Operacja Crusader

Operacja „Crusader” („Krzyżowiec”) była pierwszym zwycięstwem brytyjskiej armii lądowej nad wojskami niemieckimi w tej wojnie i największą do tego czasu bitwą pancerną na pustyni. 18 listopada 1941 roku nowo utworzona 8 Armia gen. por. Alana Cunninghama – Brytyjczycy, Nowozelandczycy, Południowoafrykańczycy i Hindusi, a w oblężonym Tobruku także Polacy, Czechosłowacy i ostatni Australijczycy – przekroczyła granicę Libii. Miała zniszczyć niemieckie dywizje pancerne, przerwać oblężenie Tobruku i odbić Cyrenajkę, utraconą wiosną w pierwszej ofensywie Rommla. Przeciw niej stała Grupa Pancerna „Afryka” gen. wojsk pancernych Erwina Rommla – niemiecki Afrika Korps i kilka dywizji włoskich – oraz włoski korpus zmotoryzowany, podporządkowany naczelnemu dowódcy włoskiemu w Libii gen. Ettore Bastico.

Bitwa przebiegła zupełnie inaczej, niż zakładał brytyjski plan. Rozproszone brytyjskie brygady pancerne zostały w ciągu pierwszego tygodnia rozbite po kolei w walkach o lotnisko Sidi Rezegh, a 23 listopada, w niemiecką Niedzielę Umarłych, Afrika Korps zniszczył 5 Brygadę Południowoafrykańską. Cunningham chciał przerwać ofensywę, lecz naczelny dowódca na Bliskim Wschodzie gen. Claude Auchinleck nakazał walczyć dalej i 26 listopada oddał 8 Armię gen. Neilowi Ritchiemu. Rajd Rommla na granicę Egiptu wywołał panikę na brytyjskich tyłach, ale nie przyniósł rozstrzygnięcia, a nowozelandzka dywizja gen. Bernarda Freyberga przebiła się w tym czasie do Tobruku. Po kolejnych dziesięciu dniach zaciekłych walk wyczerpany i pozbawiony zaopatrzenia Rommel odstąpił od twierdzy i wycofał się przez całą Cyrenajkę.

Nazwa i daty

Kryptonim „Crusader” nosił plan ofensywy, który Auchinleck przygotowywał od lata 1941 roku. Taką samą nazwę miał nowy brytyjski czołg pościgowy Mk VI Crusader, który właśnie w tej bitwie przeszedł chrzest bojowy w szeregach 22 Brygady Pancernej. W literaturze niemieckiej i włoskiej walki z listopada i grudnia 1941 roku występują często jako zimowa bitwa w Marmaryce lub bitwa o Tobruk, a ich najcięższy etap – jako bitwa pod Sidi Rezegh.

Za początek uznaje się 18 listopada 1941 roku, kiedy przed świtem XXX i XIII Korpus przekroczyły granicę libijsko-egipską. Co do tej daty źródła są zgodne. Koniec jest umowny. Większość opracowań anglojęzycznych za koniec operacji przyjmuje 30 grudnia 1941 roku, kiedy zakończyły się walki pancerne pod El Haseia koło Adżdabiji, ostatnie starcie pościgu przez Cyrenajkę. Niektórzy autorzy kończą bitwę już 7 grudnia, wraz z odstąpieniem Rommla od Tobruku, inni około 6 stycznia 1942 roku, gdy wojska Osi stanęły na pozycjach pod Al-Ukajlą, albo 17 stycznia, gdy skapitulował ostatni garnizon Osi na granicy Egiptu, na przełęczy Halfaja. Oblężenie Tobruku, które było celem całej operacji, zakończyło się w jej trakcie: 27 listopada garnizon twierdzy połączył się z Nowozelandczykami pod Ed Duda, a pierścień rozpadł się ostatecznie w dniach 7–10 grudnia.

