wychodzić pułki dwóch dywizji amerykańskich. W tym samym czasie około 200 kilometrów na wschód, pod Aitape na terytorium australijskiej Nowej Gwinei, lądował trzeci zespół. Operacje nosiły kryptonimy „Reckless” („Lekkomyślna”) i „Persecution” („Prześladowanie”). Była to największa dotąd operacja desantowa na południowo-zachodnim Pacyfiku i najdłuższy skok, na jaki odważył się gen. Douglas MacArthur.

Skrót, który często towarzyszy tej dacie – że Amerykanie wylądowali pod Hollandią i Aitape, „by odciąć siły japońskie w Wewaku” – jest trafny. Desant ominął wielkie zgrupowanie japońskiej 18 Armii gen. Hatazō Adachiego, skupione nad zatoką Hansa i wokół Wewaku, i zamknął mu drogę na zachód. Warto jednak dodać, że głównym celem nie był sam Wewak, lecz lotniska nad jeziorem Sentani pod Hollandią – baza, z której alianci mogli sięgać dalej, ku zachodniej Nowej Gwinei i Filipinom. Odległość skoku bywa podawana różnie: Hollandia leżała około 700 kilometrów w linii prostej od Saidoru, najdalej na zachód wysuniętego przyczółka amerykańskiego na wybrzeżu, i ponad 600 kilometrów od czołówek australijskich zbliżających się wówczas do Madangu.

Droga do skoku

Na początku 1944 roku alianci posuwali się wzdłuż północnego wybrzeża Nowej Gwinei powoli, krok po kroku: po zdobyciu półwyspu Huon Australijczycy szli brzegiem na zachód, a 2 stycznia Amerykanie wylądowali pod Saidorem. Dalej, nad zatoką Hansa i pod Wewakiem, czekały główne siły 18 Armii. Zdobywanie tych pozycji jedna po drugiej oznaczałoby wiele miesięcy walk w bagnach i dżungli.

Sytuację zmieniły wydarzenia z przełomu lutego i marca. Lądowanie na Los Negros i zdobycie Manusu zamknęły pierścień wokół Rabaulu i dały aliantom zatokę Seeadler – wielkie kotwicowisko, z którego mogły wychodzić konwoje na zachód. 12 marca 1944 roku amerykańskie Kolegium Połączonych Szefów Sztabów skreśliło planowany desant na Kavieng, zgodziło się na ominięcie Rabaulu i poleciło MacArthurowi przeskoczyć zatokę Hansa i Wewak, by uderzyć wprost na Hollandię. Admirał Chester Nimitz miał wesprzeć operację lotniskowcami Floty Pacyfiku.

O wyborze Hollandii przesądził wywiad. W styczniu 1944 roku Australijczycy znaleźli pod Sio, w porzuconym przez japońską 20 Dywizję obozie, skrzynię z księgami kodowymi armii japońskiej. Dzięki temu znalezisku amerykańscy i australijscy kryptolodzy od lutego czytali na wielką skalę depesze japońskich wojsk lądowych – materiał oznaczany kryptonimem „Ultra”, wydobyty dzięki kryptoanalizie. Odczytane meldunki pokazywały, że Adachi spodziewa się kolejnego desantu nad zatoką Hansa i tam ściąga wojska, a Hollandia, zaplecze lotnicze i magazynowe, ma bardzo niewiele oddziałów bojowych. Amerykański historyk Edward Drea nazwał później tę operację „najlepszą godziną MacArthura w II wojnie światowej i największym pojedynczym wkładem Ultry w jego strategię na Pacyfiku”.

Japońskie dowództwo nie było tego zagrożenia zupełnie nieświadome. 2 Armia Okręgowa, której od marca podlegała 18 Armia, poleciła Adachiemu przesunąć siły z rejonu Madangu i zatoki Hansa do Hollandii. Adachi zwlekał: uważał, że alianci uderzą najpierw nad zatoką Hansa, i chciał tam przyjąć bitwę. Dopiero pod naciskiem przysłanego z rozkazem szefa sztabu armii okręgowej wyznaczył do marszu na zachód 66 Pułk Piechoty, który miał dotrzeć do Hollandii w czerwcu. Alianci podtrzymywali jego przekonanie: lotnictwo i okręty ostrzeliwały wybrzeże pod Wewakiem, a na brzeg wysadzano pozorowane patrole rozpoznawcze.

