Ohio dociera na Maltę

Rankiem 15 sierpnia 1942 roku do Wielkiego Portu w Valletcie wprowadzono zbiornikowiec „Ohio”. Statek miał złamaną stępkę, pokład niemal przy lustrze wody i nie miał steru. Od dwóch dni nie płynął o własnych siłach: dwa niszczyciele, przywiązane do jego burt, niosły go jak noszami. Na murach obronnych i nabrzeżach stały tłumy Maltańczyków, orkiestra grała „Rule, Britannia!”. Był to ostatni z pięciu statków konwoju operacji „Pedestal”, które przebiły się na Maltę. Z czternastu, które weszły na Morze Śródziemne, dziewięć zatonęło, a eskorta straciła lotniskowiec, dwa krążowniki i niszczyciel. Za tę cenę oblężona wyspa dostała żywność na kolejne miesiące i paliwo, bez którego jej samoloty i okręty podwodne nie mogłyby atakować żeglugi Osi do Afryki.

Kalendaria notują pod 13 sierpnia „katastrofalny koniec” konwoju, z którego przeszły „jeden tankowiec i cztery statki handlowe”, a pod 15 sierpnia – że Malta została zaopatrzona w operacji „Pedestal”. Bilans jest prawdziwy, ale rozłożony na trzy dni: 13 sierpnia do Valletty weszły trzy statki, czwarty 14 sierpnia, a tankowiec dopiero rano 15 sierpnia.

Po stracie „Eagle”

Konwój WS 21S – czternaście szybkich statków pod osłoną dwóch pancerników, trzech lotniskowców, siedmiu krążowników i ponad trzydziestu niszczycieli – przeszedł przez Cieśninę Gibraltarską w nocy z 9 na 10 sierpnia. Pierwszego dnia walk stracił lotniskowiec „Eagle”, zatopiony przez niemiecki okręt podwodny U-73. Wiedziano, że prawdziwa próba przyjdzie 12 i 13 sierpnia, gdy statki wejdą w zasięg lotnisk na Sardynii i Sycylii, a potem w wąskie wody Cieśniny Sycylijskiej, gdzie duże okręty nie miały im już towarzyszyć. Pamiętano, że w czerwcu z konwoju „Harpoon” doszły na Maltę dwa statki z sześciu, a jedyny tankowiec, amerykański „Kentucky”, poszedł na dno. „Ohio”, jego bliźniak z tej samej serii zbiornikowców koncernu Texas Company, był tym razem najważniejszym statkiem konwoju. Zarekwirowany w lipcu na potrzeby Brytyjczyków, z brytyjską załogą kapitana Dudleya Masona, wiózł około 11,5 tysiąca ton nafty i oleju napędowego. Na wypadek nalotów wzmocniono go w stoczni w Glasgow: silniki osadzono na gumowych podkładkach, rury parowe podparto sprężynami i belkami, a uzbrojenie przeciwlotnicze rozbudowano.

12 sierpnia: dzień nalotów

Od świtu 12 sierpnia konwój śledziły niemieckie i włoskie samoloty rozpoznawcze. Około 9.15 pierwsza fala niemieckich bombowców Ju 88 została przechwycona przez myśliwce z lotniskowców i straciła kilka maszyn, nie trafiając żadnego statku. W południe przyszło największe uderzenie dnia, kilkoma falami z Sardynii: włoskie bombowce, samoloty torpedowe i myśliwce bombardujące, a między nimi niemieckie Ju 88 z Sycylii. Regia Aeronautica próbowała przy tym nowinek. Bombowce zrzuciły przed konwojem specjalne torpedy krążące po spirali, które zmusiły statki do zwrotu, ale nikogo nie trafiły. Zdalnie sterowany bombowiec SM.79 z tonowym ładunkiem materiału wybuchowego, który miał spaść na lotniskowiec, stracił łączność z samolotem naprowadzającym i rozbił się w górach Algierii. Dwa myśliwce bombardujące Re.2001, wzięte za brytyjskie Hurricane’y, trafiły lotniskowiec „Victorious”, ale jedna bomba odbiła się od opancerzonego pokładu i wybuchła w morzu. Jedynym statkiem uszkodzonym w południowych nalotach był „Deucalion”, który z jednym niszczycielem odłączył się od konwoju i popłynął wzdłuż wybrzeża Tunezji.

