Bitwa pod Sidi Rezegh

22 listopada 1941 roku, w piątym dniu brytyjskiej ofensywy w Libii, niemiecka 21 Dywizja Pancerna odbiła lotnisko Sidi Rezegh, kilkanaście kilometrów na południowy wschód od oblężonego Tobruku. Ten pusty skrawek pustyni między dwiema skarpami, z polowym lotniskiem i białym grobowcem miejscowego świętego, był od trzech dni miejscem najcięższych walk pancernych, jakie dotąd stoczono w Afryce. Brytyjska 7 Dywizja Pancerna, która miała tędy przebić się do garnizonu Tobruku, straciła większość czołgów. Nazajutrz, 23 listopada, w niedzielę, którą protestanccy Niemcy obchodzą jako dzień pamięci zmarłych (Totensonntag), czołgi Afrika Korps i włoskiej dywizji pancernej uderzyły na stojącą na południe od lotniska 5 Brygadę Południowoafrykańską i zniszczyły ją w ciągu kilku godzin. Brytyjczycy stracili bitwę o Sidi Rezegh, ale Niemcy zapłacili za zwycięstwo tak wysoką cenę, że w ostatecznym rozrachunku przyczyniło się ono do klęski Erwina Rommla.

Uściślenia

Popularny skrót tych dwóch dni – 22 listopada Rommel rozpoczął kontrofensywę i odbił Sidi Rezegh zdobyte kilka dni wcześniej przez aliantów, a brytyjskie straty w czołgach były ciężkie, 23 listopada zaś jego natarcie trwało i straty aliantów rosły – jest w zasadzie ścisły. Trzeba go tylko uzupełnić. Walki o Sidi Rezegh zaczęły się już 19 listopada, a najbardziej krwawy dzień, 21 listopada, poprzedził odbicie lotniska. 23 listopada nie był zaś zwykłym „dalszym ciągiem” natarcia: był to dzień największej bitwy pancernej całej operacji „Crusader”, w której zginęła brygada południowoafrykańska, ale w której Afrika Korps stracił też blisko połowę swoich czołgów.

Droga do Sidi Rezegh

Operacja „Crusader” ruszyła 18 listopada, po kilku miesiącach przygotowań. Plan gen. por. Alana Cunninghama, dowódcy 8 Armii, zakładał, że XXX Korpus pancerny gen. por. Willoughby’ego Norriego wejdzie do Libii daleko na południu, sprowokuje niemieckie dywizje pancerne do walki i rozbije je w jednej wielkiej bitwie, a dopiero potem pójdzie na Tobruk. Rommel jednak nie przyszedł na wyznaczone pole bitwy, a 19 listopada Cunningham rozesłał swoje trzy brygady pancerne w trzy różne strony.

Na zachodzie 22 Brygada Pancerna z nowymi czołgami Crusader, której żołnierze nigdy dotąd nie walczyli, natarła pod Bir el Gubi na włoską dywizję pancerną „Ariete”. Brytyjczycy ruszyli do szarży jak kawaleria, bez piechoty i artylerii, wpadli na umocnione stanowiska Włochów i wycofali się wieczorem, tracąc według różnych zestawień od dwudziestu kilku do ponad pięćdziesięciu czołgów. Włosi stracili według własnych danych 34 czołgi zniszczone i kilkanaście uszkodzonych. Na wschodzie 4 Brygada Pancerna z amerykańskimi czołgami Stuart przez dwa dni walczyła pod Gabr Saleh z grupami bojowymi 21 i 15 Dywizji Pancernej i ponosiła coraz większe straty.

W środku 7 Brygada Pancerna i grupa wsparcia 7 Dywizji Pancernej – zmotoryzowana piechota i artyleria pod dowództwem bryg. Johna „Jocka” Campbella – poszły prosto na północ. Po południu 19 listopada czołgi 6 Batalionu Królewskiego Pułku Czołgów wjechały na lotnisko Sidi Rezegh, zaskakując stojące tam włoskie samoloty. Według niemieckich i brytyjskich opracowań wystartować zdążyło tylko kilka maszyn, a kilkanaście zdobyto na ziemi. Brytyjczycy stanęli na skarpie, z której było już widać obwód Tobruku. Dalej, na grzbiecie Ed Duda, stała niemiecka piechota dywizji „Afrika” i włoska dywizja „Bologna”, a dowódca 7 Dywizji Pancernej, gen. mjr William Gott, meldował, że może się przebić do twierdzy.