Przygotowania

Pod koniec marca MacArthur i Nimitz spotkali się w Brisbane. MacArthur chciał, by wielkie lotniskowce Floty Pacyfiku osłaniały desant przez osiem dni; Nimitz zgodził się tylko na krótki okres po lądowaniu, bo potrzebował ich do kolejnych operacji na środkowym Pacyfiku. Aby wypełnić lukę, zanim lotniska pod Hollandią zaczną działać, postanowiono jednocześnie zająć Aitape, gdzie Japończycy mieli lotnisko Tadji, które dawało się szybko uruchomić. Osiem lotniskowców eskortowych miało wspierać oba desanty. Termin lądowania, pierwotnie wyznaczony na 15 kwietnia, przesunięto na 22 kwietnia.

Od 30 marca do 3 kwietnia samoloty amerykańskiej 5 Armii Lotniczej gen. George’a Kenneya atakowały lotniska na równinie Sentani. Japończycy, przekonani, że Hollandia leży poza zasięgiem alianckich myśliwców, stłoczyli tam samoloty swojej 6 Dywizji Lotniczej. Według amerykańskich szacunków na ziemi i w powietrzu zniszczono wtedy około 400 maszyn. Japońskie lotnictwo na Nowej Gwinei przestało się liczyć. W tym samym czasie lotniskowce wiceadm. Marca Mitschera z zespołu TF 58 uderzyły na japońskie bazy na wyspach Palau, a lotnictwo i okręty podwodne, naprowadzane przez odczytane depesze, topiły statki wiozące posiłki do Wewaku i Hollandii. 19 kwietnia brytyjsko-amerykański zespół lotniskowców Floty Wschodniej zaatakował Sabang na Sumatrze, by związać japońskie lotnictwo na zachodzie.

Do operacji zebrano około 84 tysięcy ludzi, w tym ponad 50 tysięcy żołnierzy przeznaczonych do walki, oraz ponad 200 okrętów i statków 7 Floty, z zespołem desantowym TF 77 kontradm. Daniela Barbeya. Całością sił lądowych dowodził gen. Walter Krueger, dowódca 6 Armii, występującej jako „Alamo Force”. Pod Hollandią miał walczyć I Korpus gen. Roberta Eichelbergera („Reckless Task Force”): dwa pułkowe zespoły bojowe 24 Dywizji Piechoty w zatoce Tanahmerah i dwa zespoły 41 Dywizji Piechoty w zatoce Humboldt. Pod Aitape lądował 163 Pułkowy Zespół Bojowy 41 Dywizji pod dowództwem gen. bryg. Jensa Doe („Persecution Task Force”). Ostrzał przybrzeżny prowadziły dwa zespoły krążowników – australijski, dowodzony przez brytyjskiego kontradm. Victora Crutchleya, z HMAS „Australia” i HMAS „Shropshire”, oraz amerykański kontradm. Russella Berkeya.

Japończyków w rejonie Hollandii alianci szacowali na około 14 tysięcy. W rzeczywistości było ich około 11 tysięcy, lecz prawie wyłącznie personel lotniczy, marynarze, żołnierze służb tyłowych i obsługi przeciwlotnicze; oddziałów zdolnych do walki w polu było kilkaset. Dowództwo zmieniało się co kilka tygodni: gen. mjr Toyozō Kitazono przybył na miejsce niedługo przed desantem, a dowódca 6 Dywizji Lotniczej został odwołany po zniszczeniu jego samolotów. Żaden plan obrony nie był gotowy.