Po południu niszczyciele odpierały włoskie okręty podwodne. „Ithuriel” wymusił wynurzenie się „Cobalto” i staranował go, sam ciężko uszkodzony. Wieczorem, około 18.30, na północ od Bizerty, nadeszła najgroźniejsza fala: włoskie i niemieckie bombowce nurkujące Ju 87 i samoloty torpedowe SM.79 z Sycylii i Pantellerii. Niemieckie Ju 87, nurkując od słońca, trafiły dwiema ciężkimi bombami w pokład lotniskowca „Indomitable”. Zginęło około 50 ludzi, a okręt, choć utrzymał się na wodzie, nie mógł już przyjmować samolotów. Torpeda trafiła niszczyciel „Foresight”, który następnego dnia trzeba było zatopić. Z trzech lotniskowców został w akcji jeden.

Około 19 wiceadm. Neville Syfret zawrócił, zgodnie z planem, z pancernikami i lotniskowcami na zachód, nieco wcześniej, niż zamierzano, by wyprowadzić uszkodzony „Indomitable” poza zasięg lotnictwa Osi. Dalej, ostatnie 250 mil do Malty, konwój prowadził kadm. Harold Burrough z czterema krążownikami i kilkunastoma niszczycielami. Statki nie miały już osłony myśliwców, bo samoloty z Malty mogły dotrzeć nad nie dopiero następnego dnia.

Wieczór 12 sierpnia: torpedy „Axum”

Konwój przestawiał się z czterech kolumn na dwie, by przejść przez wąski tor między ławicą Skerki a wybrzeżem Tunezji, gdy krótko przed 20 włoski okręt podwodny „Axum” wystrzelił salwę czterech torped. Była to jedna z najskuteczniejszych salw tej wojny. Trafiły krążownik „Nigeria”, okręt flagowy Burrougha, krążownik przeciwlotniczy „Cairo” i „Ohio”. „Cairo” trzeba było zatopić. „Nigeria”, na której zginęło około 50 ludzi, zawróciła do Gibraltaru, a Burrough przeszedł na niszczyciel „Ashanti”. Konwój stracił w ten sposób oba okręty kierujące myśliwcami, dowódcę i prowadzących obu kolumn.

Torpeda wyrwała w burcie „Ohio” otwór o wymiarach około 7 na 8 metrów w rejonie pompowni. Z rozerwanych zbiorników tryskała nafta i wybuchł pożar. Mason kazał zatrzymać maszyny, a załoga ugasiła ogień. Uszkodzony był kompas żyrokompasowy i ster, więc sterowano z awaryjnego stanowiska na rufie. Po kilkudziesięciu minutach zbiornikowiec ruszył znowu, początkowo z prędkością kilku węzłów.

Zamieszanie wykorzystały niemieckie bombowce. Między 20.30 a 21 około trzydziestu Ju 88 i kilka torpedowych He 111 uderzyło w rozproszony konwój. Zapalił się i zatonął „Empire Hope”, wybuchł trafiony torpedą „Clan Ferguson”, uszkodzony został „Brisbane Star”, a „Deucalion”, płynący osobno wzdłuż wybrzeża, został zatopiony przez samoloty torpedowe. Kwadrans później okręt podwodny „Alagi” trafił torpedą w dziób krążownik „Kenya”, który jednak utrzymał się w konwoju. Dowódca „Alagi” zanotował, że widział „nieprzerwaną linię płomieni” płonących i tonących statków.

