Przed operacją Crusader

W drugiej połowie października 1941 roku na pustyni w zachodnim Egipcie trwały ostatnie przygotowania do największej brytyjskiej ofensywy w Afryce Północnej od czasów operacji „Compass”. Nowo utworzona 8 Armia gen. por. Alana Cunninghama gromadziła czołgi, działa, paliwo i wodę, a jej dywizje ćwiczyły marsze i natarcia na pustyni. Celem było rozbicie niemiecko-włoskich wojsk pancernych w Cyrenajce i przerwanie trwającego od kwietnia oblężenia Tobruku. Jedną z dywizji, które miały w tym wziąć udział, była nowozelandzka dywizja gen. mjr. Bernarda Freyberga, odbudowana po klęskach w Grecji i na Krecie. W samym Tobruku okręty Floty Śródziemnomorskiej kończyły wymianę garnizonu, a 21 października na Maltę przypłynęły okręty, które miały uderzać w konwoje zaopatrujące Erwina Rommla.

Nowozelandczycy w Egipcie i Fort Capuzzo

W niektórych kalendariach pod 21 października 1941 roku można przeczytać, że wojska nowozelandzkie wylądowały w Egipcie i zajęły Fort Capuzzo. Obie informacje są nieścisłe. Nowozelandczycy byli w Egipcie od dawna: pierwszy rzut 2 Nowozelandzkich Sił Ekspedycyjnych przypłynął tam w lutym 1940 roku, trzeci we wrześniu 1940 roku, a drugi, skierowany w czasie upadku Francji do Wielkiej Brytanii, dołączył w marcu 1941 roku. Dopiero wtedy dywizja zebrała się w komplecie i od razu popłynęła do Grecji. Po bitwie o Kretę jej rozbite bataliony wróciły w czerwcu do Egiptu. Fort Capuzzo, stary włoski fort przy granicy libijsko-egipskiej, był natomiast w październiku 1941 roku w rękach wojsk Osi i należał do ich umocnień granicznych. Nowozelandczycy zajęli go dopiero 22 listopada 1941 roku, w piątym dniu operacji „Crusader”. Taki zapis łączy więc najpewniej przygotowania jesienne z późniejszymi walkami. W październiku działo się co innego: 8 Armia i Nowozelandczycy przygotowywali się do ofensywy, a obie strony frontu szykowały się do zimowych walk.

Dywizja Freyberga

Latem 1941 roku dywizja nowozelandzka stacjonowała w obozach w Al-Ma’adi pod Kairem, w Heluanie i nad Kanałem Sueskim. Straciła w Grecji i na Krecie kilka tysięcy ludzi zabitych, rannych i wziętych do niewoli oraz prawie cały sprzęt. Z Nowej Zelandii przypływały uzupełnienia, a bataliony szkoliły się od podstaw. Rząd premiera Petera Frasera po doświadczeniach z Grecji i Krety chciał mieć pewność, że dywizja nie zostanie znów rzucona do walki bez należytego wyposażenia i osłony lotniczej; Freyberg, jako dowódca sił ekspedycyjnych, miał prawo odwołać się w tej sprawie bezpośrednio do Wellington.

W połowie września dywizja przeniosła się na Pustynię Zachodnią, w rejon umocnionego obozu Baggush na wybrzeżu między Marsa Matruh a El Alamein, a część jej batalionów pełniła służbę garnizonową i budowała umocnienia w sąsiednich „boksach”. W październiku, czyli wtedy, gdy miało nastąpić rzekome „lądowanie”, Nowozelandczycy odbywali wielkie ćwiczenia w okolicach Baggush. Uczyli się poruszać nocą w szyku po bezdrożach, nawigować po kompasie i gwiazdach, rozśrodkowywać pojazdy przed nalotami i zajmować umocnione stanowiska z pomocą czołgów piechoty. Dywizja miała trzy brygady piechoty: 4 Brygadę bryg. Lindsaya Inglisa, 5 Brygadę bryg. Jamesa Hargesta i 6 Brygadę bryg. Harolda Barrowclougha. Na ćwiczeniach batalionami dowodzili oficerowie znani już z Krety, jak ppłk Howard Kippenberger z 20 Batalionu, który według historii batalionu uważał, że w październiku 1941 roku morale jego żołnierzy było najwyższe od początku wojny. 11 listopada dywizja wyruszyła spod Baggush na zachód, w rejon zbiórki przy drodze z Marsa Matruh do oazy Siwa. Według nowozelandzkich opracowań było to około 20 tysięcy ludzi i po raz pierwszy cała dywizja znalazła się w jednym miejscu.