Tło

Po klęsce operacji „Battleaxe” w czerwcu 1941 roku premier Winston Churchill zastąpił gen. Archibalda Wavella Auchinleckiem i oczekiwał od niego szybkiej ofensywy na pustyni. Auchinleck odmówił działania przed jesienią. Uważał, że najpierw musi zabezpieczyć Syrię, Irak i Persję, a do odbicia Cyrenajki potrzebuje znacznej przewagi w czołgach, w tym rezerwy na straty i awarie, oraz armii przeszkolonej do walki na pustyni. Przez lato i jesień do Egiptu płynęły konwoje wokół Afryki z czołgami, ciężarówkami, działami i nowymi dywizjami. We wrześniu powstało dowództwo 8 Armii, które objął Cunningham, zwycięzca z kampanii w Afryce Wschodniej, bez doświadczenia w dowodzeniu wojskami pancernymi.

Po drugiej stronie Rommel, od sierpnia dowódca Grupy Pancernej „Afryka”, myślał przede wszystkim o zdobyciu Tobruku. Twierdza w jego tyłach wiązała kilka dywizji i odbierała mu port, przez który mógłby zaopatrywać wojska na granicy Egiptu. Całe zaopatrzenie musiało jechać ciężarówkami setki kilometrów z Bengazi i Trypolisu, a dostawy z Włoch topiły okręty i samoloty z Malty. Według zestawień opartych na danych włoskich jesienią 1941 roku na dno szła mniej więcej jedna czwarta statków płynących do Libii, a w nocy z 8 na 9 listopada brytyjski Zespół K z Malty zniszczył cały konwój „Duisburg”. Mimo to Rommel gromadził artylerię i zapasy do generalnego szturmu na Tobruk, kilkakrotnie przesuwanego i ostatecznie planowanego na dni między 21 a 24 listopada. Nie wierzył, że Brytyjczycy uderzą pierwsi. W pierwszej połowie listopada przebywał we Włoszech, gdzie zabiegał o zgodę na szturm i 15 listopada obchodził pięćdziesiąte urodziny, a do Afryki wrócił przez Ateny dopiero 18 listopada, w dniu rozpoczęcia brytyjskiej ofensywy.

Brytyjczycy wiedzieli o planowanym szturmie z odczytanych depesz niemieckich i włoskich, szyfrowanych Enigmą, a dowództwo przygotowało plan maskowania, który miał przekonać przeciwnika, że ofensywa nie będzie gotowa przed grudniem i pójdzie daleko na południu, przez oazę Al-Dżaghbub. Rommel miał jednak także dobre źródło wiadomości: niemiecka kompania nasłuchu radiowego 621 przez całą jesień czytała słabo zabezpieczone brytyjskie łączności polowe. Plan maskowania się powiódł – ofensywa zaskoczyła dowództwo Osi zupełnie.

Siły i plany

8 Armia liczyła według brytyjskich zestawień około 118 tysięcy żołnierzy. Miała dwa korpusy. XXX Korpus gen. por. Willoughby’ego Norriego był pięścią pancerną: 7 Dywizja Pancerna gen. mjr. Williama Gotta z 7 i 22 Brygadą Pancerną i Grupą Wsparcia bryg. Jocka Campbella, samodzielna 4 Brygada Pancerna z amerykańskimi czołgami lekkimi Stuart oraz 1 Dywizja Południowoafrykańska, świeżo przybyła z Afryki Wschodniej. XIII Korpus gen. por. Alfreda Reade’a Godwina-Austena skupiał piechotę: nowozelandzką 2 Dywizję Freyberga, 4 Dywizję Indyjską gen. mjr. Franka Messervy’ego i 1 Armijną Brygadę Pancerną z czołgami piechoty Matilda i Valentine. W odwodzie stała 2 Dywizja Południowoafrykańska, a daleko na południu, przy oazie Al-Dżaghbub, małe zgrupowanie „Oasis Force”, które miało odciągać uwagę przeciwnika.

