Brytyjskie ultimatum wobec Finlandii

22 listopada 1941 roku do Józefa Stalina dotarł list Winstona Churchilla, w którym brytyjski premier po raz pierwszy jednoznacznie zobowiązał się wobec radzieckiego sojusznika w sprawie Finlandii. Pisał, że wolałby, by Finów udało się skłonić do przerwania walki, niż posadzić ich „na ławie oskarżonych” razem z państwami Osi, ale dodał: jeśli nie przestaną walczyć w ciągu najbliższych dwóch tygodni, a Stalin nadal będzie sobie tego życzył, Wielka Brytania z pewnością wypowie im wojnę. Następnego dnia Stalin odpowiedział, że jeśli Finlandia w tym krótkim terminie nie wyjdzie z wojny, uważa brytyjską deklarację za „wskazaną i konieczną”. Tak zapadła decyzja, która dwa tygodnie później postawiła Londyn i Helsinki, dwie stolice od dawna sobie przyjazne, po przeciwnych stronach frontu.

Pod 22 listopada wiele kalendariów podaje, że Wielka Brytania postawiła Finlandii ultimatum: ma zakończyć wojnę ze Związkiem Radzieckim albo znajdzie się w stanie wojny z aliantami. Wymaga to uściślenia. Tego dnia Finowie nie otrzymali żadnego dokumentu. Formalną notę brytyjski rząd przekazał przez Stany Zjednoczone dopiero 28 listopada, a groziła ona wojną z Wielką Brytanią, nie ze wszystkimi aliantami. Stany Zjednoczone nigdy Finlandii wojny nie wypowiedziały, a Związek Radziecki od czerwca i tak z nią walczył. 22 listopada był natomiast dniem, w którym droga do ultimatum została wytyczona. Tego samego ranka amerykański poseł w Helsinkach usłyszał od fińskiego ministra spraw zagranicznych Rolfa Wittinga, że przystąpienie Finlandii do paktu antykominternowskiego jest „możliwe”.

Od neutralności do wrogości

Kiedy 25 czerwca 1941 roku Finlandia przystąpiła do wojny z ZSRR, brytyjski minister spraw zagranicznych Anthony Eden jeszcze dzień wcześniej nazywał ją w Izbie Gmin krajem neutralnym. Stosunki psuły się jednak szybko. Po podpisaniu 12 lipca układu brytyjsko-radzieckiego Wielka Brytania była sojusznikiem państwa, z którym Finowie walczyli. Pod niemieckim naciskiem Helsinki zamknęły pod koniec lipca swoje poselstwo w Londynie i zażądały wyjazdu brytyjskiego posła. 30 lipca samoloty z brytyjskich lotniskowców zaatakowały port w Petsamo (operacja EF), a 1 sierpnia oba państwa zerwały stosunki dyplomatyczne. Następnego dnia Londyn uznał Finlandię za obszar pod okupacją nieprzyjaciela, co oznaczało blokadę jej handlu morskiego. Interesy brytyjskie w Helsinkach reprezentowało odtąd poselstwo amerykańskie.

Moskwa od lata naciskała, by Wielka Brytania poszła dalej i formalnie wypowiedziała wojnę Finlandii, Rumunii i Węgrom. Na początku września Churchill był gotów zarekomendować to gabinetowi. Brytyjczycy próbowali jednak najpierw innej drogi. 22 września poseł norweski w Helsinkach przekazał w imieniu rządu brytyjskiego memorandum: dopóki Finlandia „w sojuszu z Niemcami” prowadzi wojnę zaczepną na terytorium sojusznika Wielkiej Brytanii, Londyn musi ją uważać za członka Osi, a jeśli Finowie będą dalej wkraczać na ziemie „czysto rosyjskie”, Wielka Brytania potraktuje ich jako otwartego wroga, i to nie tylko w czasie wojny, ale i przy stole pokojowym. Warunkiem poprawy stosunków było przerwanie wojny i wycofanie się za granicę z 1939 roku. Finowie odpowiedzieli 6 października, że od 30 listopada 1939 roku prowadzą nieprzerwanie wojnę obronną, a wojska stojące za dawną granicą zajmują obszary, z których ZSRR przygotowywał nową napaść.

