Armia Czerwona u granic Rumunii

20 marca 1944 roku oddziały radzieckiej 38 Armii, po trzech dniach walk ulicznych i przeprawie przez Boh, wyparły Niemców z Winnicy – miasta, pod którym Hitler jeszcze kilka miesięcy wcześniej kierował wojną z najdalej na wschód wysuniętej ze swoich kwater. Dzień wcześniej wojska 2 Frontu Ukraińskiego marszałka Iwana Koniewa zajęły Mohylów Podolski nad Dniestrem, a ich czołówki od 17 marca stały już na drugim brzegu tej rzeki, w Besarabii, którą Rumunia uważała za swoją prowincję. Dwa tygodnie po rozpoczęciu ofensywy na prawobrzeżnej Ukrainie radzieckie natarcie nie zwalniało, a niemiecki front na południowym skrzydle rozpadał się na części.

Pod datami 18 i 20 marca zapisano dwie wiadomości: że Armia Czerwona zbliża się do granicy rumuńskiej i że jej natarcie na Ukrainie trwa z wielkim powodzeniem. Obie są trafne i opisują ten sam ciąg wydarzeń. Wymagają jednak jednego wyjaśnienia: w marcu 1944 roku „granica Rumunii” oznaczała co innego dla Bukaresztu, a co innego dla Moskwy.

Dwie granice

Do 1940 roku granicą między Rumunią a Związkiem Radzieckim był Dniestr; ZSRR nigdy nie uznał przyłączenia Besarabii do Rumunii w 1918 roku. W czerwcu 1940 roku, po radzieckim ultimatum, Rumunia oddała Besarabię i północną Bukowinę, a nową granicą stał się Prut. Rok później, przystępując u boku Niemiec do wojny ze Związkiem Radzieckim, Rumunia marszałka Iona Antonescu odzyskała obie krainy i objęła zarządem także obszar między Dniestrem a Bohem, nazwany Transnistrią, ze stolicą w Odessie.

Dla Rumunów żołnierze Koniewa, przekraczając 17 marca Dniestr, wkraczali zatem na terytorium państwa rumuńskiego. Dla radzieckiej propagandy wchodzili na „ziemię radziecką”, a granicą państwową był dopiero Prut. Gdy 26 marca czołówki 2 Frontu Ukraińskiego doszły do Prutu na odcinku około 85 kilometrów na północ od Ungheni, w Moskwie ogłoszono rozkazem dziennym Stalina, że Armia Czerwona osiągnęła granicę państwową ZSRR z Rumunią, i uczczono to salutem artyleryjskim.

Przez Boh i Dniestr

Wojska Koniewa po zdobyciu Humania 10 marca nie dały Niemcom czasu na zorganizowanie obrony na Bohu. Trzy armie pancerne – 2, 5 Gwardyjska i 6 – przeprawiły się przez rzekę na szerokim froncie, korzystając ze zdobytych mostów, pontonów i łodzi, a piechota szła za nimi po kolana w błocie. Niemiecka 8 Armia generała Otto Wöhlera nie zdołała utworzyć nowej linii obrony; jej rozbite dywizje cofały się na południe i południowy zachód, porzucając sprzęt, którego nie dało się wyciągnąć z błota.

17 marca czołowe oddziały prawego skrzydła frontu uchwyciły przyczółki na prawym brzegu Dniestru na południe od Mohylowa Podolskiego. 19 marca padł sam Mohylów. Przekroczenie Dniestru miało podwójne znaczenie. Wojskowe – bo 8 Armia została odcięta od sąsiedniej 1 Armii Pancernej i podporządkowana Grupie Armii A, a niemiecki front na Ukrainie rozpadł się na dwie części, północną i południową. I polityczne – bo pierwszy raz od 1941 roku Armia Czerwona weszła na ziemie, które Rumunia uważała za swoje, a jej sojusz z Niemcami stanął przed bezpośrednią próbą.

Na obszarze między Bohem a Dniestrem wojska radzieckie dotarły do gett i obozów Transnistrii, do których władze rumuńskie deportowały w latach 1941–1942 Żydów z Besarabii i Bukowiny, a także do miejsc masowych mordów na miejscowej ludności żydowskiej, jak wcześniej w Odessie. Znaczna część deportowanych nie przeżyła głodu, tyfusu i egzekucji. Łączną liczbę Żydów – deportowanych i miejscowych – którzy zginęli w Transnistrii, historycy szacują, zależnie od przyjętej metody, na około 150–250 tysięcy.

Winnica i Żmerynka

Na północ od Koniewa nacierał 1 Front Ukraiński marszałka Gieorgija Żukowa. Jego główne siły od 10 marca toczyły wyczerpujący bój z niemieckimi dywizjami pancernymi o linię kolejową Tarnopol–Płoskirów, ale lewe skrzydło frontu, 18 i 38 Armia, posuwało się dalej. 38 Armia generała Kiriłła Moskalenki zdobyła 18 marca Żmerynkę, ważny węzeł kolejowy, a następnie podeszła do Winnicy. Niemcy, wyparci 17 marca ze wschodniej części miasta, wysadzili mosty na Bohu i bronili się w części zachodniej. Radzieckie pułki przeprawiły się przez rzekę na północ i na południe od miasta, przecięły szosę do Płoskirowa, a 19 marca batalion 183 Dywizji Strzeleckiej przeprawił się wprost do Winnicy. Rano 20 marca miasto było w rękach radzieckich.

