Amerykanie w Nowej Kaledonii

12 marca 1942 roku do portu w Numei, stolicy Nowej Kaledonii, wpłynęło siedem amerykańskich transportowców. Przywiozły Grupę Operacyjną 6814 (Task Force 6814), nazywaną od kryptonimu wyspy „Poppy Force”: dwa pułki piechoty Gwardii Narodowej, 132 z Illinois i 182 z Massachusetts, pułk artylerii polowej, batalion lekkich czołgów, artylerię przeciwlotniczą i nadbrzeżną, dywizjon myśliwski i oddziały zaopatrzenia, razem kilkanaście tysięcy żołnierzy. Dowodził nimi gen. Alexander Patch, który przyleciał do Numei kilka dni wcześniej, by uzgodnić warunki z francuskimi władzami. Rozkaz grupy brzmiał prosto: we współpracy z siłami Narodów Zjednoczonych utrzymać Nową Kaledonię przed atakiem.

Zwykle podaje się, że 12 marca Amerykanie „zaczęli lądować” w Numei. Tak było: rozładunek konwoju dopiero się tego dnia zaczynał i trwał wiele dni, a do końca marca przybyło jeszcze około pięciu tysięcy żołnierzy.

Wyspa na drodze do Australii

Nowa Kaledonia, położona około 1500 kilometrów na wschód od Australii, była, obok Kanady, jednym z dwóch największych na świecie źródeł niklu i jednym z głównych źródeł chromu, metali niezbędnych do produkcji stali pancernej. Przed wojną dużą część rudy kupowała Japonia, a według spisu z 1936 roku w kolonii mieszkało ponad 1400 Japończyków. We wrześniu 1940 roku, po kilkumiesięcznej rywalizacji zwolenników Vichy i Wolnej Francji, mieszkańcy Numei wymusili przyłączenie kolonii do ruchu Charles’a de Gaulle’a, a jej gubernatorem został Henri Sautot. W maju 1941 roku ochotniczy Batalion Pacyfiku popłynął stąd na Bliski Wschód; rok później walczył pod Bir Hakeim.

Kolonia nie miała jednak czym się bronić. Jej kilkuset żołnierzy było słabo uzbrojonych, a jedyne posiłki przysłała Australia: kompanię komandosów, którzy mieli prowadzić wojnę partyzancką na północy wyspy w razie inwazji. Australijczycy wraz z Amerykanami budowali też lotniska, bo przez Nową Kaledonię wiodła trasa przelotu bombowców z Hawajów do Australii przez Fidżi. Po Pearl Harbor wyspa stała się jednym z ogniw łańcucha baz, które miały strzec szlaku ze Stanów Zjednoczonych do Australii, podobnie jak Samoa, gdzie amerykańska piechota morska wylądowała w styczniu.

Admirał w habicie

Od listopada 1941 roku najwyższą władzę na francuskich wyspach Pacyfiku sprawował wysoki komisarz Wolnej Francji, kontradm. Georges Thierry d’Argenlieu, karmelita, który w 1939 roku zamienił habit na mundur marynarki. Przyjechał z pełnią władzy cywilnej i wojskowej i od początku traktował sojuszników z nieufnością. Wolni Francuzi mieli powody do żalu: choć w listopadzie Roosevelt objął ich pomocą Lend-Lease, Waszyngton utrzymywał stosunki z Vichy, a ostra reakcja Departamentu Stanu na zajęcie Saint-Pierre i Miquelon w grudniu 1941 roku utwierdziła de Gaulle’a w przekonaniu, że Amerykanie nie szanują jego władzy.

Po wybuchu wojny na Pacyfiku de Gaulle udostępnił aliantom bazy na Nowej Kaledonii, Nowych Hebrydach i Tahiti, a w styczniu 1942 roku Departament Stanu przyjął jego warunki, z wyjątkiem tego, by bazy podlegały francuskiemu dowództwu. D’Argenlieu wiedział jednak tylko tyle, że Amerykanie „coś szykują”. 20 stycznia depeszował do de Gaulle’a, że Stany Zjednoczone chcą wziąć wszystko bez żadnej rekompensaty, że podejrzewa amerykańsko-australijską zmowę, by bez uzgodnienia wysadzić na wyspie wojska, i że sprzeciwi się temu wszelkimi środkami. Groził wstrzymaniem wysyłek rudy i budowy lotnisk. Sprawę rozstrzygnęła dopiero depesza de Gaulle’a z 25 lutego: generał zgodził się na lądowanie, polecił nadać mu jak największy rozgłos i przyjął, że Patch będzie kierował ogólnymi działaniami sojuszniczymi, choć bezpośrednią obronę kolonii chciał zostawić w rękach Francuzów. Amerykański konsul w Numei ogłosił, że jego rząd uznaje na francuskich wyspach Pacyfiku tylko władzę Francuskiego Komitetu Narodowego. Po rozmowie z Patchem i publicznym uścisku dłoni d’Argenlieu zameldował 12 marca, że wobec przewagi amerykańskich sił dowództwo nad wszystkimi wojskami na wyspie może sprawować tylko on.