8 Armia

Po klęsce operacji „Battleaxe” Winston Churchill zastąpił Wavella gen. Claude’em Auchinleckiem, a ten od pierwszych dni odpierał naciski premiera, by jak najszybciej wznowić ofensywę na pustyni. Uważał, że najpierw musi zabezpieczyć Syrię i Irak, a do odbicia Cyrenajki potrzebuje co najmniej dwóch, a najlepiej trzech dywizji pancernych. Pod koniec lipca przekonał gabinet w Londynie, że natarcie może ruszyć dopiero jesienią. Przez kolejne miesiące do Egiptu płynęły konwoje z czołgami brytyjskimi Crusader i Matilda, amerykańskimi Stuartami i ciężarówkami, a z innych frontów ściągano dywizje: z Afryki Wschodniej, po zakończeniu kampanii wschodnioafrykańskiej, przybyła 1 Dywizja Południowoafrykańska, a z Wielkiej Brytanii jesienią 22 Brygada Pancerna z nowymi czołgami Crusader. Wróciła też do sił 4 Dywizja Indyjska, która walczyła wiosną w Erytrei, a w czerwcu w „Battleaxe”.

Wojska w Egipcie były już zbyt liczne na jeden korpus. 10 września utworzono nowe dowództwo armii, nazwane najpierw Armią Zachodnią, a 26 września przemianowane na 8 Armię. Dowództwo objął Alan Cunningham, zwycięzca z Afryki Wschodniej, który w kampanii pustynnej nie miał doświadczenia i nigdy dotąd nie dowodził dużymi związkami pancernymi. Armia składała się z dwóch korpusów. XIII Korpus gen. por. Reade’a Godwina-Austena, przemianowany z dawnych Sił Pustyni Zachodniej (Western Desert Force), skupiał piechotę: dywizję nowozelandzką, 4 Dywizję Indyjską i 1 Brygadę Czołgów Armijnych z czołgami piechoty. Nowy XXX Korpus miał być pięścią pancerną: 7 Dywizja Pancerna gen. mjr. Williama Gotta, samodzielna 4 Brygada Pancerna i 1 Dywizja Południowoafrykańska. Jego pierwszy dowódca, gen. por. Vyvyan Pope, jeden z czołowych brytyjskich znawców broni pancernej, zginął 5 października razem z kilkoma oficerami swego sztabu w katastrofie samolotu, który rozbił się zaraz po starcie spod Kairu, gdy lecieli na pierwszą naradę u Cunninghama. Korpus objął gen. por. Willoughby Norrie, dowódca 1 Dywizji Pancernej, która dopiero miała przypłynąć z Wielkiej Brytanii, i miał na przygotowania niewiele ponad miesiąc.

Najwięcej pracy kosztowało zaopatrzenie. Ofensywa miała ruszyć kilkaset kilometrów od baz w delcie Nilu, przez pustynię bez dróg i wody. Saperzy przedłużali na zachód od Marsa Matruh linię kolejową i rurociąg z wodą, a na pustyni przy granicy, w tajemnicy przed nieprzyjacielem, budowano wysunięte bazy zaopatrzenia, w których gromadzono amunicję, paliwo, żywność i wodę dla kilkudziesięciu tysięcy żołnierzy. Lotnictwo marsz. Arthura Teddera od października bombardowało lotniska, porty i drogi zaopatrzenia Osi w Cyrenajce. Dowództwo przygotowało też plan maskowania: Niemcy i Włosi mieli sądzić, że Brytyjczycy nie będą gotowi przed grudniem, a główne uderzenie pójdzie daleko na południu, przez oazę Al-Dżaghbub. Według różnych zestawień w połowie listopada 8 Armia liczyła około 118 tysięcy żołnierzy i ponad 700 czołgów, a lotnictwo brytyjskie na Pustyni Zachodniej i na Malcie miało wyraźną przewagę liczebną nad lotnictwem Osi.

