Amerykanie na Nowych Hebrydach

W połowie sierpnia 1942 roku, gdy piechota morska broniła się na Guadalcanalu, Nowe Hebrydy zmieniały się w najważniejsze zaplecze amerykańskiej ofensywy na Wyspach Salomona. 11 sierpnia na wyspę Espiritu Santo przypłynął 7 Batalion Budowlany marynarki wojennej, który w ciągu następnych dwóch miesięcy zbudował tam drugie lotnisko myśliwskie, pas dla ciężkich bombowców, bazę wodnosamolotów, bazę kutrów torpedowych, szpitale i obozy dla kilku tysięcy ludzi. Kilkaset kilometrów na południe, na wyspie Efate, działała już od kilku miesięcy amerykańska baza z lotniskiem i kotwicowiskiem dla floty.

Niektóre zestawienia podają, że 12 sierpnia siły amerykańskie „zakładają bazy na Nowych Hebrydach”. To uproszczenie. Amerykanie byli na archipelagu od marca 1942 roku, a pierwsze lotnisko na Espiritu Santo działało już pod koniec lipca. Sierpień był natomiast miesiącem, w którym obie bazy przestały być wysuniętymi placówkami osłonowymi i zaczęły rozrastać się w wielkie zaplecze frontu, a przybycie 7 Batalionu 11 sierpnia było tego najlepszym znakiem.

Wspólna kolonia dwóch mocarstw

Nowe Hebrydy, łańcuch około 80 wysp na północny wschód od Nowej Kaledonii, były od 1906 roku jedynym na świecie kondominium brytyjsko-francuskim. Archipelagiem rządzili wspólnie dwaj komisarze-rezydenci, brytyjski i francuski, a wszystko poza wspólnym sądem istniało podwójnie: dwie policje, dwa systemy szkół i szpitali, dwie waluty i dwa więzienia. Osadnicy wybierali, pod czyim prawem chcą żyć, a kilkadziesiąt tysięcy rdzennych mieszkańców nie było obywatelami żadnego z tych państw. Niewielka biała społeczność, w większości francuska, żyła z plantacji kokosów, kawy i kakao. Stolicą była Vila na Efate, dziś Port Vila.

Po klęsce Francji w 1940 roku francuska część administracji pierwsza spośród francuskich kolonii opowiedziała się za Charles’em de Gaulle’em: w lipcu 1940 roku komisarz-rezydent Henri Sautot ogłosił przyłączenie do Wolnej Francji, a we wrześniu przeniósł się do Numei, by tam doprowadzić do podobnego zwrotu. Za Nowymi Hebrydami poszły kolejne posiadłości na Pacyfiku, do których w maju 1942 roku dołączyły Wallis i Futuna. Dzięki temu, gdy po Pearl Harbor Amerykanie zaczęli budować łańcuch baz na szlaku z Hawajów do Australii, mogli korzystać z wysp za zgodą obu władz kondominium: Londynu i Komitetu Narodowego Francji Walczącej. De Gaulle już w grudniu 1941 roku udostępnił aliantom porty i lotniska na Nowej Kaledonii, Nowych Hebrydach i Tahiti, a stosunki między francuskimi władzami a amerykańskimi dowódcami na archipelagu układały się spokojniej niż w Numei.

Efate: operacja Roses

Pierwszym celem była Efate z przystanią w Vila i obszerną zatoką Havannah. 20 marca 1942 roku adm. Ernest King zatwierdził plan zajęcia i obrony wyspy pod kryptonimem Roses: armia miała jej bronić, a marynarka zbudować bazę, lotnisko i stanowiska dla wodnosamolotów. Niespełna pięćset żołnierzy z grupy gen. Alexandra Patcha, która dopiero co przybyła do Nowej Kaledonii, dotarło na wyspę w drugiej połowie marca i razem z garstką Australijczyków tworzyło najdalej wysuniętą placówkę aliantów w tym rejonie. Na początku kwietnia przypłynął 4 Batalion Obronny piechoty morskiej z artylerią nadbrzeżną i przeciwlotniczą, a 4 maja oddział Seabees, czyli żołnierzy batalionów budowlanych marynarki. Marines oczyścili już na plantacji pod Vila wąski pas ziemi; budowlani wydłużyli go do ponad 1800 metrów i utwardzili koralem. W tym samym czasie, gdy Japończycy wylądowali na Tulagi, australijska placówka z tamtej wyspy odpłynęła właśnie w kierunku Vila. Później lotnisko na Efate nazwano Bauer Field, na cześć dowódcy stacjonującej tam latem eskadry myśliwskiej piechoty morskiej, ppłk. Harolda Bauera, który zginął w listopadzie 1942 roku nad Guadalcanalem.