W Tobruku czekał garnizon gen. mjr. Ronalda Scobiego: brytyjska 70 Dywizja Piechoty, 32 Armijna Brygada Pancerna, polska Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich gen. bryg. Stanisława Kopańskiego, podporządkowany jej od października czechosłowacki 11 Batalion Piechoty ppłk. Karla Klapálka i australijski 2/13 Batalion, który nie zdążył odpłynąć z twierdzy. Razem z Tobrukiem 8 Armia miała około 770 czołgów, a wiele kolejnych w rezerwie i w warsztatach. Lotnictwo marsz. Arthura Teddera na Pustyni Zachodniej i na Malcie liczyło do około 700 samolotów pierwszej linii.

Rommel miał w Afrika Korps gen. Ludwiga Crüwella dwie dywizje pancerne, 15 gen. Waltera Neumanna-Silkowa i 21 gen. Johanna von Ravensteina, z około 250–260 czołgami, w tym kilkudziesięcioma lekkimi, oraz zbieraną z różnych oddziałów dywizję „Afrika”, przemianowaną w czasie bitwy na 90 Dywizję Lekką. Pod Tobrukiem stał włoski XXI Korpus z dywizjami piechoty „Bologna”, „Brescia”, „Pavia” i „Trento”, a granicę Egiptu, od Bardii przez As-Sallum i przełęcz Halfaja po Sidi Omar, trzymały umocnione punkty dywizji „Savona” i oddziałów niemieckich. Na południe od twierdzy, pod Bir el Gubi, stał włoski korpus zmotoryzowany gen. Gastone Gambary z dywizją pancerną „Ariete” (146 czołgów średnich M13/40) i zmotoryzowaną „Trieste”, który do 23 listopada podlegał nie Rommlowi, lecz Bastico. W powietrzu wojska Osi miały w Libii, według brytyjskiej historii oficjalnej, około 76 sprawnych samolotów niemieckich i około 300 włoskich, a więc wyraźnie mniej niż Brytyjczycy.

Plan Cunninghama opierał się na założeniu, że Rommel, zagrożony w Tobruku i na granicy, rzuci swoje czołgi do kontrataku, a brytyjskie siły pancerne rozbiją je w jednej wielkiej bitwie na otwartej pustyni. XXX Korpus miał obejść od południa umocnienia graniczne, stanąć w rejonie Gabr Saleh i tam oczekiwać niemieckiego natarcia, a po zwycięstwie iść na Tobruk, którego garnizon miał uderzyć mu naprzeciw. XIII Korpus miał w tym czasie odciąć i zdobyć pozycje graniczne Osi. Plan miał słabe punkty: XXX Korpus nie miał wiele piechoty, brygady pancerne miały różny sprzęt i różne doświadczenie, a 4 Brygada Pancerna musiała jednocześnie osłaniać lewe skrzydło XIII Korpusu.

Na kilka dni przed natarciem Brytyjczycy wysłali za linię frontu dwie akcje specjalne. W nocy z 16 na 17 listopada spadochroniarze nowo utworzonego oddziału SAS kpt. Davida Stirlinga mieli zniszczyć samoloty na lotniskach pod Gazalą i Tmimi, ale burza rozrzuciła ich po pustyni i z około 55 ludzi wróciła niespełna połowa. W nocy z 17 na 18 listopada komandosi ppłk. Geoffreya Keyesa w operacji „Flipper” napadli na dom w Beda Littoria, uważany za kwaterę Rommla. Rommla tam nie było, a Keyes zginął; pośmiertnie otrzymał Krzyż Wiktorii. Z kilkudziesięciu komandosów do swoich dotarło dwóch, w tym dowódca całej akcji ppłk Robert Laycock.