Plan Cunninghama zakładał, że XXX Korpus obejdzie od południa umocnienia graniczne między As-Sallum a Sidi Omar, odszuka i rozbije niemieckie dywizje pancerne, a potem pójdzie na Tobruk, którego garnizon uderzy mu naprzeciw. XIII Korpus z Nowozelandczykami miał w tym czasie otoczyć i odciąć pozycje graniczne Osi – Halfaję, As-Sallum, Fort Capuzzo i Bardię. Auchinleck mówił początkowo o terminie na początku listopada. Ostatecznie natarcie przesunięto na 18 listopada, między innymi dlatego, że Południowoafrykańczycy potrzebowali więcej czasu na szkolenie i pojazdy, co wywołało w Londynie irytację Churchilla.

Nowy garnizon Tobruku

Twierdza, która miała podać rękę 8 Armii, przez całą jesień zmieniała obrońców. Australijczycy gen. mjr. Leslie Morsheada bronili jej od kwietnia, a w lipcu dowódca australijskich sił ekspedycyjnych gen. Thomas Blamey, wspierany przez rząd w Canberze, zażądał ich wycofania. Wymianę prowadziły niszczyciele i szybkie stawiacze min adm. Andrew Cunninghama, tylko w bezksiężycowe noce, w trzech turach, które w literaturze brytyjskiej noszą kryptonimy „Treacle”, „Supercharge” i „Cultivate”. W drugiej połowie sierpnia przypłynęła polska Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich gen. bryg. Stanisława Kopańskiego, we wrześniu pierwsze oddziały brytyjskiej 70 Dywizji Piechoty gen. mjr. Ronalda Scobiego i czołgi 32 Brygady Czołgów Armijnych.

Trzecia tura, „Cultivate”, trwała od 12 do 25 października, obejmowała więc także 21 października, dzień rzekomego lądowania Nowozelandczyków. Do Tobruku przypłynęła reszta 70 Dywizji i czechosłowacki 11 Batalion Piechoty ppłk. Karla Klapálka, a wywieziono większość pozostałych Australijczyków. 22 października Morshead przekazał dowództwo twierdzy Scobiemu. Ostatnich rejsów nie udało się przeprowadzić: 25 października niemieckie samoloty zatopiły szybki stawiacz min „Latona” i w Tobruku zostało do końca oblężenia kilkuset Australijczyków z 2/13 Batalionu i części 2/15 Batalionu. Polacy na początku października przeszli na najtrudniejszy, zachodni odcinek obwodu, naprzeciw wzgórza Ras el Medauar. Nowy garnizon szykował się do wypadu z twierdzy, który miał wesprzeć nadchodzącą 8 Armię: saperzy przygotowywali przejścia przez własne pola minowe i rów przeciwpancerny, a 70 Dywizja ćwiczyła natarcie z czołgami.

Zespół K na Malcie

Właśnie 21 października do Malty przypłynęły z Gibraltaru dwa lekkie krążowniki, „Aurora” i „Penelope”, oraz dwa niszczyciele, „Lance” i „Lively”. Tworzyły odtworzony Zespół K (Force K), którego zadaniem było przecinanie linii zaopatrzenia wojsk Osi z Włoch do Libii. Okręty i samoloty z Malty już latem zatapiały dużą część włoskich statków płynących do Trypolisu i Bengazi. Według zestawień opartych na danych włoskich we wrześniu na dno szła mniej więcej jedna czwarta statków wysłanych do Afryki. Do tego dochodziły wąskie gardła na lądzie: każdy litr paliwa i każdą skrzynię amunicji trzeba było wieźć ciężarówkami setki kilometrów z Trypolisu i Bengazi, bo Tobruk pozostawał w rękach brytyjskich. Pojawienie się szybkich krążowników na Malcie zapowiadało, że w listopadzie, gdy ruszy ofensywa, Rommel będzie walczył z coraz pustszymi magazynami.

Rommel szykuje szturm Tobruku

Po drugiej stronie frontu Rommel, od 15 sierpnia dowódca nowo utworzonej Grupy Pancernej „Afryka”, myślał nie o obronie, lecz o zdobyciu Tobruku. Jego Afrika Korps, którym od września dowodził gen. Ludwig Crüwell, miał dwie dywizje pancerne, 15 i 21, tę drugą przemianowaną latem z 5 Dywizji Lekkiej, oraz nową dywizję piechoty do zadań specjalnych „Afrika”, złożoną z oddziałów przysyłanych z Europy. Pod Tobrukiem stał włoski XXI Korpus z czterema dywizjami piechoty, a na południe od twierdzy włoski korpus zmotoryzowany gen. Gastone Gambary z dywizją pancerną „Ariete” i zmotoryzowaną „Trieste”, podporządkowany nie Rommlowi, lecz włoskiemu naczelnemu dowódcy w Libii gen. Ettore Bastico. Granicę egipską trzymały umocnione punkty obsadzone przez włoską dywizję „Savona” i oddziały niemieckie, a wśród nich Fort Capuzzo, Bardia, As-Sallum i przełęcz Halfaja.

