Rząd Tymczasowy w Paryżu

31 sierpnia 1944 roku Rząd Tymczasowy Republiki Francuskiej (GPRF), działający dotąd w Algierze, oficjalnie przeniósł swoją siedzibę do Paryża. Jego przewodniczący, gen. Charles de Gaulle, urzędował w stolicy już od 25 sierpnia, dnia wyzwolenia miasta. Teraz dołączyli do niego członkowie rządu i urzędy, które przez ponad rok kierowały z Afryki Północnej francuskim wysiłkiem wojennym. Po czterech latach władza francuska wracała do swoich gmachów nad Sekwaną, a państwo, które de Gaulle od 1940 roku budował na wygnaniu, stawało się rzeczywistym rządem kraju.

Popularne kalendarium ujmuje to wydarzenie słowami: „siły amerykańskie przekazują rząd Francji wojskom Wolnej Francji”. Takie sformułowanie jest mylące. We Francji nie istniał amerykański rząd wojskowy, który można by było komuś przekazać. Plany alianckiej administracji okupacyjnej, przygotowywane w Waszyngtonie przed inwazją, nigdy nie weszły w życie, a od pierwszych dni po lądowaniu w Normandii wyzwolonymi departamentami zarządzali urzędnicy mianowani przez de Gaulle’a. Pod koniec sierpnia doszło natomiast do kilku formalnych kroków, które to uporządkowały: porozumienia o administracji cywilnej, przekazania dowództwa nad Paryżem i przeprowadzki rządu z Algieru.

Państwo, które nie przestało istnieć

Rząd tymczasowy powstał 3 czerwca 1944 roku z Francuskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Jego naczelną zasadą była ciągłość republiki. Według tej doktryny państwo francuskie nigdy nie przestało istnieć, a rząd marszałka Philippe’a Pétaina w Vichy był władzą faktyczną, pozbawioną prawowitości. 9 sierpnia 1944 roku rząd tymczasowy wydał w Algierze zarządzenie o przywróceniu legalności republikańskiej. Unieważniało ono akty ustawodawcze Vichy wydane po 16 czerwca 1940 roku – w tym ustawy antyżydowskie – i przywracało republikańskie instytucje, choć wiele przepisów o charakterze technicznym pozostawiono tymczasowo w mocy.

Do przejęcia władzy przygotowano też ludzi. Jeszcze przed inwazją rząd tymczasowy wyznaczył komisarzy republiki dla poszczególnych regionów oraz nowych prefektów. Mieli oni wchodzić do wyzwalanych miast razem z wojskiem albo ujawniać się z konspiracji i obejmować urzędy, zanim zdążą to zrobić alianccy oficerowie do spraw cywilnych lub samozwańcze komitety. W Bayeux pierwszy komisarz objął urzędowanie już w czerwcu. W kolejnych tygodniach podobnie działo się w Bretanii, w dolinie Loary, a po desancie w Prowansji – na południu kraju.

Władza Vichy rozsypała się w tym samym czasie. W połowie sierpnia premier Pierre Laval próbował jeszcze w Paryżu zwołać Zgromadzenie Narodowe z udziałem przewodniczącego Izby Deputowanych Édouarda Herriota, by przekazać mu władzę i uprzedzić de Gaulle’a. Niemcy przerwali ten manewr: 17 sierpnia wywieźli Lavala z Paryża, a 20 sierpnia Pétaina z Vichy, najpierw do Belfortu, a we wrześniu do Sigmaringen w Niemczech. Gdy GPRF zjeżdżał do Paryża, nie było już we Francji żadnej konkurencyjnej władzy.

Amerykanie i administracja cywilna

Stany Zjednoczone długo nie chciały uznać de Gaulle’a za władzę Francji. Prezydent Franklin Delano Roosevelt obawiał się, że generał narzuci krajowi swoje rządy bez wyborów, i przez pierwsze tygodnie po inwazji odmawiał formalnych porozumień z Algierem. Praktyka wyprzedziła jednak politykę. Oficerowie do spraw cywilnych w Normandii, nie mając innego partnera, współpracowali z komisarzami i prefektami de Gaulle’a, a sam gen. Dwight Eisenhower dążył do porozumienia, które zapewniłoby spokój na tyłach armii.

Po wizycie de Gaulle’a w Waszyngtonie Roosevelt ogłosił 11 lipca, że Stany Zjednoczone uznają francuski komitet za władzę uprawnioną do administrowania wyzwoloną Francją do czasu wyborów – było to uznanie faktyczne, a nie formalne uznanie rządu. Projekty umów o sprawach cywilnych, przygotowane osobno w Londynie i w Waszyngtonie, czekały jeszcze kilka tygodni. Według amerykańskiej oficjalnej historii naczelnego dowództwa wprowadzono je w życie dopiero 25 sierpnia, w dniu wyzwolenia Paryża, wymianą listów między Eisenhowerem a gen. Marie Pierre’em Kœnigiem, dowódcą francuskich sił w Wielkiej Brytanii i Francuskich Sił Wewnętrznych. Porozumienia, wzorowane na umowach z rządami Belgii, Holandii i Norwegii, dotyczyły administracji cywilnej i sądownictwa, waluty, zdobytego mienia, informacji i rozdziału pomocy dla ludności. Zasadą było, że w strefie bezpośrednich walk decydujące słowo ma dowództwo wojskowe, a poza nią władzę sprawują władze francuskie.

