Bernard Freyberg

Bernard Cyril Freyberg był żołnierzem dwóch narodów. Urodził się w Anglii, wychował w Nowej Zelandii, a przez dwie wojny światowe służył w armii brytyjskiej. Z pierwszej wyszedł jako jeden z najczęściej odznaczanych oficerów Imperium, z Krzyżem Wiktorii, trzema Orderami Wybitnej Służby i dziewięcioma ranami. W drugiej przez sześć lat dowodził nowozelandzkimi wojskami ekspedycyjnymi: w Grecji, na Krecie, na pustyni libijskiej i egipskiej, w Tunezji i we Włoszech. Winston Churchill, jego przyjaciel od 1914 roku, nazywał go „salamandrą”, bo jak mityczne zwierzę zdawał się żyć w ogniu. Freyberg był znakomitym dowódcą dywizji i jednym z najbardziej podziwianych żołnierzy Wspólnoty Brytyjskiej, ale dwie bitwy, w których dowodził większymi siłami – Kreta w 1941 i Monte Cassino w 1944 roku – zakończyły się porażkami, o których historycy spierają się do dziś.

Pływak i dentysta

Urodził się 21 marca 1889 roku w Richmond pod Londynem jako najmłodszy z synów Jamesa Freyberga, kupca drzewnego, i jego drugiej żony Julii z domu Hamilton. W 1891 roku rodzina wyemigrowała do Nowej Zelandii i osiadła w Wellingtonie, gdzie ojciec pracował w administracji lasów. Bernard chodził do Wellington College, a w wieku czternastu lat zaczął praktykę u dentysty. W 1911 roku wpisano go do rejestru dentystów, ale zawodu nie lubił i później rzadko o nim wspominał. Jego prawdziwą pasją był sport, przede wszystkim pływanie: w 1906 i 1910 roku zdobył mistrzostwo Nowej Zelandii na 100 jardów. Od 1911 roku był też podporucznikiem nowozelandzkiej armii terytorialnej.

W marcu 1914 roku wyjechał do Kalifornii. Sam twierdził później, że walczył w rewolucji meksykańskiej w oddziałach Pancho Villi, i tę wersję powtarza wiele biografii. Nowsze badania wskazują jednak, że większość tego czasu spędził w kalifornijskich polach naftowych, a meksykańską przygodę najpewniej wymyślił sam, by łatwiej zdobyć w Wielkiej Brytanii stopień oficerski. Po wybuchu wojny w sierpniu 1914 roku zarabiał na podróż przez Amerykę zawodami pływackimi i walkami bokserskimi, aż dotarł do Anglii.

Gallipoli i Somma

W Londynie spotkał Churchilla, wówczas pierwszego lorda Admiralicji, i przekonał go, by dał mu patent oficerski w tworzonej właśnie Królewskiej Dywizji Marynarki, piechocie złożonej z nadwyżek rezerw floty. Jako dowódca kompanii batalionu „Hood” walczył w październiku 1914 roku pod Antwerpią. W batalionie poznał elitę młodej angielskiej inteligencji, w tym poetę Ruperta Brooke’a i syna premiera Arthura Asquitha. Brooke zmarł na zakażenie w drodze na Gallipoli, a Freyberg pomagał go pochować na wyspie Skiros.

W nocy z 24 na 25 kwietnia 1915 roku, przed lądowaniem aliantów na półwyspie Gallipoli, Freyberg dokonał czynu, który przyniósł mu pierwszą sławę. Wysmarowany tłuszczem, popłynął w lodowatej wodzie zatoki Saros kilka kilometrów do brzegu, ciągnąc tratwę z flarami, i zapalał je na plaży, by przekonać Turków, że desant nastąpi właśnie tam. Za tę akcję dostał Order Wybitnej Służby. W bitwie o Gallipoli był kilka razy ranny, w sierpniu objął dowództwo batalionu i opuścił półwysep z ostatnimi oddziałami w styczniu 1916 roku.

W maju 1916 roku przeszedł do armii brytyjskiej, nadal dowodząc batalionem „Hood”. 13 i 14 listopada 1916 roku, w końcowej fazie bitwy nad Sommą, poprowadził natarcie na wieś Beaucourt-sur-l’Ancre. Czterokrotnie ranny, zebrał rozbite oddziały, przetrwał noc na wysuniętej pozycji, a rano zdobył umocnioną wieś i wziął pięciuset jeńców. Otrzymał za to Krzyż Wiktorii. W kwietniu 1917 roku, mając 28 lat, został generałem brygady i dowódcą 173 Brygady, najmłodszym generałem w armii brytyjskiej. We wrześniu 1917 roku pocisk, który wybuchł mu pod nogami, zadał mu najcięższe rany wojny. Wrócił na front w styczniu 1918 roku, dowodził 88 Brygadą w czasie niemieckich ofensyw wiosennych i dostał drugi Order Wybitnej Służby. Trzeci zdobył 11 listopada 1918 roku, gdy na czele szwadronu dragonów zajął most w Lessines na minutę przed wejściem w życie rozejmu.