Rommel był przekonany, że Brytyjczycy nie zaatakują wcześnie. W połowie września wysłał 21 Dywizję Pancerną na wypad rozpoznawczy w głąb Egiptu. Niemieckie czołgi nie znalazły żadnych śladów przygotowań do ofensywy, za to poniosły straty w nalotach i zużyły cenne paliwo, a Rommel, jak piszą historycy, utwierdził się w przekonaniu, że ma czas. Przez cały październik gromadził zapasy, artylerię oblężniczą i oddziały szturmowe do generalnego natarcia na Tobruk, planowanego na drugą połowę listopada. Termin kilkakrotnie przesuwano z powodu kłopotów z zaopatrzeniem. Włoskie naczelne dowództwo i Bastico obawiali się, że Brytyjczycy uderzą w czasie szturmu, ale Rommel bagatelizował te ostrzeżenia. W pierwszej połowie listopada przebywał w Rzymie, gdzie zabiegał o zgodę na szturm, a początek brytyjskiej ofensywy całkowicie go zaskoczył.

Tymczasem uwaga Berlina skupiała się na wschodzie. 2 października Niemcy rozpoczęli natarcie na Moskwę, a Luftwaffe i lądowe posiłki dla Afryki szły w pierwszej kolejności na front wschodni. Dla Brytyjczyków był to argument za szybką ofensywą: każdy tydzień, w którym Niemcy byli związani w Rosji, był tygodniem, w którym Rommel nie dostawał nowych dywizji.

Znaczenie

Październik 1941 roku był dla 8 Armii miesiącem gromadzenia sił. W nocy z 8 na 9 listopada Zespół K z Malty zniszczył cały włoski konwój „Duisburg”, a 18 listopada ruszyła operacja „Crusader”, uważana za pierwsze wielkie zwycięstwo lądowe Brytyjczyków nad Niemcami, choć okupione bardzo wysoką ceną. Rozproszone brygady pancerne XXX Korpusu zostały rozbite pod Sidi Rezegh, a Auchinleck 26 listopada zastąpił Cunninghama gen. Neilem Ritchiem. Dywizja nowozelandzka wkroczyła do Libii, 22 listopada jej 5 Brygada zajęła Fort Capuzzo, a reszta ruszyła wzdłuż drogi Trigh Capuzzo na zachód, odbiła Sidi Rezegh i 27 listopada podała rękę garnizonowi Tobruku pod Ed Duda. W kolejnych dniach Nowozelandczycy ponieśli jedne z najcięższych strat w całej wojnie: według nowozelandzkich opracowań ponad 4,5 tysiąca ludzi, w tym blisko 900 zabitych, a bryg. Hargest dostał się do niewoli. Odcięty od paliwa i amunicji Rommel w pierwszych dniach grudnia odstąpił od Tobruku i wycofał się aż do Al-Ukajli, skąd w styczniu 1942 roku przeszedł do kontrnatarcia.

Przygotowania z jesieni 1941 roku pokazały zarazem siłę i słabość brytyjskiego wojska na pustyni. Imperium potrafiło zebrać w Egipcie armię złożoną z Brytyjczyków, Nowozelandczyków, Południowoafrykańczyków, Hindusów, Polaków i Czechosłowaków, dać jej więcej czołgów i samolotów niż przeciwnikowi i zbudować na pustyni zaplecze, jakiego Rommel nie miał. Nie zdołało jednak w kilka miesięcy nauczyć nowych dowódców i nowych dywizji współdziałania czołgów, piechoty i artylerii, w którym Niemcy byli mistrzami. Dla Nowozelandczyków listopad 1941 roku był pierwszą z wielkich bitew pustynnych, po której dywizja Freyberga stała się jedną z najbardziej cenionych w 8 Armii.