Espiritu Santo: Button

Efate leżała jednak za daleko od Wysp Salomona, by bombowce mogły z niej skutecznie atakować japońskie lotnisko, które od lipca powstawało nad Lungą na Guadalcanalu. Wybór padł na Espiritu Santo, największą i najbardziej wysuniętą na północ wyspę archipelagu, kilkaset kilometrów bliżej celu. 28 czerwca przybyła tam grupa rozpoznawcza, a 8 lipca niewielki oddział Seabees z Efate, bateria przeciwlotnicza 4 Batalionu Obronnego i kompania czarnoskórych żołnierzy z segregowanego 24 Pułku Piechoty. Dostali dwadzieścia dni na zbudowanie lotniska. Pracowało przy nim 295 piechurów, 90 marines i 50 miejscowych robotników; karczowali las i plantacje kokosów dzień i noc, przy reflektorach. Pas o długości około 1800 metrów był gotowy w terminie. 28 lipca wylądowały na nim pierwsze myśliwce, następnego dnia bombowce B-17 26 Eskadry Bombowej, a 30 lub 31 lipca (źródła się różnią) przeprowadziły pierwszy nalot na Guadalcanal. Do lądowania 7 sierpnia bombowce z Espiritu Santo regularnie atakowały Tulagi i lotnisko nad Lungą, tankując z beczek.

Bazę na Espiritu Santo oznaczono kryptonimem Button. W zatoce Segond, przy osadzie Luganville, zakotwiczył okręt-baza wodnosamolotów, a łodzie latające Catalina z Espiritu Santo i Efate patrolowały morza na północ od archipelagu. Nie wykryły jednak w porę krążowników wiceadm. Gun’ichiego Mikawy, które w nocy z 8 na 9 sierpnia rozbiły aliancką osłonę koło wyspy Savo.

Sierpień: z placówki w zaplecze

Po wylądowaniu na Guadalcanalu znaczenie Nowych Hebrydów wzrosło skokowo. Dowódca lotnictwa lądowego Południowego Pacyfiku kontradm. John S. McCain kierował z nich bombowcami i samolotami rozpoznawczymi, które osłaniały wyspę, a przez Efate i Espiritu Santo przechodziły samoloty i zaopatrzenie dla Henderson Field. 7 Batalion Budowlany, który przypłynął 11 sierpnia, w ciągu sześćdziesięciu dni ułożył drugi pas myśliwski i pas bombowy z perforowanej stalowej blachy na koralowej podsypce nad zatoką Pallikulo, zbudował bazę kutrów torpedowych, rampy dla wodnosamolotów w zatoce Segond, dziesięć obozów i ponad 40 kilometrów dróg. W październiku i w kolejnych miesiącach przypływały następne bataliony.

Wojna wkroczyła też w życie mieszkańców. Amerykanie zwerbowali do pracy przy rozładunku, budowie i w szpitalach około 10 tysięcy miejscowych mężczyzn, płacąc im w dolarach i dając dostęp do towarów, jakich wyspy nigdy nie widziały. Spotkanie z bogactwem armii, w której służyli także czarnoskórzy żołnierze, wzmocniło na wyspie Tanna ruch Johna Fruma, jeden z najbardziej znanych kultów cargo.

Miejsce w wojnie

Espiritu Santo stała się drugą co do wielkości amerykańską bazą na Pacyfiku po Pearl Harbor, z pływającymi dokami zdolnymi przyjąć okręty liniowe, szpitalami na tysiące łóżek i czterema lotniskami. Stąd w kolejnych miesiącach startowały bombowce i posiłki dla Guadalcanalu, tu naprawiano okręty uszkodzone w bitwach u Wysp Salomona. 26 października 1942 roku wszedł na amerykańskie miny przy wejściu do portu przerobiony na transportowiec liniowiec „President Coolidge”; zginęło tylko dwóch ludzi, a wrak jest dziś jednym z najsłynniejszych miejsc nurkowych świata. Do końca wojny przez Nowe Hebrydy przewinęło się według amerykańskich danych około pół miliona żołnierzy i marynarzy. Jednym z nich był oficer marynarki James Michener, który z obserwacji z Espiritu Santo stworzył zbiór opowiadań „Tales of the South Pacific”, nagrodzony Pulitzerem i przerobiony na musical „South Pacific”.

Japonia nigdy nie zdołała zaatakować archipelagu, poza nielicznymi nalotami nękającymi. Baza, od której zależał los Guadalcanalu, pozostała bezpieczna, a kondominium przetrwało wojnę i istniało jeszcze 35 lat; w 1980 roku Nowe Hebrydy uzyskały niepodległość jako Vanuatu.