Przebieg

Natarcie i pierwsze starcia (18–20 listopada)

W nocy z 17 na 18 listopada nad pustynią przeszła gwałtowna burza z ulewą, która rozmoczyła lotniska i uziemiła samoloty obu stron. Przed świtem XXX Korpus przekroczył druty graniczne w rejonie starego włoskiego fortu Maddalena, kilkadziesiąt kilometrów na południe od Sidi Omar, i ruszył na północny zachód, a XIII Korpus obchodził pozycje graniczne od południa. Natarcie zaskoczyło przeciwnika: Rommel, przekonany, że ma do czynienia z rozpoznaniem walką, przez pierwszy dzień nie pozwolił Crüwellowi rzucić czołgów do kontrataku, a sam myślał nadal o szturmie Tobruku. Brytyjskie czołgi stanęły pod Gabr Saleh i czekały na nieprzyjaciela, który nie nadchodził.

Wobec tego 19 listopada Norrie rozdzielił siły. 22 Brygada Pancerna, która dopiero co przypłynęła z Wielkiej Brytanii z nowymi Crusaderami, uderzyła na włoską dywizję „Ariete” pod Bir el Gubi. Włosi, okopani wraz z działami przeciwpancernymi, odparli natarcie; według brytyjskich zestawień brygada straciła około 25 czołgów zniszczonych i wiele uszkodzonych, a Włosi około 34. Tymczasem 7 Brygada Pancerna i Grupa Wsparcia bez walki dotarły do lotniska Sidi Rezegh, kilkanaście kilometrów na południowy wschód od obwodu Tobruku, i zdobyły na ziemi kilkanaście samolotów. Na wschodzie część 21 Dywizji Pancernej starła się pod Gabr Saleh z 4 Brygadą Pancerną, która 19 i 20 listopada, w walkach z obiema niemieckimi dywizjami pancernymi, straciła kilkadziesiąt Stuartów. Trzy brytyjskie brygady pancerne walczyły więc osobno, w odległości kilkudziesięciu kilometrów od siebie, czego plan miał właśnie uniknąć. Wieczorem 20 listopada Rommel zrozumiał, że to wielka ofensywa, a jej celem jest Tobruk, i skierował całą siłę Afrika Korps na Sidi Rezegh.

Sidi Rezegh i wypad z Tobruku (21–22 listopada)

21 listopada o świcie garnizon Tobruku uderzył z twierdzy na południowy wschód, w kierunku grzbietu Ed Duda, by podać rękę oddziałom spod Sidi Rezegh. Nocą saperzy przygotowali przejścia przez własne pola minowe i mosty na rowie przeciwpancernym, a przed natarciem około stu dział oddało tysiące strzałów na stanowiska włoskich dywizji. Polacy i Czechosłowacy przeprowadzili natarcia pozorujące na zachodnim odcinku, pod wzgórzem Ras el Medauar. 70 Dywizja z czołgami 32 Brygady zdobyła kilka umocnionych punktów włoskich i niemieckich, a szkocki batalion Black Watch w szarży na stanowisko „Tiger” stracił około dwustu ludzi i dowódcę. Wyłom pogłębił się do kilku kilometrów, ale natarcie stanęło, gdy okazało się, że czołgi z Sidi Rezegh nie nadejdą.

Pod Sidi Rezegh 7 Brygada Pancerna i Grupa Wsparcia, zamiast ruszyć na Tobruk, musiały zawrócić przeciw nadciągającym od południowego wschodu obu niemieckim dywizjom pancernym. W chaotycznej walce, w której czołgi, działa i piechota obu stron mieszały się w tumanach pyłu, 7 Pułk Huzarów został prawie zniszczony. Dowódca Grupy Wsparcia bryg. Jock Campbell osobiście prowadził do kontrataków pojedyncze czołgi i baterie, jeżdżąc w otwartym samochodzie wśród pocisków, za co otrzymał Krzyż Wiktorii. 22 listopada po południu 21 Dywizja Pancerna odbiła lotnisko. Niemcy, choć mieli mniej czołgów, walczyli w zgranych grupach czołgów, piechoty i dział przeciwpancernych, przeciw którym brytyjskie brygady atakowały osobno, często szarżą, jak kawaleria. 7 Brygada Pancerna wycofała się z kilkoma sprawnymi czołgami z około 150, z którymi zaczęła bitwę, a 22 Brygada straciła kilkadziesiąt kolejnych. Według brytyjskiej historii oficjalnej do 22 listopada 8 Armia straciła z różnych przyczyn, w tym awarii, około 530 czołgów, a wojska Osi około stu.