Noc pod przylądkiem Bon

Około północy rozciągnięty, porozbijany na grupy konwój okrążał przylądek Bon w Tunezji, trzymając się blisko brzegu, by ominąć pola minowe między Afryką a Sycylią. Latarnia na przylądku zdradzała położenie statków. Tam czekały na nie włoskie kutry torpedowe MS i MAS oraz niemieckie Schnellbooty. Około godziny pierwszej dwa włoskie kutry MS trafiły torpedą krążownik „Manchester”, który stanął z zalaną maszynownią i nad ranem został zatopiony przez własną załogę. Większość jego marynarzy dopłynęła do brzegu Tunezji i została internowana przez władze Vichy.

Między 3 a 4.30 kutry zatopiły kolejno cztery statki, które próbowały dogonić konwój: „Wairangi”, „Glenorchy” oraz amerykańskie „Almeria Lykes” i „Santa Elisa”. Trafiony został także „Rochester Castle”, który jednak płynął dalej. Rano wokół Burrougha zostały trzy statki: „Rochester Castle”, „Melbourne Star” i „Waimarama”, a za nimi, osobno, „Ohio”, „Port Chalmers” i „Dorset”. „Brisbane Star” krył się przy wybrzeżu Tunezji.

Włoskie krążowniki zawracają

Największe zagrożenie miało przyjść o świcie 13 sierpnia. Na spotkanie konwoju szły dwie dywizje włoskich krążowników: trzy ciężkie i trzy lekkie z kilkunastoma niszczycielami. Wobec dwóch lekkich krążowników Burrougha, z których jeden był uszkodzony, mogły dobić to, co zostało. Do starcia nie doszło. Włoska marynarka chciała osłony z powietrza, a Albert Kesselring odmówił, bo potrzebował myśliwców do eskortowania bombowców atakujących konwój. Marszałek Ugo Cavallero i włoskie dowództwo uznali, że krążowników nie można wystawiać na ataki lotnictwa z Malty, i w nocy odwołano operację. Brytyjczycy próbowali przy tym blefu: dowództwo na Malcie wysyłało otwartym tekstem rozkazy do nieistniejącej wyprawy bombowców B-24, a samolot Wellington zrzucał nad włoskimi okrętami flary. Według większości opracowań decyzja o odwrocie zapadła jednak, zanim Włosi odebrali te sygnały.

Zawracające krążowniki płynęły rano 13 sierpnia na wschód wzdłuż północnego brzegu Sycylii, w stronę Mesyny. Między wyspami Liparyjskimi czekał na nie brytyjski okręt podwodny „Unbroken” pod dowództwem Alastaira Marsa. Około 8 rano wystrzelił cztery torpedy. Jedna trafiła ciężki krążownik „Bolzano”, który zapalił się i został osadzony na mieliźnie przy wyspie Panarea, druga urwała dziób lekkiemu krążownikowi „Muzio Attendolo”. Żaden z nich nie wrócił już do pełnej służby. W niektórych opracowaniach wymienia się czasem w tym miejscu słynny „Upholder”, ale ten okręt zaginął w kwietniu 1942 roku. Sukces był dziełem „Unbroken”.

13 sierpnia: trzy statki w Valletcie

Za dnia konwój wszedł w zasięg Malty, ale także lotnisk na Sycylii. Około 8 niemieckie Ju 88 trafiły „Waimaramę”, która wiozła na pokładzie benzynę lotniczą w beczkach. Statek wyleciał w powietrze i zatonął w kilka minut. Z jego ponad stuosobowej załogi niszczyciel „Ledbury”, płynąc przez płonącą wodę, uratował 27 ludzi. Kilkanaście minut później włoskie Ju 87 zaatakowały „Ohio”. Jeden z nich, zestrzelony, runął na pokład zbiornikowca i eksplodował. Mason, gdy zameldowano mu o tym przez telefon, odpowiedział podobno, że to nic, bo na dziobie od pół godziny leży już Junkers 88. Bomby trafiły też „Dorset”, który został opuszczony i dobity wieczorem, i uszkodziły „Port Chalmers”.