21 listopada

Natarcie wyznaczono na rano 21 listopada. Garnizon Tobruku – brytyjska 70 Dywizja gen. mjr. Ronalda Scobiego z czołgami piechoty – miał o świcie wyjść z twierdzy w stronę Ed Duda, a Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich gen. bryg. Stanisława Kopańskiego przeprowadziła na zachodnim odcinku natarcie pozorujące na wzgórze Ras el Medauar. Wypad z oblężonego Tobruku wdarł się w pozycje Osi na kilka kilometrów, ale brygady pancerne spod Sidi Rezegh nie nadeszły. Gdy grupa wsparcia ruszała na północ, od południowego wschodu nadjechały obie niemieckie dywizje pancerne, które Rommel w nocy zebrał i rzucił na Sidi Rezegh.

Brytyjczycy znaleźli się w kleszczach: przed sobą mieli niemiecką i włoską piechotę z działami przeciwpancernymi, za sobą – czołgi Afrika Korps, a dalej na południu, w pościgu za nimi, własne 4 i 22 Brygadę Pancerną. 7 Pułk Huzarów, który zastawił drogę Niemcom, został niemal doszczętnie zniszczony, a 6 Batalion Królewskiego Pułku Czołgów, który poszedł na Ed Duda, wjechał pod ogień niemieckich dział przeciwlotniczych 8,8 cm użytych jako przeciwpancerne. Wieczorem 7 Brygada Pancerna miała według brytyjskich danych 28 sprawnych czołgów z około 150, z którymi weszła do Libii.

Tego dnia wsławił się dowódca grupy wsparcia. Campbell jeździł po polu bitwy w otwartym samochodzie, z niebieską chorągiewką w ręku, sam formował do kontrataków czołgi, których dowódcy polegli lub zostali ranni, a gdy brakowało obsługi, sam stawał przy działach. Za walki 21 i 22 listopada otrzymał Krzyż Wiktorii, najwyższe brytyjskie odznaczenie bojowe. Pośmiertnie dostali go także dwaj jego żołnierze polegli 21 listopada: ppor. George Ward Gunn z Królewskiej Artylerii Konnej, który sam obsługiwał działo przeciwpancerne na płonącym samochodzie, i strzelec John Beeley z Królewskiego Korpusu Strzelców, który w pojedynkę zaatakował niemieckie stanowisko przeciwpancerne. Grupa wsparcia utrzymała lotnisko, ale już tylko w kotle ognia.

22 listopada: lotnisko odbite

Rankiem 22 listopada 7 Dywizja Pancerna miała według brytyjskich zestawień około dwustu sprawnych czołgów w trzech poszarpanych brygadach, ale ani dowództwo 8 Armii, ani dowództwo dywizji nie wiedziały dokładnie, jak źle jest na pierwszej linii. Meldunki z pola walki zawyżały straty niemieckie, a w kwaterze Cunninghama sądzono, że Afrika Korps został poważnie osłabiony. Norrie postanowił czekać na posiłki. Do Sidi Rezegh szła z południa 5 Brygada Południowoafrykańska bryg. Bertrama Armstronga z 1 Dywizji Południowoafrykańskiej, która miała wzmocnić piechotę na lotnisku.

Rommel, generał wojsk pancernych i od sierpnia dowódca Grupy Pancernej „Afryka”, podzielił tymczasem siły. 15 Dywizja Pancerna odeszła na wschód, w rejon Gambut, gdzie dowódca Afrika Korps, gen. Ludwig Crüwell, chciał prowadzić walkę manewrową. 21 Dywizja Pancerna gen. mjr. Johanna von Ravensteina wraz z piechotą dywizji „Afrika” została pod Sidi Rezegh. Po południu 22 listopada uderzyła na lotnisko. Niemcy nacierali tak, jak nauczyli się na pustyni: czołgi szły razem z działami przeciwpancernymi, artylerią i piechotą, a brytyjskie brygady, rzucane do walki pojedynczo, wjeżdżały pod ogień dział, zanim dosięgły czołgów. 22 Brygada Pancerna, która przybyła na pomoc, straciła według brytyjskich opracowań kilkadziesiąt czołgów. Pod wieczór lotnisko i skarpa nad nim były w rękach niemieckich, a resztki grupy wsparcia i 7 Brygady Pancernej wycofały się na południe. 7 Brygada Pancerna, która przed bitwą miała około 150 czołgów, liczyła według części opracowań cztery sprawne maszyny.