Między wojnami

Po wojnie został w armii jako oficer gwardii grenadierów, ukończył kurs w akademii sztabowej w Camberley i zajmował stanowiska sztabowe. W 1922 roku poślubił Barbarę McLaren, wdowę po poległym oficerze, córkę sir Herberta Jekylla. W tym samym roku bez powodzenia kandydował do Izby Gmin z listy liberałów w Cardiff. Wciąż pływał: w sierpniu 1925 roku, po blisko siedemnastu godzinach w wodzie, przerwał próbę przepłynięcia kanału La Manche kilkaset metrów od brzegu, gdy prąd zaczął go znosić w morze. Napisał podręcznik administracji jednostki wojskowej, używany potem w akademii sztabowej. W 1934 roku, w wieku 45 lat, został generałem majorem i wydawało się, że czeka go najwyższe dowództwo. Badania lekarskie przed wyjazdem do Indii wykazały jednak wadę serca i w 1937 roku musiał przejść w stan spoczynku.

Dowódca Nowozelandczyków

Wybuch wojny w 1939 roku przywrócił go do służby. We wrześniu dowodził już okręgiem ćwiczebnym na równinie Salisbury, a gdy Nowa Zelandia przystąpiła do wojny, zaoferował swoje usługi jej rządowi. Po rozmowach z wicepremierem Peterem Fraserem w listopadzie 1939 roku powierzono mu dowództwo 2 Nowozelandzkich Sił Ekspedycyjnych i formowanej 2 Dywizji Nowozelandzkiej. Formalnie pozostał oficerem brytyjskim wypożyczonym Nowej Zelandii. Jego pozycję określała tzw. karta, instrukcja rządu w Wellingtonie, w myśl której odpowiadał przed nim, a nie tylko przed brytyjskimi przełożonymi, mógł się porozumiewać bezpośrednio z premierem i miał dbać, by dywizji nie rozbijano na mniejsze zgrupowania ani nie używano wbrew interesom kraju. Wywoływało to tarcia z brytyjskimi dowódcami, zwłaszcza z gen. Archibaldem Wavellem, ale Freyberg trzymał się karty przez całą wojnę.

Dywizja zbierała się w Egipcie od 1940 roku, a jej drugi rzut, skierowany w czasie upadku Francji do Wielkiej Brytanii, stał tam latem 1940 roku w gotowości na wypadek niemieckiej inwazji. Na początku 1941 roku Freyberg, podobnie jak australijski gen. Thomas Blamey, przyjął plan wyprawy do Grecji z poważnymi obawami. Obaj widzieli w nim ryzyko powtórki z Gallipoli: wyprawy wymyślonej w Londynie, w której żołnierze dominiów zapłacą za słabość planu.

Grecja

W kwietniu 1941 roku dywizja nowozelandzka broniła przełęczy pod Olimpem i nad Aliakmonem, a po przełamaniu frontu pod Vevi cofała się przez Tesalię pod ciągłymi nalotami. Na pozycji termopilskiej Freyberg objął obronę drogi nadmorskiej pod Molos. 24 kwietnia jego 6 Brygada odparła tam natarcie niemieckich czołgów, a gdy z kwatery gen. Henry’ego Maitlanda Wilsona przyszedł rozkaz, by wraz ze sztabem odpłynął jeszcze tej nocy, zignorował go, pytając, kto ma dowodzić Nowozelandczykami, jeśli on wyjedzie. Gdy 26 kwietnia Wilson odleciał na Kretę, Freyberg przejął dowództwo nad resztą wojsk czekających na ewakuację. Opuścił Grecję z ostatnią łodzią z Monemwasii w nocy z 28 na 29 kwietnia.

Kreta

30 kwietnia Wavell, za aprobatą Churchilla, powierzył mu dowództwo nad całą obroną Krety. Freyberg nie miał złudzeń. 1 maja meldował Wavellowi i rządowi nowozelandzkiemu, że jego siły są „całkowicie niewystarczające” wobec spodziewanego ataku i że decyzję o obronie wyspy należy rozważyć ponownie. Garnizon, liczący około 40 tysięcy żołnierzy brytyjskich, australijskich, nowozelandzkich i greckich, składał się w dużej mierze z ludzi ewakuowanych z Grecji, bez ciężkiej broni i transportu, a nad wyspą panowała Luftwaffe.

Dzięki odszyfrowanym depeszom niemieckim, przekazywanym pod kryptonimem Ultra, Brytyjczycy znali z wyprzedzeniem plan, siły i termin niemieckiego desantu. 20 maja spadochroniarze i szybowce gen. Kurta Studenta uderzyli na lotniska w Maleme, Retimnie i Heraklionie. Pod Maleme Nowozelandczycy wycofali się w nocy ze wzgórza 107 panującego nad lotniskiem, a Niemcy zaczęli tam lądować samolotami transportowymi z posiłkami. Kontratak przyszedł za późno. Krytycy zarzucali Freybergowi, że zbyt wiele uwagi poświęcał zagrożeniu desantem morskim i nie skupił sił na obronie lotnisk. Jego obrońcy wskazują, że wiadomości Ultra rzeczywiście mówiły też o desancie z morza, a Freyberg nie mógł zmieniać rozmieszczenia wojsk w sposób, który zdradziłby Niemcom źródło informacji. 26 maja uznał sytuację za beznadziejną. Do 1 czerwca flota ewakuowała z wyspy część garnizonu, a kilkanaście tysięcy żołnierzy trafiło do niewoli. Churchill przez ponad rok nie odzywał się do przyjaciela, a nowozelandzki rząd, zaniepokojony, że Freyberg nie ostrzegł go wcześniej o braku środków, przez pewien czas wątpił w jego przydatność. Zaufanie odzyskał dzięki poparciu Wavella i szefa Imperialnego Sztabu Generalnego.