Po południu z Malty wyszły na spotkanie konwoju trałowce. Pod ich osłoną „Port Chalmers”, „Rochester Castle” i „Melbourne Star” weszły późnym popołudniem 13 sierpnia do Wielkiego Portu, witane przez tłumy. Od razu zaczęto rozładunek. Burrough z resztą okrętów zawrócił do Gibraltaru, wciąż atakowany z powietrza, co odciągnęło część lotnictwa Osi od ostatnich statków. Tego samego dnia w Egipcie dowództwo 8 Armii objął gen. Bernard Montgomery, którego armia miała odczuć skutki konwoju po drugiej stronie frontu.

„Brisbane Star”, z dziurą w dziobie, płynął sam wzdłuż wybrzeża Tunezji, częściowo przez francuskie wody terytorialne. Pod Susą na jego pokład weszli urzędnicy Francji Vichy, którzy chcieli go internować, ale kapitan Frederick Riley przekonał ich, by pozwolili mu płynąć. Statek dotarł do Valletty po południu 14 sierpnia.

Holowanie „Ohio”

„Ohio” był w tym czasie kilkadziesiąt mil od Malty. Rano 13 sierpnia bliskie wybuchy bomb zgasiły mu kotły, a choć mechanicy dwa razy je rozpalali, przed południem zbiornikowiec stanął na dobre. Załoga przeszła na niszczyciel „Penn”, którego dowódca próbował wziąć tankowiec na hol. Uszkodzony statek, wielokrotnie cięższy od niszczyciela, ściągał w lewo i obracał się w miejscu. Wieczorem kolejna bomba trafiła w miejsce, gdzie wcześniej uderzyła torpeda, i złamała stępkę. Do „Penn” dołączyły trałowiec „Rye” i niszczyciele „Ledbury” i „Bramham”, a na pokład „Ohio” wrócili marynarze, w tym ochotnicy z zatopionych statków, także amerykańscy, którzy obsadzili działka przeciwlotnicze. Hole zrywały się raz po raz, a kolejne naloty uszkodziły rufę i ster. Mason dwukrotnie kazał opuścić statek i dwukrotnie wracał na pokład.

Rano 14 sierpnia nad grupą pojawiły się Spitfire’y z Malty, wysłane przez Keitha Parka, i rozbijały kolejne fale bombowców. Jedna bomba spadła jednak tuż za rufą tankowca, wyginając poszycie. Wtedy znaleziono rozwiązanie: dwa niszczyciele przywiązano do obu burt „Ohio”, tak by podtrzymywały go kadłubami, a trzeci okręt i trałowiec pomagały sterować. Z prędkością kilku węzłów zespół okrążał wyspę, by wejść do portu od strony bezpiecznego toru wodnego. Woda przelewała się już przez śródokręcie. Na podejściu przybyły holowniki z Malty.

Rano 15 sierpnia – w źródłach podaje się godziny od około 8 do 9.30 – „Ohio” wszedł do Wielkiego Portu. Był to dzień Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, na Malcie święto Santa Marija, i Maltańczycy nazwali cały konwój „konwojem Santa Marija” (il-Konvoj ta’ Santa Marija). Relacje opisują, jak na widok tankowca tłum na murach Valletty i Senglei najpierw wiwatował, a potem ucichł, mężczyźni zdjęli kapelusze, a kobiety się żegnały. Zbiornikowiec przycumowano do wraku innego tankowca, z jego zbiorników przepompowano paliwo do pomocniczego zbiornikowca „Boxol”, a w miarę opróżniania napełniano je wodą, by kadłub się nie rozpadł. Gdy wypompowano ostatnią partię paliwa, „Ohio” osiadł na dnie.