Tego samego 25 sierpnia w Paryżu otworzyła siedzibę misja Naczelnego Dowództwa Alianckich Sił Ekspedycyjnych (SHAEF) do spraw Francji – nie urząd okupacyjny, lecz organ łącznikowy przy rządzie francuskim. Trzy dni później, 28 sierpnia, dowódca amerykańskiego V Korpusu gen. Leonard T. Gerow, który po kapitulacji Niemców rozlokował swoje stanowisko dowodzenia w Pałacu Inwalidów, pisemnie przekazał dowództwo nad miastem gen. Kœnigowi, mianowanemu przez de Gaulle’a wojskowym gubernatorem Paryża. Kœnig odpowiedział, że objął je już 25 sierpnia i że od wyzwolenia administracją stolicy zajmowały się wyłącznie władze francuskie. Ten krótki list jest najbliższy temu, co kalendarium nazywa „przekazaniem rządu Francji” – ale dotyczył dowództwa wojskowego w jednym mieście, nie rządu państwa.

Przeprowadzka z Algieru

De Gaulle przyleciał do Francji 20 sierpnia i od 25 sierpnia rządził z gmachu Ministerstwa Wojny przy rue Saint-Dominique. Większość jego rządu była jednak wciąż w Algierze. 26 sierpnia, dzień po wyzwoleniu Paryża, zebrani tam członkowie rządu oddali swoje stanowiska do dyspozycji przewodniczącego, by umożliwić mu przebudowę gabinetu – zgodnie z zasadą, że po powrocie do kraju władza musi objąć także ludzi ruchu oporu z Francji. W ostatnich dniach sierpnia ministrowie i ich współpracownicy przenieśli się do Paryża, a 31 sierpnia rząd tymczasowy formalnie zainstalował się w stolicy. 2 września odbyło się w Paryżu pierwsze posiedzenie rady ministrów.

Przeprowadzka zbiegła się z pierwszymi decyzjami, które miały pokazać, że w wyzwolonym kraju rządzi państwo, a nie komitety. Dwa dni po pochodzie na Polach Elizejskich, 28 sierpnia, zapadła decyzja o wcieleniu FFI do regularnej armii. Tego dnia de Gaulle przyjął przywódców paryskiego ruchu oporu i oznajmił im, że ich sztaby zostaną rozwiązane. 26 sierpnia wydano też zarządzenie wprowadzające pojęcie „niegodności narodowej” – kary dla osób, które wspierały Vichy lub okupanta – co było pierwszym krokiem do sądowego rozliczenia kolaboracji. Miało ono zastąpić żywiołowe samosądy, które w sierpniu i wrześniu 1944 roku przetoczyły się przez wiele regionów kraju.

Miejsce w wojnie

9 września 1944 roku de Gaulle ogłosił nowy skład rządu, nazywanego rządem „jedności narodowej”. Obok ludzi z Londynu i Algieru weszli do niego przedstawiciele ruchu oporu z kraju i wszystkich liczących się nurtów politycznych: ministrem stanu został ostatni przewodniczący Senatu III Republiki Jules Jeanneney, sprawami zagranicznymi pokierował przewodniczący Rady Narodowej Ruchu Oporu Georges Bidault, gospodarką narodową Pierre Mendès France, a do gabinetu weszło dwóch komunistów – Charles Tillon i François Billoux. W ten sposób de Gaulle wciągnął do państwa siły, które mogły stać się jego rywalami, a zarazem podporządkował je sobie. 23 września FFI zostały formalnie włączone do armii, a jesienią zarządzenie o rozwiązaniu milicji patriotycznych wywołało ostry spór z komunistami.

Uznanie przyszło później, niż chciał de Gaulle, ale przyszło. 23 października 1944 roku Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i ZSRR – a wraz z nimi Kanada – formalnie uznały Rząd Tymczasowy Republiki Francuskiej. W listopadzie w Paryżu zebrało się rozszerzone Zgromadzenie Konsultacyjne, a w grudniu de Gaulle podpisał w Moskwie francusko-radziecki układ sojuszniczy. Francja wracała do grona mocarstw: w 1945 roku otrzymała strefę okupacyjną w Niemczech i stałe miejsce w Radzie Bezpieczeństwa ONZ.

Sierpniowa przeprowadzka z Algieru do Paryża zamknęła w ten sposób rozdział, który zaczął się w czerwcu 1940 roku w Londynie. Rząd, który przez cztery lata istniał poza krajem, bez terytorium i bez uznania wielkich sojuszników, w ciągu kilku tygodni przejął administrację wyzwolonej Francji. Nikt mu jej nie „przekazał” – Amerykanie ograniczyli się do uznania stanu faktycznego, który de Gaulle i jego ludzie stworzyli na miejscu. Rząd tymczasowy rządził Francją do końca wojny i do jesieni 1946 roku, gdy weszła w życie konstytucja IV Republiki.