Lądowanie

Konwoje wyszły z Finschhafen, przylądka Cretin i wyspy Goodenough w dniach 16–18 kwietnia, połączyły się z zespołem z zatoki Seeadler i 20 kwietnia spotkały się z lotniskowcami eskortowymi na północ od Manusu. Kluczyły na zachód od Wysp Admiralicji, aby uniknąć japońskiego lotnictwa, po czym skręciły ku wybrzeżu. Od 21 kwietnia samoloty TF 58 bombardowały lotniska pod Hollandią, na Wakde i pod Sarmi. W nocy z 21 na 22 kwietnia zespół wschodni odłączył się w kierunku Aitape, a reszta rozdzieliła się na dwie grupy płynące do zatok Tanahmerah i Humboldt.

W zatoce Tanahmerah, za grzbietem gór Cyklopa, 19 i 21 Pułk 24 Dywizji wyszły na brzeg niemal bez oporu. Kłopotem okazał się teren, którego nie zdołano rozpoznać, bo australijski patrol wysadzony z okrętu podwodnego w marcu został rozbity. Jedna z plaż kończyła się bagnem trzydzieści metrów od wody, druga była wąska, a drogi, które planiści spodziewali się zastać, nie istniały. Sprzęt piętrzył się na brzegu, więc dalsze rzuty skierowano do zatoki Humboldt, a piechota przedzierała się wąską ścieżką w głąb lądu, ku równinie Sentani.

W zatoce Humboldt 162 i 186 Pułk 41 Dywizji również zaskoczyły obrońców. Po ostrzale z krążowników i ataku rakietowym z okrętów desantowych zdobyto wzgórze górujące nad plażą; obsługi japońskich dział przeciwlotniczych w większości porzuciły stanowiska i uciekły w głąb lądu. Jeszcze 22 kwietnia na brzeg zeszło kilka tysięcy ton zaopatrzenia i ponad 300 pojazdów. Plaża była jednak zatłoczona, bo przed desantem mieściła japoński skład zaopatrzenia, który płonął od bombardowań. Wieczorem 23 kwietnia samotny japoński bombowiec, naprowadzony przez pożar, zbombardował plażę: zginęły 24 osoby, około stu zostało rannych, a ogień strawił większość amunicji i żywności wyładowanej w pierwszych dniach. Piechota w głębi lądu przez pewien czas musiała liczyć na zrzuty z powietrza.

Mimo to natarcie postępowało szybko. 162 Pułk zajął sam port Hollandia, a 186 Pułk, wsparty pływającymi transporterami przerzucanymi przez jezioro Sentani, 26 kwietnia zdobył lotniska we wschodniej części równiny i jeszcze tego dnia połączył się z oddziałami 24 Dywizji, które nadeszły od zachodu. MacArthur przyglądał się lądowaniu z pokładu krążownika USS „Nashville”, a 22 kwietnia sam zszedł na brzeg w obu zatokach.

Pod Aitape łodzie desantowe, zdezorientowane przez dym z pożarów, wyszły na brzeg w innym miejscu, niż planowano, choć nadal w pobliżu lotniska Tadji. Opór był znikomy: z około tysiąca Japończyków większość stanowiły obsługi przeciwlotnicze i oddziały tyłowe, a żołnierze wycofali się w góry. Lotnisko zajęto do południa 22 kwietnia. Saperzy lotniczy australijskiego 62 Skrzydła Budowlanego (No. 62 Works Wing) Royal Australian Air Force pracowali bez przerwy i już 24 kwietnia na pas Tadji wylądowały myśliwce P-40 australijskiego 78 Skrzydła. Do 4 maja Amerykanie stracili pod Aitape 19 zabitych i 40 rannych, Japończycy według amerykańskich szacunków około 525 zabitych.