Bilans

Z czternastu statków do Malty doszło pięć: „Port Chalmers”, „Rochester Castle”, „Melbourne Star”, „Brisbane Star” i „Ohio”. Przywiozły, według różnych zestawień, około 30–32 tysięcy ton zaopatrzenia – mąki, zboża, mięsa, amunicji – oraz paliwo z „Ohio” i beczki z benzyną na innych statkach. Rozładowywało je około trzech tysięcy żołnierzy, a ładunek rozproszono po magazynach. Zapasy wyspy, które miały się skończyć na przełomie sierpnia i września, starczyły według brytyjskich obliczeń na mniej więcej dziesięć tygodni dłużej, a przy ścisłym racjonowaniu do grudnia. Gubernator John Vereker, lord Gort, mógł przesunąć datę kapitulacji z głodu.

Cena była bardzo wysoka. Zatonęło dziewięć statków handlowych, lotniskowiec „Eagle”, krążowniki „Manchester” i „Cairo” oraz niszczyciel „Foresight”, a „Indomitable”, „Nigeria”, „Kenya” i kilka niszczycieli wymagało długich remontów. Zginęło, według brytyjskich zestawień, ponad 400 marynarzy marynarki wojennej i handlowej oraz lotników. Część autorów podaje ponad 500. Oś straciła dwa okręty podwodne, a dwa krążowniki zostały wyłączone z walki. Brytyjscy artylerzyści i lotnicy zgłosili zestrzelenie 74 samolotów, powojenne dane mówią o około 42 maszynach zestrzelonych przez obrońców konwoju i około sześćdziesięciu straconych z wszystkich przyczyn.

Włosi uznali „bitwę połowy sierpnia” (battaglia di mezzo agosto) za swoje zwycięstwo, a część historyków przyznaje im rację na poziomie taktycznym: był to ostatni duży sukces Osi w walce o Morze Śródziemne. Strategicznie wygrali jednak Brytyjczycy. Niemiecki admirał Eberhard Weichold, łącznik Kriegsmarine przy włoskiej marynarce, pisał jesienią, że choć straty brytyjskie wyglądały na wielkie zwycięstwo Osi, w rzeczywistości była to jej „porażka strategiczna pierwszego rzędu”, bo Malta znów mogła walczyć.

Miejsce w wojnie

„Ohio” uratował nie tylko ludność wyspy, lecz także jej rolę w wojnie. Jego paliwo pozwoliło lotnictwu i okrętom podwodnym z Malty wrócić do ataków na konwoje płynące do Libii. Już w sierpniu Oś straciła około jednej trzeciej tonażu wysłanego do Afryki, a pod koniec miesiąca i we wrześniu zatopiono kilka zbiornikowców z paliwem dla armii Erwina Rommla. Brak paliwa zaważył na jego ostatniej ofensywie w Egipcie pod Alam Halfa na przełomie sierpnia i września i na przebiegu bitwy pod El Alamein jesienią. Gdy w październiku Kesselring rzucił Luftwaffe do ostatniej wielkiej ofensywy powietrznej na Maltę, Spitfire’y Parka zadały jej tak ciężkie straty, że po tygodniu ataki przerwano. Oblężenie Malty zakończyło się 20 listopada 1942 roku, gdy po zwycięstwie pod El Alamein i lądowaniu aliantów w Afryce Północnej do Valletty bez strat dotarł konwój operacji „Stoneage”.

Kapitan Dudley Mason otrzymał we wrześniu 1942 roku Krzyż Jerzego, to samo odznaczenie, którym kilka miesięcy wcześniej uhonorowano całą wyspę. Załoga „Ohio” dostała kilkanaście innych odznaczeń. Sam zbiornikowiec nigdy już nie wyszedł w morze. Rozłamany na dwie części, służył jako magazyn, a w 1946 roku obie połowy zatopiono u wybrzeży Malty. Wejście „Ohio” do portu stało się kulminacją filmu „Malta Story” z 1953 roku, a 15 sierpnia Maltańczycy co roku wspominają „konwój Santa Marija”. Dla Brytyjczyków operacja „Pedestal” pozostała symbolem uporu marynarzy marynarki handlowej, bez których żadna, nawet najsilniejsza flota nie utrzymałaby Malty.