Amerykańskie ostrzeżenia

Równolegle naciskały Stany Zjednoczone, z którymi Finlandia utrzymywała normalne stosunki i na których sympatii zależało jej najbardziej. Już 18 sierpnia podsekretarz stanu Sumner Welles przekazał fińskiemu posłowi Hjalmarowi Procopé, że ZSRR byłby gotów rozmawiać o nowym pokoju z ustępstwami terytorialnymi na rzecz Finlandii. Helsinki na tę wiadomość nie odpowiedziały. Po powrocie z Moskwy misji Harrimana, która uzgodniła dostawy dla ZSRR, Waszyngton uznał fińską ofensywę w głąb radzieckiej Karelii za zagrożenie dla własnej polityki. 27 października poseł Arthur Schoenfeld wręczył prezydentowi Risto Rytiemu memorandum: jeśli Finlandia chce zachować przyjaźń Stanów Zjednoczonych, musi przerwać działania zaczepne na terytorium radzieckim i w zasadzie wycofać wojska, a każdy atak z fińskiego terytorium na amerykańskie dostawy płynące do północnych portów ZSRR wywoła natychmiastowy kryzys. Ryti odparł z naciskiem, że Finlandia nie jest wasalem ani Stanów Zjednoczonych, ani Wielkiej Brytanii, ani Niemiec. 3 listopada sekretarz stanu Cordell Hull powtórzył te żądania publicznie na konferencji prasowej.

Fińska odpowiedź z 11 listopada nie przyniosła ustępstw. Rząd pytał, czy wycofanie się za granicę z 1939 roku oznaczałoby także wycofanie Rosjan z bazy w Hanko i z fińskiej części półwyspu Rybaczy, i przekonywał, że walczy o bezpieczeństwo, a nie o zdobycze. Schoenfeld ocenił w depeszy, że Finowie nie chcą przyjąć do wiadomości, iż ich wojna jest częścią wielkiej wojny przeciw Niemcom. Według fińskich historyków Ryti już 5 listopada prywatnie prosił marszałka Carla Gustafa Emila Mannerheima, by ograniczył operacje, i na dalekiej północy fiński III Korpus gen. Hjalmara Siilasvuo wstrzymał natarcie na kolej murmańską. W Karelii Wschodniej fińska ofensywa trwała jednak dalej. 18 listopada radziecki komisariat spraw zagranicznych ogłosił komunikat odrzucający tezę o fińskiej wojnie obronnej.

Listy Churchilla i Stalina

O losie Finlandii przesądziła w końcu korespondencja dwóch przywódców. W liście wysłanym 4 listopada Churchill przekonywał Stalina, że wypowiedzenie wojny Finlandii, Węgrom i Rumunii byłoby tylko formalnością, bo brytyjska blokada już ich dotyczy. Finlandia, pisał, ma wielu przyjaciół w Stanach Zjednoczonych, a Węgry i Rumunia zostały przez Hitlera zdominowane i mogą jeszcze zmienić stronę. Dodał, że niechętne są także dominia, z wyjątkiem Australii. Odpowiedź Stalina z 8 listopada była jednym z najostrzejszych listów w ich korespondencji. Stalin nazwał sytuację „nie do zniesienia”: radziecka prośba, przekazana poufnie, trafiła do prasy, a brytyjski rząd mimo to ją odrzuca. Pytał, czy nie chodzi o pokazanie światu rozdźwięku między ZSRR a Wielką Brytanią. Jednocześnie żądał porozumienia w sprawie celów wojny i powojennego ładu.