Na granicy wiodło się Brytyjczykom lepiej. 22 listopada nowozelandzka 5 Brygada zajęła Fort Capuzzo, a 7 Brygada Indyjska z Matildami zdobyła Sidi Omar i większość umocnień w jego rejonie, tracąc na minach i od dział przeciwpancernych kilkadziesiąt czołgów. Cunningham polecił reszcie dywizji nowozelandzkiej iść na zachód, wzdłuż drogi Trigh Capuzzo, na pomoc oddziałom pod Sidi Rezegh i ku Tobrukowi.

Totensonntag (23 listopada)

23 listopada przypadała ostatnia niedziela roku kościelnego, w Niemczech obchodzona jako Niedziela Umarłych (Totensonntag), i pod tą nazwą dzień ten przeszedł do niemieckiej historii bitwy. Rano nowozelandzka 6 Brygada, idąca na zachód wzdłuż Trigh Capuzzo, natknęła się na sztab Afrika Korps i wzięła do niewoli większość jego oficerów i radiostację; sam Crüwell akurat wyjechał. Crüwell, zamiast zgodnie z rozkazem Rommla uderzyć prosto na brytyjskie oddziały pod Sidi Rezegh, poprowadził 15 Dywizję Pancerną szerokim łukiem na południe, by połączyć się z „Ariete” i zaatakować przeciwnika od tyłu. Po południu niemieckie czołgi, za nimi piechota na ciężarówkach, uderzyły czołowo na 5 Brygadę Południowoafrykańską, okopaną na południe od lotniska. Południowoafrykańczycy, którzy po raz pierwszy walczyli z Niemcami, bronili się zaciekle, a ich działa niszczyły czołg za czołgiem, ale pod wieczór brygada została rozbita. Większość jej żołnierzy zginęła, odniosła rany lub trafiła do niewoli.

Było to taktyczne zwycięstwo Afrika Korps, ale okupione stratami, których nie dało się odrobić. Według brytyjskiej historii oficjalnej Niemcy stracili tego dnia około 70 ze 160 czołgów, z którymi przystąpili do natarcia, oraz wielu oficerów i podoficerów. Tego samego dnia włoskie naczelne dowództwo zgodziło się podporządkować Rommlowi korpus zmotoryzowany Gambary.

Dla Cunninghama był to dzień kryzysu. XXX Korpus meldował, że ma około 44 sprawne czołgi wobec ponad stu niemieckich, i dowódca 8 Armii zaczął rozważać przerwanie ofensywy i odwrót do Egiptu, by bronić granicy. Wezwał do swojej kwatery Auchinlecka, który przyleciał wieczorem 23 listopada, wysłuchał meldunków i zdecydował, że walka ma trwać. 25 listopada zostawił Cunninghamowi pisemną dyrektywę, by atakować nieprzyjaciela „bez wytchnienia, wszystkimi środkami, aż do ostatniego czołgu”, a ostatecznym celem pozostaje zdobycie Cyrenajki i marsz na Trypolis.

Rajd na granicę (24–27 listopada)

Rommel uznał, że brytyjskie siły pancerne zostały rozbite, i postanowił przechwycić inicjatywę jednym śmiałym ruchem. 24 listopada przed południem osobiście poprowadził obie dywizje pancerne i „Ariete” na wschód, ku granicy Egiptu, by odciąć 8 Armię od jej baz, odblokować własne pozycje graniczne i zmusić Brytyjczyków do odwrotu. Kolumny niemieckie przejechały przez brytyjskie tyły, rozpraszając sztaby, kolumny zaopatrzenia i warsztaty. Wśród tyłowych oddziałów wybuchła panika, a ciężarówki uciekały na wschód w stronę Egiptu. Sam Rommel z Crüwellem i garstką oficerów spędził noc w pobliżu drutów granicznych, nie mogąc znaleźć przejazdu i nie mając łączności z własnymi wojskami.

