Wolni Francuzi na Wallis i Futunie

Pod koniec maja 1942 roku w lagunie wyspy Uvea, zwanej przez Europejczyków Wallis, stanął niewielki francuski okręt wojenny, awizo „Chevreuil” z Numei. Wysadził na brzeg kilkunastoosobowy oddział Wolnych Francuzów, który bez jednego strzału aresztował rezydenta Léona Vrignauda, przedstawiciela rządu marszałka Philippe’a Pétaina. Protektorat Wallis i Futuna, ostatnie francuskie terytorium na Pacyfiku, które dochowało wierności Vichy, przeszedł pod władzę generała Charles’a de Gaulle’a.

Popularne kalendaria zapisują to wydarzenie pod 26 maja. Francuskie relacje uczestników i opracowania historyków podają 27 maja jako dzień, w którym „Chevreuil” wszedł do laguny, a Amerykanie wylądowali następnego dnia, 28 maja.

Ostatnia placówka Vichy na Pacyfiku

Po klęsce Francji latem 1940 roku francuskie posiadłości na Pacyfiku jedna po drugiej przyłączały się do Wolnej Francji: w lipcu Nowe Hebrydy, we wrześniu Polinezja i Nowa Kaledonia. Wallis i Futuna, dwie małe grupy wysp między Fidżi a Samoa, z około siedmioma tysiącami polinezyjskich mieszkańców, zostały przy Vichy. Rozstrzygnęło o tym kilku Europejczyków: rezydent Vrignaud, który objął urząd w lipcu 1940 roku, i przede wszystkim biskup Alexandre Poncet, marysta, przeciwnik republiki i gorący zwolennik Pétaina. Rodzime władze, król Uvei noszący tytuł Lavelua i wodzowie Futuny, w sporze między Londynem a Vichy nie miały wiele do powiedzenia; francuski historyk Jean-Marc Regnault uważa późniejszą opowieść o gaullistowskim zapale Wallisyjczyków za legendę.

Wierność Vichy oznaczała odcięcie od świata. Sąsiednie wyspy należały do Brytyjczyków, Nowozelandczyków i Amerykanów, a Numea była gaullistowska, więc od stycznia 1941 roku przez blisko półtora roku do Wallis nie przypłynął żaden statek. Brakowało mąki, benzyny, lekarstw i pieniędzy. Jedyną drogą łączności z rządem Vichy stała się radiostacja, która utrzymywała kontakt z odległymi Indochinami admirała Jeana Decoux; stamtąd napływały pochwały dla Francuzów z Wallis za to, że wolą głód od mąki „dysydentów”. W marcu 1941 roku, za przyzwoleniem rezydenta i biskupa, wodzowie wybrali nowego króla Uvei, choć ten odmówił złożenia przysięgi na wierność marszałkowi. De Gaulle zatwierdził w lutym 1941 roku plan odzyskania wysp, ale wiadomość o nim dotarła do Vrignauda i wyprawę odłożono.

Amerykanie zmieniają rachunek

Wybuch wojny na Pacyfiku nadał zapomnianym wysepkom znaczenie strategiczne. Amerykanie budowali łańcuch baz na drodze z Hawajów do Australii: na Samoa, na Fidżi, w Nowej Kaledonii i na Bora-Bora. Wallis, leżąca między Samoa a Fidżi, z obszerną laguną i miejscem na lotnisko, doskonale się do tego nadawała. Na początku maja dowódca obszaru południowego Pacyfiku wiceadm. Robert Ghormley zawiadomił wysokiego komisarza Wolnej Francji na Pacyfiku, kontradm. Georges’a Thierry d’Argenlieu, że Stany Zjednoczone zajmą wyspę.

Dla de Gaulle’a, który na początku maja dowiedział się od dziennikarza o brytyjskim desancie na Madagaskarze, przeprowadzonym bez udziału Wolnych Francuzów, była to sprawa zasadnicza. Uważał, że francuskie terytorium musi przejść w ręce Francuzów, zanim stanie na nim obcy żołnierz, bo inaczej sojusznicy potraktują je jak zdobycz. Pamiętał też, jak ostro Waszyngton zareagował w grudniu 1941 roku na zajęcie Saint-Pierre i Miquelon. Tym razem Amerykanie zgodzili się, by na czele ich wyprawy płynął okręt francuski.