Tego samego wieczoru 15 Dywizja Pancerna, wracając na zachód, natknęła się po ciemku na obóz 4 Brygady Pancernej. Niemcy rozbili sztab brygady i wzięli do niewoli znaczną część 8 Pułku Huzarów razem z jego czołgami; brygada przez dobę nie mogła walczyć jako całość. Według często przytaczanych zestawień w ciągu czterech pierwszych dni ofensywy 8 Armia straciła, łącznie z czołgami uszkodzonymi, które później naprawiono, około pięciuset czołgów, a Afrika Korps i „Ariete” około stu. Południowoafrykańska 5 Brygada, która 22 listopada dotarła na południe od lotniska, próbowała jeszcze zdobyć natarciem wzgórze nad nim, ale została odparta i okopała się na miejscu.

Na wschodzie wojna toczyła się inaczej. XIII Korpus gen. por. Reade’a Godwina-Austena okrążał umocnienia graniczne Osi: 22 listopada nowozelandzka 5 Brygada zajęła Fort Capuzzo, a hinduska 7 Brygada z czołgami piechoty Matilda, tracąc na minach i pod ogniem dział kilkadziesiąt maszyn, zdobyła większość pozycji pod Sidi Omar. Cunningham postanowił skierować dywizję nowozelandzką gen. mjr. Bernarda Freyberga na zachód, wzdłuż szlaku Trigh Capuzzo, ku Sidi Rezegh i Tobrukowi.

23 listopada: Totensonntag

W niedzielę 23 listopada Rommel chciał zniszczyć resztki XXX Korpusu. Rozkazał, by Afrika Korps i „Ariete”, nacierając z dwóch stron, okrążyły wojska brytyjskie na południe od Sidi Rezegh. Crüwell wyjechał o świcie do swoich dywizji – i ta decyzja ocaliła go przed niewolą. Kilka godzin później 6 Brygada Nowozelandzka, posuwająca się wzdłuż Trigh Capuzzo, natknęła się pod Bir el Chleta na sztab Afrika Korps i wzięła do niewoli większość jego oficerów, zdobywając radiostacje i dokumenty. Potem Nowozelandczycy natarli na wzgórze Point 175 na wschód od lotniska i zdobyli je kosztem ciężkich strat.

Crüwell zamiast od razu uderzyć na Południowoafrykańczyków poprowadził 15 Dywizję Pancerną i pułk czołgów 21 Dywizji szerokim łukiem na południowy zachód, na spotkanie z „Ariete”, tak by uderzyć na nieprzyjaciela od południa, od strony, z której ten się nie spodziewał. Po drodze rozproszył 1 Brygadę Południowoafrykańską, która szła na pomoc 5 Brygadzie i zboczyła przed niemieckimi czołgami. Około 15.00 Niemcy ruszyli do natarcia: czołgi szły w szerokiej linii, a za nimi, na ciężarówkach, piechota. „Ariete” miała nacierać na lewym skrzydle, ale związały ją resztki 22 Brygady Pancernej.

5 Brygada Południowoafrykańska okopała się na obszarze kilku na kilka kilometrów, z dziesiątkami dział polowych i przeciwpancernych, ale w skalistym gruncie wiele rowów strzeleckich miało ledwie po kilkadziesiąt centymetrów głębokości. Artylerzyści z 3 Pułku Artylerii Polowej (Transvaal Horse Artillery) strzelali do czołgów na wprost, dopóki nie zginęli albo nie skończyła się amunicja; według południowoafrykańskich opracowań pułk zdołał uratować tylko pięć z 24 dział. Niemieckie czołgi przejechały przez pozycje brygady, a za nimi weszła piechota. Do zmroku 5 Brygada przestała istnieć. Według danych przytaczanych przez historyków południowoafrykańskich poległo 224 jej żołnierzy, 379 zostało rannych, a około trzech tysięcy dostało się do niewoli; z blisko sześciu tysięcy ludzi, którzy rano byli w szeregach, ocalało mniej więcej dwa tysiące. Do niewoli trafił też bryg. Armstrong.

