Montgomery dowódcą 8 Armii

13 sierpnia 1942 roku po południu gen. por. Bernard Montgomery objął dowództwo brytyjskiej 8 Armii, która od lipca broniła pozycji pod El Alamein, około stu kilometrów od Aleksandrii. Przyleciał do Egiptu dzień wcześniej i miał przejąć armię dopiero 15 sierpnia, ale po rozmowie z oficerami sztabu uznał, że nie ma na co czekać, i zawiadomił Kair, że od tej chwili on dowodzi. Tego samego wieczoru oświadczył sztabowi, że wszystkie plany dalszego odwrotu mają zostać spalone: 8 Armia będzie walczyć tam, gdzie stoi. Była to ostatnia z serii zmian, które w pierwszej połowie sierpnia przeprowadził w dowództwie na Bliskim Wschodzie Winston Churchill.

Często pisze się, że Montgomery został dowódcą 8 Armii, „która obejmowała alianckie siły lądowe w Egipcie i Libii”, i że Churchill chciał więcej działań ofensywnych w Afryce Północnej. Drugie jest trafne, pierwsze wymaga sprostowania. 8 Armia była armią polową na Pustyni Zachodniej, a nie całością wojsk lądowych w regionie: garnizony w Delcie Nilu, w Palestynie, Syrii, Iraku i Persji podlegały innym dowództwom. W Libii, z wyjątkiem odległych oaz na południu, w sierpniu 1942 roku nie było już wojsk brytyjskich – od upadku Tobruku cała Cyrenajka znajdowała się w rękach Osi. Samą decyzję o powierzeniu armii Montgomery’emu podjęto 7 i 8 sierpnia w Kairze i Londynie; 13 sierpnia to dzień, w którym faktycznie objął dowództwo.

Kryzys lata 1942

Wiosną i latem 1942 roku 8 Armia przeżyła serię klęsk. Pod Gazalą Armia Pancerna „Afryka” feldmarsz. Erwina Rommla rozbiła jej dywizje pancerne, 21 czerwca padł Tobruk z około 33 tysiącami żołnierzy, a niedobitki wycofały się w głąb Egiptu. Naczelny dowódca na Bliskim Wschodzie gen. Claude Auchinleck 25 czerwca odwołał dowódcę armii gen. Neila Ritchiego i sam objął dowództwo w polu. W pierwszej bitwie pod El Alamein zatrzymał Rommla, ale lipcowe kontrnatarcia – pospieszne i źle skoordynowane – nie przyniosły przełamania, a 31 lipca, pod koniec tej bitwy, Auchinleck wstrzymał działania zaczepne do połowy września.

W Londynie oznaczało to kłopoty polityczne. Churchill w lipcu obronił się przed wotum nieufności, ale wiedział, że następna klęska w Afryce może go kosztować urząd. Lada dzień miał też jechać do Moskwy, by powiedzieć Józefowi Stalinowi, że drugiego frontu w Europie w 1942 roku nie będzie. Potrzebował zwycięstwa, a przynajmniej dowódcy, który je obieca.

Churchill w Kairze

3 sierpnia Churchill przyleciał do Kairu. Tego samego dnia dotarł tam szef Imperialnego Sztabu Generalnego gen. Alan Brooke, a na miejscu był już premier Związku Południowej Afryki feldmarsz. Jan Smuts, któremu Churchill bardzo ufał. Przez kilka dni premier rozmawiał z Auchinleckiem, objeżdżał obozy i lotniska, a 5 sierpnia pojechał na front pod El Alamein. Wrażenie było złe: sztab 8 Armii mieszkał w prowizorycznych namiotach wśród much na grzbiecie Ruweisat, oficerowie mówili o kolejnych przegrupowaniach, a Auchinleck powtarzał, że armia nie będzie gotowa do natarcia przed połową września. Churchill chciał uderzenia znacznie wcześniej.

Brooke miał do Auchinlecka mniej zastrzeżeń jako do żołnierza niż do jego doboru ludzi. Obarczał winą zwłaszcza zastępcę szefa sztabu gen. mjr. Erica Dorman-Smitha, któremu przypisywał zły wpływ na dowodzenie bronią pancerną. Obaj zgadzali się, że Auchinleck nie może jednocześnie kierować całym Bliskim Wschodem i dowodzić armią w polu, i że 8 Armia, po tylu klęskach, przestała ufać swoim generałom.

6 sierpnia Churchill przedstawił gabinetowi wojennemu w Londynie swoje propozycje. Naczelnym dowódcą na Bliskim Wschodzie miał zostać gen. Harold Alexander, który w 1940 roku dowodził ostatnimi oddziałami pod Dunkierką, a w 1942 roku wyprowadził resztki wojsk brytyjskich z Birmy. 8 Armię miał objąć gen. por. William Gott, dowódca XIII Korpusu, od początku wojny walczący na pustyni, popularny wśród żołnierzy i polecany przez ministra spraw zagranicznych Anthony’ego Edena. Brooke wolał Montgomery’ego, który dowodził wtedy Armią Południowo-Wschodnią w Anglii; po rozmowie z Gottem 5 sierpnia zapisał, że ten jest zmęczony i „wypróbował już na Niemcach większość swoich pomysłów”. Churchill przeforsował jednak Gotta. Z wydzielonego z Bliskiego Wschodu obszaru Persji i Iraku miało powstać osobne dowództwo, które zaproponowano Auchinleckowi.