Rajd uderzył jednak głównie w pustynię. Niemcy minęli o kilka kilometrów dwie wielkie wysunięte bazy zaopatrzenia XIII i XXX Korpusu, nie wiedząc o ich istnieniu, a resztki brytyjskich brygad pancernych zdążyły się wycofać, odpocząć i dostać nowe czołgi. 25 listopada pod Sidi Omar 7 Brygada Indyjska odparła dwukrotnie 5 Pułk Pancerny, a 1 Pułk Artylerii Polowej strzelał do czołgów na wprost, tak że pułk niemiecki został z kilkoma sprawnymi wozami. Kolumny niemieckie atakowało lotnictwo, a paliwo się kończyło. 26 listopada 15 Dywizja Pancerna dotarła do Bardii, by uzupełnić paliwo i amunicję, a 27 listopada rozbiła pod Sidi Azeiz sztab nowozelandzkiej 5 Brygady, biorąc około 700 jeńców, wśród nich dowódcę brygady bryg. Jamesa Hargesta.

26 listopada Auchinleck, po powrocie do Kairu i rozmowach z Tedderem i ministrem stanu na Bliskim Wschodzie, odwołał Cunninghama. Oficjalnie dowódca 8 Armii trafił do szpitala z powodu przemęczenia. Jego następcą został gen. mjr Neil Ritchie, zastępca szefa sztabu Auchinlecka, awansowany na p.o. generała porucznika, który miał prowadzić bitwę według wskazówek naczelnego dowódcy. Rommel, na wieść, że Nowozelandczycy zagrażają oddziałom pod Tobrukiem, w nocy z 26 na 27 listopada zawrócił swoje dywizje na zachód.

Korytarz do Tobruku (25 listopada – 1 grudnia)

Pod nieobecność niemieckich czołgów Nowozelandczycy parli na zachód. 4 Brygada odbiła wzgórze Belhamed, a 6 Brygada w krwawych walkach z niemiecką i włoską piechotą zdobyła grzbiet nad lotniskiem Sidi Rezegh z białym grobowcem miejscowego świętego, nazywanym przez Brytyjczyków Grobem Proroka. Z drugiej strony natarcie z Tobruku wznowiła 70 Dywizja, zdobywając kolejne umocnienia. 26 listopada Scobie rozkazał zdobyć Ed Duda, a w nocy z 26 na 27 listopada oddziały z twierdzy wraz z czołgami opanowały grzbiet i spotkały się z czołówką nowozelandzkiego 19 Batalionu. Korytarz do Tobruku był otwarty, a Freyberg mógł zameldować, że Nowozelandczycy podali rękę garnizonowi. 28 listopada na Ed Duda przerzucono z twierdzy australijski 2/13 Batalion, który w nocy z 29 na 30 listopada bagnetami odbił utracone stanowiska.

Połączenie było jednak słabe. Wąski korytarz biegł przez teren, na którym wciąż stały oddziały włoskie i niemieckie, a Afrika Korps wracał spod granicy. 28 listopada włoscy bersalierzy zajęli nowozelandzki szpital polowy z około tysiącem pacjentów i kilkuset lekarzami i sanitariuszami, uwalniając przetrzymywanych tam niemieckich jeńców. 29 listopada patrol nowozelandzki wziął do niewoli dowódcę 21 Dywizji Pancernej gen. Ravensteina, a wieczorem dywizja „Ariete” przejechała przez stanowiska 21 Batalionu na wzgórzu 175, którego żołnierze wzięli włoskie czołgi za nadchodzących Południowoafrykańczyków. 30 listopada 15 Dywizja Pancerna rozbiła dwa bataliony 6 Brygady pod Sidi Rezegh, a 1 grudnia, po zmasowanym ostrzale, uderzyła na Belhamed i niemal zniszczyła 20 Batalion. Dywizja „Trieste” przecięła korytarz, a Nowozelandczycy, których brytyjskie brygady pancerne nie zdołały na czas wesprzeć, wycofali się nocą na wschód. Ich resztki, około 3,5 tysiąca ludzi, wróciły do Egiptu, by się odbudować. Garnizon Tobruku utrzymał jednak Ed Duda. Walczyły tam także wysłane z twierdzy 26 i 30 listopada polski dywizjon artylerii i dywizjon przeciwpancerny.