Dla Churchilla, który w tych dniach przygotowywał wielką ofensywę w Libii i potrzebował dobrych stosunków z Moskwą, sprawa fińska była ceną, którą mógł zapłacić. W liście, który dotarł do Stalina 22 listopada, zaproponował wysłanie do Moskwy Edena, by omówić całość wojny i powojennego porządku, a w sprawie Finlandii dał dwutygodniowy termin. Stalin w odpowiedzi z 23 listopada przyjął propozycję wizyty Edena i zgodził się, że z Węgrami i Rumunią „można poczekać”, ale co do Finlandii był stanowczy. Bez brytyjskiej deklaracji, pisał, powstałoby wrażenie, że wspólnikom Hitlera ich „niecne czyny” uchodzą bezkarnie. Pogratulował też Brytyjczykom udanego początku ofensywy w Libii.

Pakt antykominternowski

Fińskie przywództwo zrobiło tymczasem krok, który w Londynie i Waszyngtonie odebrano jako ostateczny dowód, po której stronie stoi. 25 listopada 1941 roku w Berlinie odbyła się uroczystość przedłużenia o pięć lat paktu antykominternowskiego, zawartego w 1936 roku przez Niemcy i Japonię. Gospodarzem był Joachim von Ribbentrop, a do paktu przystąpiły wtedy Finlandia, Bułgaria, Rumunia, Dania, Słowacja, Chorwacja i chiński rząd Wang Jingweia. W imieniu Finlandii podpis złożył Witting. Fińscy politycy zapewniali, że to tylko potwierdzenie antykomunistycznej linii kraju i nie oznacza wejścia do Osi. Amerykański chargé d’affaires w Sztokholmie donosił, że Niemcy wymusili zgodę groźbą wstrzymania zakontraktowanych dostaw zboża, od których zależało wyżywienie Finlandii. Hitler pogratulował Rytiemu telegramem, a Ryti odpowiedział życzeniami szczęścia dla „bohaterskiego narodu niemieckiego”.

Ultimatum

27 listopada brytyjski ambasador w Waszyngtonie lord Halifax zawiadomił Wellesa, że jego rząd postanowił wypowiedzieć Finlandii wojnę, i poprosił, by Stany Zjednoczone jako państwo reprezentujące interesy brytyjskie przekazały Finom tajną notę. 28 listopada o 15.15 Schoenfeld doręczył ją w fińskim ministerstwie spraw zagranicznych. Brytyjski rząd przypominał w niej ostrzeżenie z 22 września i stwierdzał, że Finlandia nadal prowadzi zaczepne operacje na terytorium ZSRR „w najściślejszej współpracy z Niemcami”, a jej twierdzenia, że jej wojna nie jest częścią ogólnej wojny europejskiej, są nie do przyjęcia. Jeśli do 3 grudnia Finlandia nie przerwie działań wojennych i nie wycofa się z wszelkiego czynnego udziału w walkach, Wielka Brytania „nie będzie miała innego wyboru”, jak ogłosić stan wojny między obu krajami. Następnego dnia Amerykanie przekazali, że Londyn przesuwa termin na 5 grudnia. Nota dotarła w trakcie wspólnego posiedzenia rządu i naczelnego dowództwa i według informacji poselstwa wywołała wahania, zwłaszcza u Rytiego, Mannerheima i ministra Väinö Tannera. Minister finansów Mauno Pekkala uważał, że o odpowiedzi przesądzi sytuacja żywnościowa kraju. Tego samego dnia Hull oświadczył publicznie, że każdy krok fińskiego rządu potwierdza, iż w pełni współpracuje on z Hitlerem.