Rozbity garnizon i odcięta armia

Zorganizowany opór pod Hollandią w praktyce ustał w ciągu kilku dni, choć oczyszczanie okolicy trwało do 6 czerwca. Według amerykańskiej historii oficjalnej Japończycy stracili około 3300 zabitych i 611 jeńców; straty amerykańskie wyniosły około 150 zabitych i około tysiąca rannych (dane różnią się w zależności od źródła i przyjętego okresu). Większość garnizonu – około 7 tysięcy ludzi – zebrała się na zachód od jeziora Sentani, pod Genjem, i ruszyła przez dżunglę ku Sarmi, ponad 200 kilometrów na zachód. Byli to w większości lotnicy, marynarze i żołnierze służb, bez żywności, leków i doświadczenia w marszu przez dżunglę. Wielu zmarło z głodu, wyczerpania i chorób tropikalnych. Szacunki liczby tych, którzy dotarli do Sarmi, wahają się od kilkuset (japońskie obliczenia mówiły o około 7 procentach) do około tysiąca.

Dla 18 Armii utrata Hollandii i Aitape oznaczała odcięcie. Ponad 50 tysięcy żołnierzy Adachiego pod Wewakiem i nad zatoką Hansa znalazło się między Australijczykami na wschodzie a Amerykanami na zachodzie, bez nadziei na zaopatrzenie z morza. Dowództwo japońskie kazało im najpierw obejść Hollandię i Aitape przez dżunglę i dołączyć do 2 Armii gen. Fusatarō Teshimy w zachodniej Nowej Gwinei, potem zmieniło zdanie i pozwoliło Adachiemu na kontrnatarcie. Przygotowania do niego zajęły ponad dwa miesiące marszu po zniszczonych drogach.

Miejsce w wojnie

Lądowanie pod Hollandią i Aitape było jedną z najbardziej udanych operacji desantowych wojny na Pacyfiku. Przy niewielkich stratach własnych MacArthur jednym ruchem ominął najsilniejsze zgrupowanie japońskie na Nowej Gwinei i przesunął front o setki kilometrów na zachód. Japońska linia obrony na Wakde i pod Sarmi straciła sens; dowództwo musiało przenieść obronę dalej, na Biak i do Manokwari na Ptasiej Głowie. Operacja potwierdziła też skuteczność metody, którą Amerykanie stosowali od czasu operacji Hailstone na środkowym Pacyfiku: lotniskowce Mitschera mogły na kilka dni przenieść przewagę w powietrzu tam, gdzie nie sięgało lotnictwo lądowe. Po odejściu spod Hollandii zespół TF 58 jeszcze raz uderzył na Truk.

W następnych miesiącach alianci posuwali się wzdłuż wybrzeża jeszcze szybciej: w maju wylądowali na Wakde i Biak, w lipcu na Noemfoor i pod Sansaporem na Ptasiej Głowie, we wrześniu na Morotai. Pod Aitape, gdzie obronę objął XI Korpus gen. Charlesa P. Halla, w lipcu i sierpniu 1944 roku około 20 tysięcy żołnierzy 18 Armii uderzyło przez rzekę Driniumor. W kilkutygodniowych walkach Japończycy stracili według szacunków około 8–10 tysięcy zabitych, a ich armia nie odzyskała już zdolności do większych działań. Resztki 18 Armii, głodujące i dziesiątkowane przez choroby, trwały pod Wewakiem do końca wojny; od końca 1944 roku walczyli z nimi Australijczycy. Adachi poddał się we wrześniu 1945 roku.

Hollandia stała się jedną z największych baz alianckich na Pacyfiku, znaną jako Baza G. Nad zatoką Humboldt powstały port, składy paliwa i amunicji oraz warsztaty, a na lotniskach Sentani stacjonowały eskadry bombowe. Przeniesiono tu dowództwa 6 Armii, 5 Armii Lotniczej i 7 Floty, a we wrześniu 1944 roku także wysunięte stanowisko kwatery głównej MacArthura, z kwaterą na wzgórzu nad jeziorem Sentani. W październiku 1944 roku z Hollandii i z zatoki Seeadler na Manusie wyszły konwoje, które przewiozły wojska MacArthura na Leyte i otworzyły drogę do bitwy w zatoce Leyte. Skok z 22 kwietnia, przygotowany dzięki odczytanym depeszom i odwadze, której kryptonim „Reckless” nie ukrywał, był w tej drodze na Filipiny pierwszym wielkim krokiem.