Według nowozelandzkich zestawień dywizja Freyberga straciła w tej bitwie 879 zabitych, 1699 rannych i 2042 wziętych do niewoli – było to najcięższe doświadczenie nowozelandzkiego wojska w całej wojnie.

Odstąpienie od Tobruku (2–10 grudnia)

Rommel odniósł kolejny sukces taktyczny, ale jego dywizje topniały. 2 grudnia wysłał dwie kolumny, by przywrócić łączność z garnizonami na granicy; 3 grudnia nowozelandzka 5 Brygada pod Menastir koło Bardii niemal zniszczyła północną z nich, a południową zatrzymały brytyjskie działa i samoloty. 4 grudnia nieudanym natarciem na Ed Duda zakończyły się próby ponownego zamknięcia Tobruku. Tymczasem Ritchie, wzmocniony 4 Dywizją Indyjską i świeżą 22 Brygadą Gwardii, przesunął ciężar walk na południe, ku Bir el Gubi, grożąc odcięciem całej Grupy Pancernej. Tam 4–7 grudnia włoski batalion młodzieżowej formacji „Giovani Fascisti” przez kilka dni bronił wzgórza 174 przed 11 Brygadą Indyjską, aż przyszły mu z pomocą niemieckie czołgi. 6 grudnia śmiertelnie ranny został dowódca 15 Dywizji Pancernej gen. Neumann-Silkow.

5 grudnia włoskie naczelne dowództwo zawiadomiło Rommla, że do końca miesiąca nie może liczyć na poprawę zaopatrzenia. Rommel ściągnął wojska ze wschodniej części pierścienia wokół twierdzy, a 7 grudnia, wbrew stanowisku części włoskich generałów, rozpoczął odwrót na przygotowaną wcześniej linię pod Ajn al-Ghazalą, kilkadziesiąt kilometrów na zachód od Tobruku. Włoskie dywizje pod twierdzą wycofywały się do 9 grudnia. W nocy z 9 na 10 grudnia żołnierze Brygady Karpackiej zajęli wzgórze Ras el Medauar, od maja w rękach nieprzyjaciela, i pozycję White Knoll przy szosie do Derny. Oblężenie Tobruku skończyło się ostatecznie.

Gazala i pościg przez Cyrenajkę (11–30 grudnia)

13 grudnia XIII Korpus uderzył na linię pod Ajn al-Ghazalą. Włosi i Niemcy bronili się twardo: 15 grudnia Afrika Korps i „Ariete” rozbiły na wzgórzu 204 batalion The Buffs z 5 Brygady Indyjskiej, a dywizje „Brescia” i „Pavia” zatrzymały natarcie nowozelandzkiej 5 Brygady i Brygady Karpackiej, która przyszła spod Tobruku. Polacy zdobyli jednak wzgórze 187, a 16 grudnia szturmem wzgórze 183 na skarpie Carmuset er Regem. Rommel, któremu zostało kilkadziesiąt sprawnych czołgów, obawiał się okrążenia przez brytyjskie brygady pancerne, które obchodziły jego linię od południa, i w nocy z 15 na 16 grudnia, mimo gwałtownych sprzeciwów Bastico i Crüwella, nakazał odwrót. 17 grudnia polski 2 batalion w pościgu wziął do niewoli batalion bersalierów. Według polskich opracowań Brygada Karpacka straciła pod Gazalą 23 zabitych i 94 rannych, a wzięła do niewoli blisko 1,7 tysiąca jeńców.