Wyprawa „Chevreuil”

W tym samym maju „Chevreuil” wywiózł z Numei do Nowej Zelandii odwołanego gubernatora Nowej Kaledonii Henriego Sautota, a po powrocie dostał nowe zadanie. Około 22–23 maja (źródła różnią się o dzień) d’Argenlieu wezwał do siebie kapitana Molinę, oficera artylerii, którego prawdziwe nazwisko brzmiało Jean España, i polecił mu w ciągu godziny zaokrętować się na awizo. Rozkazy otwarto dopiero na morzu. „Chevreuil” miał 28 maja spotkać się z zespołem amerykańskim, wprowadzić go do laguny Wallis i osadzić jako nowego rezydenta lekarza wojskowego Jean-Baptiste’a Matteia.

Dowódca okrętu, Fourlinnie, postanowił działać sam i dzień wcześniej. Nikt nie wiedział, czy na wyspie nie ma Japończyków. Fourlinnie rozumował, że jeśli ich nie ma, Francuzi poradzą sobie bez pomocy, a jeśli są, lepiej, by zatonął samotny okręt francuski niż prowadzona przez niego flota sojusznicza. Molina się zgodził, bo zarazem był to najlepszy sposób, by wyspę przejęli Francuzi, a nie Amerykanie. „Chevreuil” przeszedł przez wąską i trudną przełęcz Honikulu w rafie na południu wyspy i wszedł do laguny.

Na plaży czekał na nich Vrignaud, który pod słońce nie rozpoznał, czy okręt przysłało Vichy, czy Wolna Francja. Molina oznajmił mu, że na rozkaz wysokiego komisarza musi go aresztować. Rezydent oddał pistolet, dał słowo, że nie będzie uciekał, i sam zaprowadził oddział do rezydencji. Marynarze zajęli radiostację i zmusili radiotelegrafistów do zwrotu ukrytego kwarcu nadajnika. Biskup Poncet przyjął zmianę władzy jak katastrofę, ale zapewnił, że nie będzie przeszkadzał. Molina udał się do pałacu w Mata Utu, gdzie spotkał się z królem i jego ministrami. Według relacji Francuzów przypiął królowi do piersi swoją odznakę z krzyżem lotaryńskim, a król zawołał „Niech żyje Francja, niech żyje generał de Gaulle!”. Następnie podpisał akt przyłączenia do Wolnej Francji, a Molina zawiadomił depeszą de Gaulle’a i d’Argenlieu, że Wallis należy do Wolnej Francji. Dwa dni później do Wolnej Francji przyłączyła się również Futuna, położona ponad 200 kilometrów na południowy zachód.

Amerykańska baza

Następnego dnia do laguny weszły okręty amerykańskie z oddziałami 8 Batalionu Obrony piechoty morskiej, osłaniane według francuskich opracowań przez niszczyciel „O’Brien” i nowozelandzki krążownik „Achilles”. Zaczęła się budowa bazy: lotniska dla ciężkich bombowców w Hihifo na północy wyspy, czynnego od października 1942 roku, drugiego pasa startowego, bazy wodnosamolotów, portu, dróg i szpitala. Na wyspie stacjonowało przeciętnie około 4 tysięcy Amerykanów, okresowo więcej, czyli mniej więcej tyle, ilu było Wallisyjczyków. Ich dolary, sprzęt i towary wywróciły tradycyjny porządek wyspy: zwykli mieszkańcy, pracujący dla wojska, bogacili się szybciej od wodzów, a misjonarze z trudem próbowali pilnować obyczajów.

Zmianę władzy długo trzymano w tajemnicy. Vichy dowiedziało się o niej dopiero w sierpniu, z listów opatrzonych znaczkami Wallis i Futuny z nadrukiem „France Libre”, które Molina kazał sprzedawać, by zasilić pustą kasę protektoratu.

Miejsce w wojnie

Zajęcie Wallis było epizodem drobnym, ale zamknęło pewien rozdział: od tej chwili wszystkie francuskie posiadłości na Pacyfiku należały do Wolnej Francji. Pokazało też, że de Gaulle wyciągnął wnioski z Madagaskaru i Saint-Pierre: zamiast sporu z sojusznikami uzyskał od nich, choć z trudem, uznanie francuskiego pierwszeństwa. Baza na Wallis wzmocniła łańcuch wysp, które po bitwie na Morzu Koralowym, a zwłaszcza po Midway w czerwcu 1942 roku, stały się zapleczem amerykańskiej ofensywy na Wyspach Salomona. Gdy front przesunął się na północ, znaczenie wyspy zmalało: w lutym 1944 roku Amerykanie zaczęli się wycofywać, w czerwcu zostało ich kilkunastu, a ostatni wyjechali w 1946 roku. Pozostawili lotnisko, drogi i gospodarkę, która po ich odejściu załamała się. Doświadczenia wojny przyczyniły się do emigracji Wallisyjczyków do Nowej Kaledonii i do zmiany statusu wysp, które po referendum w 1959 roku stały się w 1961 roku francuskim terytorium zamorskim.