29 listopada Churchill wysłał Mannerheimowi osobisty list. Przypominał ich dawne rozmowy i korespondencję o pierwszej wojnie światowej i pisał, że jest „głęboko zasmucony” tym, co nadchodzi: za kilka dni Wielka Brytania z lojalności wobec rosyjskiego sojusznika będzie zmuszona wypowiedzieć Finlandii wojnę. Przekonywał, że fińskie wojska zaszły już dość daleko, by zapewnić krajowi bezpieczeństwo, i mogą po prostu zatrzymać się bez żadnych deklaracji, do czego surowa zima daje dobry pretekst. Zapewniał, że alianci pokonają nazistów, i ostrzegał, że przyjaciele Finlandii w Anglii z bólem patrzyliby, jak trafia ona na ławę oskarżonych razem z pokonanymi Niemcami. Mannerheim odpowiedział 2 grudnia uprzejmie, ale odmownie: nie może przerwać operacji, zanim jego wojska nie osiągną pozycji, które jego zdaniem zapewnią krajowi potrzebne bezpieczeństwo.

Oficjalna odpowiedź fińskiego rządu, datowana 4 grudnia, powtarzała, że Finlandia prowadzi wojnę obronną, nie ma innych celów niż bezpieczeństwo narodu i jest już bliska osiągnięcia swoich celów strategicznych: odzyskania ziem utraconych w pokoju moskiewskim i „unieszkodliwienia” obszarów, z których wróg przygotowywał jej zniszczenie. Rząd pisał, że trudno mu pojąć, co w jego postawie mogłoby skłonić Wielką Brytanię do wojny. Nieoficjalnie fiński poseł w Sztokholmie zapewniał Amerykanów, że wojna skończy się za kilka tygodni i nie zagrozi brytyjskim i amerykańskim interesom na dalekiej północy. Przyznał jednak, że postawę Helsinek dyktuje w dużej mierze Berlin, a wrogość odległej Wielkiej Brytanii jest dla nich mniejszym złem niż wrogość bliskich Niemiec.

Miejsce w wojnie

Odpowiedź nie spełniała warunków. Wieczorem 5 grudnia Hull polecił przekazać Finom ostatnią brytyjską notę, a 6 grudnia 1941 roku, w fińskie święto niepodległości, Wielka Brytania ogłosiła, że stan wojny między obu państwami istnieje od pierwszej minuty 7 grudnia czasu Greenwich. W tych samych dniach wojnę Finlandii wypowiedziały brytyjskie dominia, a Wielka Brytania wypowiedziała ją także Węgrom i Rumunii. Paradoksalnie Finowie właśnie wtedy kończyli ofensywę: na początku grudnia zdobyli Miedwieżjegorsk i Powieniec nad Kanałem Białomorsko-Bałtyckim, po czym Mannerheim wstrzymał natarcie, a parlament 6 grudnia uchwalił ponowne włączenie do państwa ziem utraconych w 1940 roku. Na wschodzie od Ładogi fińskie wojska nadal jednak stały nad Świrem i na Przesmyku Karelskim, zamykając od północy pierścień blokady Leningradu.

Wojna brytyjsko-fińska pozostała w praktyce wojną na papierze. Poza lipcowym nalotem na Petsamo oba państwa nie walczyły ze sobą bezpośrednio, a Mannerheim odesłał przez Szwecję do domu brytyjskich ochotników służących w fińskiej armii. Deklaracja miała jednak skutki polityczne. Zaspokajała radzieckie żądanie, by Wielka Brytania jednoznacznie stanęła po stronie ZSRR, i poprzedziła wizytę Edena w Moskwie w grudniu 1941 roku, podczas której Stalin zażądał uznania granic z czerwca 1941 roku, w tym z Finlandią. Finlandia stała się formalnie państwem nieprzyjacielskim aliantów. Musiała się z tym liczyć w 1944 roku, gdy w Moskwie podpisywała z ZSRR i Wielką Brytanią rozejm kończący wojnę kontynuacyjną, i w 1947 roku, gdy traktat pokojowy podpisany w Paryżu nazwał ją sojusznikiem hitlerowskich Niemiec. Stany Zjednoczone, mimo wszystkich ostrzeżeń Hulla, utrzymały stosunki z Helsinkami do czerwca 1944 roku i nigdy nie wypowiedziały Finlandii wojny.