Wojska Osi wycofały się przez Dżabal al-Achdar i pustynię na południe od niego w porządku, unikając losu Włochów z zimy 1940 roku. Brytyjczycy zajęli Dernę, a 24 grudnia weszli do Bengazi. Rommel zatrzymał się pod Adżdabiją, gdzie zaopatrzenie z Trypolisu było blisko, a z Włoch dotarły nowe czołgi. W ostatnich dniach grudnia jego kontrataki pod El Haseia zadały ciężkie straty brytyjskiej 22 Brygadzie Pancernej, co zakończyło ofensywę. W pierwszych dniach stycznia 1942 roku Grupa Pancerna wycofała się na pozycje pod Al-Ukajlą, skąd w marcu 1941 roku zaczynała swój marsz.

Na tyłach 8 Armii zostały odcięte garnizony Osi na granicy Egiptu. Bardia skapitulowała 2 stycznia 1942 roku przed 2 Dywizją Południowoafrykańską, wspieraną także przez polski pułk artylerii, As-Sallum 12 stycznia, a przełęcz Halfaja 17 stycznia; razem do niewoli poszło około 13,8 tysiąca Niemców i Włochów.

Straty

Dane o stratach są zaokrąglone i obejmują różne okresy. Według brytyjskiej historii oficjalnej Playfaira 8 Armia straciła od 18 listopada do połowy stycznia około 17,7 tysiąca ludzi: około 2,9 tysiąca zabitych, 7,3 tysiąca rannych i 7,5 tysiąca zaginionych i wziętych do niewoli. Straty Osi ta sama historia oblicza na około 38 tysięcy ludzi, w tym około 14,6 tysiąca Niemców i 23,7 tysiąca Włochów; zdecydowaną większość stanowili zaginieni i jeńcy, wśród nich garnizony Bardii i Halfai. W walkach zostało zniszczonych lub uszkodzonych około 800 brytyjskich czołgów, ale wiele z nich naprawiono, a straty bezpowrotne szacuje się na około 280–320 wozów; Niemcy i Włosi stracili około 340 czołgów, prawie wszystkie, jakie mieli na początku bitwy. Brytyjczycy stracili około 300 samolotów, a Osi – około 330 zestrzelonych i zniszczonych oraz ponad dwieście porzuconych na lotniskach w czasie odwrotu.

Znaczenie

„Crusader” był pierwszym zwycięstwem Brytyjczyków nad Rommlem i niemieckimi wojskami pancernymi. Tobruk został uwolniony po ośmiu miesiącach, Cyrenajka wróciła w ręce brytyjskie, a zagrożenie dla Egiptu i Kanału Sueskiego zostało na kilka miesięcy oddalone. Zwycięstwo zawdzięczali Brytyjczycy nie lepszej taktyce, lecz przewadze materiałowej, lotnictwu, upartej postawie Auchinlecka i temu, że okręty i samoloty z Malty odcinały Rommla od zaopatrzenia. Bitwa obnażyła zarazem słabość brytyjskiej broni pancernej: brygady walczyły w rozproszeniu i bez wsparcia piechoty i artylerii, a dowódcy nie umieli przeciwstawić się niemieckiej współpracy czołgów i dział przeciwpancernych.

Sukces okazał się krótkotrwały. Po japońskim ataku na Pearl Harbor i Malaje w grudniu 1941 roku część wojsk i samolotów przeznaczonych na Bliski Wschód skierowano na Daleki Wschód, a do Sycylii przybyło niemieckie lotnictwo feldmarsz. Alberta Kesselringa, które sparaliżowało Maltę i pozwoliło konwojom znów docierać do Libii. 21 stycznia 1942 roku Rommel przeszedł do kontrnatarcia, odbił Bengazi i odepchnął 8 Armię pod Ajn al-Ghazalę, gdzie w maju 1942 roku rozpoczęła się bitwa pod Gazalą. Dla Polaków z Brygady Karpackiej Tobruk i Gazala były pierwszymi wielkimi bojami po klęsce Francji, a dla Nowozelandczyków – najkrwawszą bitwą całej wojny.