Konwój z Nowego Jorku

Grupę Operacyjną 6814 sformowano w styczniu 1942 roku w porcie w Nowym Jorku z oddziałów, które akurat były wolne. Amerykańskie dywizje Gwardii Narodowej przechodziły wtedy z czterech pułków piechoty na trzy, więc Departament Wojny mógł sięgnąć po dwa „nadwyżkowe” pułki bez rozbijania gotowej dywizji. Urzędowa historia armii nazwała tę zbieraninę oddziałów, które nigdy wcześniej ze sobą nie współdziałały i nie znały swojego dowódcy, „wojskowym gulaszem”. 23 stycznia z Nowego Jorku wypłynął konwój BT-200, największy z dotychczasowych amerykańskich konwojów wojskowych: siedem transportowców z ponad 20 tysiącami żołnierzy, wśród nich około czterech tysięcy przeznaczonych dla Australii. Przez Kanał Panamski i południowy Pacyfik, pod osłoną okrętów wyznaczonych przez adm. Ernesta Kinga, dopłynął 26 lutego do Melbourne.

Tam ładunek trzeba było przeładować od nowa, bo w Nowym Jorku pakowano go w pośpiechu i bez myśli o lądowaniu. Australijscy dokerzy uwinęli się w osiem dni. W tym czasie w Holenderskich Indiach Wschodnich alianci ponieśli klęskę, a Japończycy wylądowali w Lae i Salamaui na Nowej Gwinei. 6 marca (według części źródeł 7 marca czasu australijskiego) konwój wyszedł w morze i po sześciu dniach stanął w Numei.

Przybycie Amerykanów zwiększyło liczbę ludności głównej wyspy niemal o połowę. Ich siłę i trasę trzymano w tajemnicy do ostatniej chwili, więc nikt nie przygotował dla nich kwater ani magazynów. Zaczynała się pora deszczowa, a na zatłoczonych nabrzeżach Numei rosły góry skrzyń, w tym rozebranych samolotów, które ciężarówki woziły jedyną drogą na północ, ku niedokończonym lotniskom. Żołnierze nazwali ją „małą drogą birmańską”. Już 14 marca z Numei wysłano oddział niespełna pięciuset ludzi na wyspę Efate na Nowych Hebrydach, dalej na północ, gdzie razem z kilkudziesięcioma Australijczykami tworzył najdalej wysuniętą placówkę aliantów na południowym Pacyfiku.

Spór o wyspę

Uścisk dłoni Patcha i d’Argenlieu nie zakończył napięć. Wysoki komisarz był skłócony nie tylko z Amerykanami, ale i z gubernatorem Sautotem, popularnym na wyspie bohaterem przyłączenia do Wolnej Francji, który chętnie współpracował z sojusznikami. 5 maja 1942 roku, na polecenie de Gaulle’a, d’Argenlieu kazał wywieźć Sautota na pokładzie awiza „Chevreuil” do Nowej Zelandii, a czterech miejscowych przywódców aresztować. W Numei wybuchł strajk generalny, a do miasta ściągali osadnicy z głębi wyspy. D’Argenlieu prosił Patcha o pomoc w przywróceniu porządku, ale Amerykanin odmówił użycia wojska przeciw ludności i starał się pozostać neutralny, co Wolni Francuzi uznali za mieszanie się w ich sprawy. Kryzys wygasł po kilku dniach, ale zaciążył na stosunkach francusko-amerykańskich do końca wojny. Rząd Vichy skazał zresztą Sautota zaocznie na śmierć za „wydanie terytorium francuskiego obcemu mocarstwu”.

Miejsce w wojnie

Obawy przed atakiem na Nową Kaledonię nie były bezpodstawne. Japońskie plany uzgadniane w marcu i kwietniu 1942 roku przewidywały, po zajęciu Port Moresby, uderzenie na Nową Kaledonię, Fidżi i Samoa, by odciąć Australię od Stanów Zjednoczonych. Klęska pod Midway w czerwcu sprawiła, że z nich zrezygnowano. W kwietniu do Patcha dotarł trzeci pułk piechoty, 164 z Dakoty Północnej, a pod koniec maja z oddziałów grupy utworzono nową dywizję. Ponieważ nie miała jeszcze numeru, Patch nazwał ją Americal, od słów „American” i „New Caledonia”; była to jedyna amerykańska dywizja tej wojny sformowana poza Stanami Zjednoczonymi. Po wojnie oficjalnie nadano jej numer jako 23 Dywizji Piechoty.

W lipcu do Numei przeniósł się dowódca obszaru południowego Pacyfiku wiceadm. Robert Ghormley, a wyspa stała się główną bazą zaopatrzenia i lotnictwa dla kampanii na Guadalcanalu, rozpoczętej 7 sierpnia 1942 roku. W październiku 164 pułk piechoty z Nowej Kaledonii jako pierwsza jednostka armii przyszedł z pomocą piechocie morskiej na Guadalcanalu, a w Numei urzędował odtąd adm. William Halsey. Patch dowodził na Guadalcanalu w końcowej fazie walk, a w 1944 roku poprowadził 7 Armię do desantu w Prowansji. Amerykańska obecność, która w szczytowym okresie liczyła według różnych szacunków kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy, mniej więcej tyle, ilu było mieszkańców wyspy, zmieniła Nową Kaledonię na zawsze, a spór Patcha z d’Argenlieu stał się symbolem trudnego sojuszu Amerykanów z Wolnymi Francuzami.