Niemcy również ponieśli dotkliwe straty. Według najczęściej przytaczanych zestawień brytyjskich Afrika Korps stracił tego dnia 72 ze 162 czołgów, z którymi zaczął natarcie, a wśród zabitych i rannych było wyjątkowo wielu oficerów i podoficerów. Frontalny atak na pozycję pełną dział przeciwpancernych kosztował dywizje Crüwella więcej, niż mogły udźwignąć, bo w odróżnieniu od Brytyjczyków nie miały skąd szybko otrzymać nowych czołgów. Wielu historyków uważa, że Crüwell, który najpierw tracił czas na połączenie z „Ariete”, a potem uderzył czołowo, zamiast okrążyć brygadę, zmarnował zaskoczenie. Tego samego dnia włoskie naczelne dowództwo zgodziło się wreszcie podporządkować Rommlowi włoski korpus zmotoryzowany gen. Gastone Gambary z „Ariete” i dywizją „Trieste”, który dotąd podlegał gen. Ettore Bastico.

Kryzys w dowództwie 8 Armii

23 listopada XXX Korpus meldował, że ma tylko kilkadziesiąt sprawnych czołgów przeciw ponad stu niemieckim. W ciągu pięciu dni z ponad pięciuset czołgów pancernego korpusu pozostała garść. Cunningham, który jeszcze dwa dni wcześniej sądził, że wygrywa, uznał, że dalsze natarcie może skończyć się zniszczeniem całej armii i utratą Egiptu, i rano poprosił naczelnego dowódcę na Bliskim Wschodzie, gen. Claude’a Auchinlecka, o przylot do kwatery armii. Auchinleck przyleciał tego samego dnia i oświadczył, że ofensywa ma trwać bez względu na straty. Wiedział z odszyfrowanych depesz niemieckich, że Rommel też ma coraz mniej czołgów, paliwa i amunicji.

Także po drugiej stronie podejmowano decyzję. Rommel uznał, że XXX Korpus jest rozbity, i postanowił nie dobijać go pod Sidi Rezegh, lecz z całą bronią pancerną pójść na wschód, ku granicy Egiptu, na tyły 8 Armii i na pomoc swoim garnizonom w Bardii, As-Sallum i na przełęczy Halfaja. Następnego dnia rozpoczął najsłynniejszy i najbardziej spierany manewr tej bitwy.

Miejsce w wojnie

Dwa dni pod Sidi Rezegh były największą klęską brytyjskiej broni pancernej w dotychczasowej wojnie na pustyni. Pokazały, że czołgi rzucane do walki brygadami, bez piechoty i artylerii, nie mają szans z niemieckimi grupami bojowymi, w których czołgi, działa przeciwpancerne i artyleria współdziałały, i że ani liczebna przewaga, ani nowe czołgi tego nie zmienią. Tę lekcję Brytyjczycy przyswajali boleśnie aż do 1942 roku. Jednocześnie Totensonntag okazał się dla Rommla pyrrusowym zwycięstwem. Afrika Korps stracił tego dnia tyle czołgów, ile Brytyjczycy tracili w kilku bitwach, a nieprzerwanie nękany przez brytyjskie lotnictwo i pozbawiony zaopatrzenia, które zatapiały okręty z Malty, nie mógł ich odtworzyć. W pierwszych dniach grudnia Rommel musiał odstąpić od Tobruku.

Dla Związku Południowej Afryki, którego żołnierze byli ochotnikami walczącymi za granicą kraju, Sidi Rezegh stało się jedną z najboleśniejszych bitew wojny, a pułki, które tam walczyły, do dziś obchodzą jej rocznicę. Wielu wziętych do niewoli Południowoafrykańczyków spotkał jeszcze jeden dramat: według ustaleń historyków od dwóch do dwóch i pół tysiąca z nich płynęło do Włoch na statku „Sebastiano Veniero”, który 9 grudnia 1941 roku storpedował brytyjski okręt podwodny; uszkodzony statek osiadł na mieliźnie u wybrzeży Grecji. Pół roku później, w czerwcu 1942 roku, gdy Rommel zdobył Tobruk, do niewoli trafiła cała broniąca go 2 Dywizja Południowoafrykańska. Jock Campbell, awansowany na generała i dowódcę 7 Dywizji Pancernej, zginął w wypadku samochodowym 26 lutego 1942 roku, kilka tygodni po ogłoszeniu jego Krzyża Wiktorii.