Winnica miała dla Niemców szczególne znaczenie. Przez długi czas mieściły się w niej dowództwa niemieckich wojsk na południowym skrzydle frontu wschodniego, a w lesie pod wsią Strzyżawka, kilkanaście kilometrów na północ od miasta, w latach 1941–1942 zbudowano rękami jeńców radzieckich kwaterę Hitlera „Werwolf”. Hitler przebywał w niej trzykrotnie – latem i jesienią 1942 roku, gdy kierował stamtąd ofensywą na Stalingrad i Kaukaz, wiosną 1943 roku i ostatni raz późnym latem 1943 roku. Wycofujący się Niemcy wysadzili jej bunkry. Miasto i okolice były zarazem miejscem okupacyjnych zbrodni: w latach 1941–1942 Niemcy wymordowali tu prawie całą żydowską ludność Winnicy, a w 1943 roku propaganda Goebbelsa wykorzystywała ekshumację ofiar NKWD z lat 1937–1938 do walki z ZSRR.

Tego samego dnia, 20 marca, główne siły Żukowa kończyły przegrupowanie do drugiego uderzenia. 21 marca 60 Armia i 1 Armia Gwardii, wsparte trzema armiami pancernymi, wznowiły natarcie znad linii Wołoczyska–Czarny Ostrów na południe, ku Dniestrowi i Czerniowcom.

Węgry i Rumunia

Zbliżanie się Armii Czerwonej do Karpat i Dniestru wywołało nerwowość w stolicach sojuszników Niemiec. Węgry admirała Miklósa Horthyego od miesięcy sondowały aliantów zachodnich w sprawie wyjścia z wojny; Hitler, obawiając się, że Budapeszt porzuci go w chwili, gdy front stanie na Karpatach, kazał 19 marca zająć Węgry. Rumunia, choć jej armia od Stalingradu była wykrwawiona, a w połowie marca do Kairu przybył na rozmowy z aliantami wysłannik rumuńskiej opozycji, książę Barbu Știrbey, pozostała na razie wiernym sojusznikiem: ropa naftowa z Ploeszti była dla Niemiec nie do zastąpienia, a rumuńskie dywizje włączano teraz do niemieckiej 8 Armii i wysyłano na front nad Dniestrem i Prutem.

Miejsce w wojnie

Druga połowa marca przyniosła dalsze klęski Niemców. 25 marca wojska Żukowa zajęły Płoskirów, a 26 marca – Kamieniec Podolski. 1 Armia Pancerna generała Hansa-Valentina Hubego, około 200 tysięcy ludzi, znalazła się w okrążeniu na północ od Dniestru. Feldmarszałek Erich von Manstein wymógł na Hitlerze w ostrej rozmowie 25 marca zgodę na wyrwanie się z kotła na zachód, a nie na południe, i na przysłanie z Francji odsieczy. „Wędrujący kocioł” Hubego przebił się na początku kwietnia pod Buczaczem do wojsk II Korpusu Pancernego SS. Wcześniej, 30 marca, Hitler odwołał zarówno Mansteina, jak i dowódcę Grupy Armii A, feldmarszałka Ewalda von Kleista, wręczając obu na pożegnanie wysokie odznaczenia. Żaden z nich nie dostał już do końca wojny dowództwa.

Na południu wojska Koniewa 28 marca przeprawiły się przez Prut i weszły na terytorium samej Rumunii; 29 marca radziecka 1 Armia Pancerna generała Michaiła Katukowa z frontu Żukowa zajęła Czerniowce. 2 kwietnia ludowy komisarz spraw zagranicznych Wiaczesław Mołotow zapewnił, że ZSRR nie zamierza zabierać Rumunii jej terytorium ani zmieniać jej ustroju – deklaracja ta pomijała jednak Besarabię i Bukowinę, uznawane w Moskwie za ziemie radzieckie. W kwietniu radzieckie natarcie wygasło na przedpolach Jass i Kiszyniowa oraz u podnóża Karpat, a front ustabilizował się na cztery miesiące.

Wiosenne zwycięstwa na Ukrainie otworzyły Armii Czerwonej drogę na Bałkany. Gdy w sierpniu 1944 roku ruszyła znad Prutu i Dniestru operacja jasko-kiszyniowska, w ciągu kilku dni rozbiła niemiecko-rumuńskie wojska, a 23 sierpnia król Michał I kazał aresztować Antonescu i Rumunia przeszła na stronę aliantów. Wkrótce potem z wojny po stronie Niemiec wypadła Bułgaria, a Niemcy stracili rumuńską ropę i całe południowe skrzydło frontu wschodniego. Marcowe wejście Armii Czerwonej do Besarabii było pierwszym krokiem tej drogi; zarazem przesądziło o tym, że Besarabia i północna Bukowina wróciły po wojnie do ZSRR, a Rumunia znalazła się w radzieckiej strefie wpływów.