Śmierć Gotta

7 sierpnia po południu Gott leciał z frontu do Kairu, by przed objęciem armii odpocząć kilka dni. Lot był uważany za bezpieczny – tą samą trasą kilka dni wcześniej leciał bez eskorty Churchill. Samolot transportowy Bristol Bombay z 216 Dywizjonu RAF został jednak przechwycony przez dwa niemieckie myśliwce Messerschmitt Bf 109 z 27 Pułku Myśliwskiego. Młody pilot zdołał lądować awaryjnie na pustyni, ale myśliwce ostrzelały maszynę na ziemi i spłonęła. Zginęła większość pasażerów, w tym Gott. Według relacji niemieckich lotników dopiero po powrocie do bazy dowiedzieli się, kogo zestrzelili.

Jeszcze tego wieczoru Churchill, za radą Brooke’a i Smutsa, zgodził się na Montgomery’ego i wysłał depeszę do Londynu. Montgomery dopiero co usłyszał, że ma dowodzić brytyjską 1 Armią w planowanej inwazji na francuską Afrykę Północną pod rozkazami gen. Dwighta Eisenhowera, w miejsce Alexandra. 8 sierpnia rano dowiedział się, że jedzie do Egiptu.

Odwołanie Auchinlecka

8 sierpnia płk Ian Jacob z sekretariatu gabinetu wojennego zawiózł Auchinleckowi do jego kwatery na pustyni list Churchilla. Premier pisał, że gabinet wojenny postanowił podzielić dowództwo Bliskiego Wschodu, i proponował generałowi nowe Dowództwo Persji i Iraku. Auchinleck przyjął decyzję z godnością, ale nowego stanowiska nie przyjął: uważał wydzielenie Persji i Iraku za strategiczny błąd i nie chciał, by wyglądało to na nagrodę pocieszenia. Dowództwo to objął później gen. Henry Maitland Wilson. Wraz z Auchinleckiem odeszli z Kairu szef sztabu gen. Thomas Corbett i Dorman-Smith; dowódca XXX Korpusu gen. por. William Ramsden, który po śmierci Gotta tymczasowo dowodził 8 Armią, wkrótce również stracił stanowisko.

10 sierpnia Churchill przekazał Alexandrowi pisemną dyrektywę. Jej pierwszy punkt brzmiał: głównym i najważniejszym zadaniem naczelnego dowódcy jest „przy pierwszej sposobności wziąć do niewoli lub zniszczyć niemiecko-włoską armię dowodzoną przez feldmarszałka Rommla, razem z całym jej zaopatrzeniem i zapleczem w Egipcie i Libii”. To z tego dokumentu, a nie z zakresu dowództwa 8 Armii, pochodzi wzmianka o Egipcie i Libii. Tej samej nocy Churchill odleciał przez Teheran do Moskwy. Formalnie Alexander przejął Bliski Wschód 15 sierpnia.

Pierwsze dni Montgomery’ego

Montgomery wyleciał z Anglii 10 sierpnia i rankiem 12 sierpnia był w Kairze. W kwaterze głównej rozmawiał z Auchinleckiem, który polecił mu przejąć armię 15 sierpnia. W swoich wspomnieniach z 1958 roku Montgomery twierdził, że Auchinleck przedstawił mu wtedy plan wycofania się – w razie silnego ataku Rommla – do Delty Nilu, a nawet dalej. Auchinleck stanowczo temu zaprzeczał; istniały plany ewakuacyjne, jakie ma każdy sztab, ale jego rozkazy z lipca przewidywały obronę pozycji pod El Alamein.

13 sierpnia rano Montgomery pojechał na front. Na skrzyżowaniu dróg czekał na niego szef sztabu 8 Armii bryg. Francis de Guingand, którego znał z dawnej służby; po drodze opowiedział mu o stanie armii. W kwaterze na grzbiecie Ruweisat Montgomery zastał sztab, który nie wiedział, co zrobi Rommel ani co ma zrobić on sam. Około czternastej oznajmił, że obejmuje dowództwo, i wysłał do Kairu depeszę, że zrobił to dwa dni przed wyznaczonym terminem. Według wspomnień Montgomery’ego Auchinleck był tym rozgniewany, ale nie zaprotestował.