Pustynia i Tunezja

W listopadzie 1941 roku dywizja nowozelandzka wzięła udział w operacji „Crusader”, która przerwała oblężenie Tobruku, i poniosła w walkach pod Sidi Rezegh ciężkie straty. 27 czerwca 1942 roku pod Minqar Qaim, gdy dywizja przebijała się z okrążenia, odłamek ciężko ranił Freyberga w szyję, ale po kilku tygodniach wrócił do dowodzenia. Bez niego dywizja walczyła w lipcu w I bitwie pod El Alamein. Jesienią, w II bitwie pod El Alamein, Freyberg dowodził zgrupowaniem, które w operacji „Supercharge” przełamało ostatnią linię obrony Erwina Rommla. Gen. Bernard Montgomery uważał go za najlepszego ze swoich dowódców dywizji. W marcu 1943 roku Freyberg na czele wzmocnionego Korpusu Nowozelandzkiego obszedł linię Mareth przez przełęcz Tebaga, a w maju, jako tymczasowy dowódca X Korpusu, przyjął kapitulację włoskiego marszałka Giovanniego Messego. Churchill, który pogodził się z nim w sierpniu 1942 roku, przemawiając do nowozelandzkich żołnierzy, nazwał go „salamandrą Imperium Brytyjskiego”.

Cassino i Triest

Jesienią 1943 roku dywizja przeszła do Włoch. W lutym 1944 roku Freyberg objął dowództwo Korpusu Nowozelandzkiego pod Monte Cassino. Przekonany, że Niemcy wykorzystują położone na szczycie opactwo benedyktyńskie, zażądał jego zbombardowania, a gen. Harold Alexander się zgodził. 15 lutego 1944 roku bombowce zamieniły klasztor w ruinę, a Niemcy, którzy wcześniej nie zajmowali samego opactwa, urządzili w gruzach silne pozycje. Ani lutowe, ani marcowe natarcie korpusu Freyberga nie przełamało obrony. Klasztor zdobyli dopiero 18 maja żołnierze 2 Korpusu Polskiego. Decyzja o zbombardowaniu opactwa pozostała najbardziej kontrowersyjnym epizodem jego kariery.

We wrześniu 1944 roku Freyberg został ranny w wypadku lotniczym, ale wiosną 1945 roku poprowadził dywizję w ostatniej ofensywie we Włoszech, przez kolejne rzeki do Padwy i Wenecji. 2 maja 1945 roku Nowozelandczycy weszli do Triestu, gdzie zastali już partyzantów Josipa Broza Tity, i przez kilka tygodni trwała tam napięta konfrontacja z Jugosłowianami. Freyberg spędził na wojnie z Niemcami łącznie ponad dziesięć lat.

Gubernator i lord

W listopadzie 1945 roku oddał dowództwo, a 17 czerwca 1946 roku został zaprzysiężony na gubernatora generalnego Nowej Zelandii – pierwszego, który dorastał w tym kraju. Objeżdżał najdalsze zakątki Nowej Zelandii i mówił później, że były to najszczęśliwsze lata jego życia. W 1951 roku król Jerzy VI nadał mu tytuł barona Freyberg of Wellington and Munstead. Po powrocie do Anglii w 1952 roku zasiadał w Izbie Lordów, a od 1953 roku był zastępcą konstabla i gubernatorem porucznikiem zamku w Windsorze. Zmarł tam 4 lipca 1963 roku, gdy pękła jedna z jego dawnych ran z Gallipoli.

Znaczenie

Freyberg był jednym z ostatnich generałów, którzy prowadzili żołnierzy osobistym przykładem z pierwszej linii, i zarazem dowódcą narodowego kontyngentu, który w imieniu małego dominium potrafił się postawić brytyjskim przełożonym. Dla Nowozelandczyków pozostał ojcem ich dywizji, troszczącym się o żołnierzy i niechętnym do musztry. „Nie można traktować człowieka jak lokaja i oczekiwać, że będzie walczył jak lew” – miał mówić. Historycy oceniają go jako świetnego dowódcę dywizji, mistrza starannie zaplanowanych natarć, ale znacznie słabszego dowódcę większych zgrupowań. Kreta i Cassino zaważyły na jego reputacji, choć w obu przypadkach o klęsce przesądziły też decyzje i braki, za które nie odpowiadał on sam.