Wieczorem Montgomery zebrał oficerów sztabu i wygłosił przemówienie, które stało się częścią jego legendy. Zapowiedział, że kazał spalić wszystkie plany i instrukcje dotyczące dalszego odwrotu: „Jeśli nie możemy zostać tu żywi, to zostaniemy tu martwi”. Mówił, że Rommel ma zaatakować lada chwila – „Doskonale. Niech atakuje” – że z Suezu przybywają nowe amerykańskie czołgi Sherman, że armia przestanie walczyć rozproszonymi grupami bojowymi, a dywizje będą walczyć jako dywizje. Gdy będzie gotowa, przejdzie do ofensywy, która „wyrzuci Rommla i jego armię z Afryki”.

Nowy porządek

W ciągu następnych dni Montgomery przeniósł kwaterę główną armii z grzbietu Ruweisat nad morze, do Burg al-Arab, obok dowództwa lotnictwa pustynnego wicemarsz. Arthura Coninghama, by armia i lotnictwo planowały bitwę razem. De Guingand został szefem sztabu z pełnomocnictwem do wydawania rozkazów w imieniu dowódcy. Na miejsce Gotta do XIII Korpusu sprowadzono z Anglii gen. por. Briana Horrocksa. Montgomery zażądał od Alexandra świeżo przybyłej z Wielkiej Brytanii 44 Dywizji Piechoty, przeznaczonej do obrony Delty, i ustawił ją na grzbiecie Alam Halfa, kilkanaście kilometrów za linią frontu, a czołgi okopał tak, by walczyły z miejsca jak działa przeciwpancerne, zamiast szarżować na niemieckie działa. Zaczął też tworzyć odwód pancerny, z którego miał powstać korpus do przyszłej ofensywy.

Równie ważne było to, co działo się w głowach żołnierzy. Montgomery jeździł od jednostki do jednostki, przemawiał do żołnierzy, rozdawał papierosy, a wkrótce zamienił regulaminową czapkę na czarny beret czołgisty z dwiema odznakami, który stał się jego znakiem rozpoznawczym. Gdy 19 sierpnia Churchill, wracający z Moskwy, przyjechał z Brooke’em i Alexandrem do 8 Armii, wszystkich uderzyła zmiana nastroju. Montgomery przedstawił im plan obrony i zapowiedział, że Rommel uderzy na południowym odcinku, a potem skręci ku grzbietowi Alam Halfa. Wiedział to w dużej mierze z odczytywanych przez Brytyjczyków niemieckich depesz szyfrowanych Enigmą, choć oficjalnie nikt w armii nie mógł o tym mówić.

Spór o dziedzictwo Auchinlecka

Od dziesięcioleci historycy spierają się, ile w tym było pracy samego Montgomery’ego. Plan, którego pozycje obsadził, przygotował w ogólnych zarysach Auchinleck z Dorman-Smithem w ocenie sytuacji z 27 lipca: Rommel miał uderzyć na południu, by obejść 8 Armię, a obrona miała się oprzeć na polach minowych i na grzbiecie Alam Halfa. Montgomery we wspomnieniach przypisywał sobie i plan, i ocalenie Egiptu. Jego zwolennicy podkreślają, że zmienił ten plan w decydujący sposób – wprowadził na grzbiet 44 Dywizję, zrezygnował z ruchomej obrony, w której 8 Armia dotąd przegrywała, i dał żołnierzom pewność, że nie będzie dalszego odwrotu. Krytycy, poczynając od Correllego Barnetta, uważają, że przejął gotowy system obrony i armię, którą Auchinleck już zatrzymał, a sam później zbudował legendę na cudzej pracy. Obie strony zgadzają się co do jednego: po 13 sierpnia 8 Armia odzyskała wiarę w siebie.

Miejsce w wojnie

Zmiana dowództwa zamykała okres, w którym brytyjscy generałowie w Afryce Północnej zmieniali się co kilka miesięcy, a Rommel uchodził za niezwyciężonego. Montgomery od początku stawiał sprawę jasno: nie przejdzie do natarcia, dopóki nie będzie miał przytłaczającej przewagi i wyszkolonych żołnierzy, nawet wbrew naciskom Churchilla. Tymczasem na Morzu Śródziemnym brytyjska flota przeprowadzała właśnie konwój „Pedestal” na Maltę, której samoloty i okręty podwodne miały w kolejnych tygodniach topić statki z paliwem dla Rommla.

Przewidywania się sprawdziły. W nocy z 30 na 31 sierpnia Rommel zaatakował na południowym odcinku i w bitwie pod Alam Halfa został odparty – była to jego ostatnia ofensywa w Egipcie. Montgomery nie ścigał go, lecz przez kolejne tygodnie gromadził siły, a 23 października rozpoczął drugą bitwę pod El Alamein. Jej wygrana, kilka dni przed lądowaniem aliantów we francuskiej Afryce Północnej, uczyniła z niego najsłynniejszego brytyjskiego generała wojny, a Churchill mógł powiedzieć, że to „koniec początku”. Auchinleck wrócił do służby w czerwcu 1943 roku jako naczelny dowódca w Indiach.