Bitwa pod Tali-Ihantala

25 czerwca 1944 roku o 6.30 rano radziecka artyleria i lotnictwo uderzyły na fińskie pozycje na północny wschód od Wyborga. Godzinę później do natarcia ruszyły dywizje 21 Armii Frontu Leningradzkiego. Miały przebić się przez wąski pas ziemi między Zatoką Wyborską a rzeką Vuoksi, koło wsi Tali i Ihantala, i otworzyć sobie drogę w głąb Finlandii. Rozpoczęła się bitwa, która trwała do 9 lipca i zakończyła się zatrzymaniem radzieckiej ofensywy.

Kroniki wydarzeń zapisują, że tego dnia zaczęła się bitwa pod Tali-Ihantala, największa bitwa stoczona kiedykolwiek w krajach nordyckich. Data otwarcia jest przyjęta zgodnie z fińską historiografią: walki na tym odcinku trwały już od 20 czerwca, ale 25 czerwca zaczęło się główne natarcie. Określenie „największa bitwa w dziejach krajów nordyckich” pochodzi od fińskich historyków i powtarzają je encyklopedie, także polska Wikipedia. Odnosi się ono do liczby żołnierzy, dział i czołgów skupionych na kilkudziesięciu kilometrach kwadratowych. Trzeba je rozumieć jako ocenę historyków, a nie jako ścisły wynik porównania.

Po upadku Wyborga

Bitwa była dalszym ciągiem ofensywy na Przesmyku Karelskim, rozpoczętej 9 czerwca. W ciągu dwóch tygodni Front Leningradzki marszałka Leonida Goworowa przełamał dwie fińskie linie obrony, a 20 czerwca po krótkiej walce zdobył Wyborg. W marcu 1940 roku, w ostatnich dniach wojny zimowej, Finowie bronili go długo i uparcie w walkach o Wyborg. Tym razem miasto padło niemal bez boju. Fińska armia nie została jednak rozbita. Wycofała się na trzecią, nieukończoną linię obrony VKT (Viipuri–Kuparsaari–Taipale), biegnącą od Wyborga wzdłuż Kanału Saimiańskiego i dalej nad Vuoksi do Ładogi.

21 czerwca Stawka nakazała Goworowowi przełamać tę linię i dojść do Imatry, Lappeenranty i Virojoki, a potem nad rzekę Kymijoki. Teren między Zatoką Wyborską a Vuoksi był jedynym na Przesmyku miejscem, gdzie mogła przejść duża masa wojsk pancernych. Pas między zatoką, kanałem i rzeką miał około 10 kilometrów szerokości i był poprzecinany jeziorkami, bagnami i wzgórzami. Sama bitwa toczyła się na obszarze około 100 kilometrów kwadratowych, 8–14 kilometrów na północny wschód od Wyborga.

Główny ciężar ataku spoczywał na 21 Armii generała porucznika Dmitrija Gusiewa, wzmocnionej korpusami gwardii, brygadami pancernymi i pułkami ciężkich czołgów przełamania oraz dział pancernych. Na wschód od niej, w stronę Vuoksi, nacierała 23 Armia. Po stronie fińskiej odcinek bronił IV Korpus, do którego w toku walk dołączały kolejne jednostki ściągnięte z Karelii Wschodniej. Całością wojsk na Przesmyku dowodził generał porucznik Karl Lennart Oesch.

Niemiecka pomoc i porozumienie Rytiego

12 czerwca marszałek Carl Gustaf Mannerheim poprosił Niemcy o pomoc wojskową. 16–17 czerwca na fińskie lotniska przyleciały pierwsze samoloty zgrupowania lotniczego podpułkownika Kurta Kuhlmeya (Gefechtsverband Kuhlmey). Według zestawień przytaczanych w literaturze liczyło ono kilkadziesiąt bombowców nurkujących Junkers Ju 87 i myśliwców bombardujących Fw 190, a łącznie około 70 maszyn. Kilka dni później przybyła 303 Brygada Dział Szturmowych, licząca około trzydziestu dział StuG III i haubic szturmowych, oraz 122 Dywizja Piechoty, którą skierowano nad Zatokę Wyborską. Najważniejsze okazały się jednak dostawy broni: granatników przeciwpancernych Panzerfaust i Panzerschreck, które fińska piechota dostawała w tysiącach sztuk.

Pomoc miała swoją cenę. W nocy z 21 na 22 czerwca do Helsinek przyleciał minister spraw zagranicznych Rzeszy Joachim von Ribbentrop. Zażądał zobowiązania, że Finlandia nie zawrze odrębnego pokoju bez zgody Niemiec. Rząd fiński w tych samych dniach zapytał przez Sztokholm o radzieckie warunki. Odpowiedź Moskwy domagała się jednak oświadczenia o gotowości do kapitulacji. Mannerheim ocenił ją jako żądanie bezwarunkowej kapitulacji. 26 czerwca, w drugim dniu bitwy, prezydent Risto Ryti wysłał do Hitlera list z osobistym zobowiązaniem, że Finlandia będzie walczyć u boku Niemiec. Nie przedstawił go parlamentowi, co później pozwoliło uznać, że wiąże tylko jego samego.

Tali: 25–30 czerwca

Na odcinku Tali od 20 czerwca bronili się żołnierze 18 Dywizji i 3 Brygady, nękani nieustannie ogniem artylerii i nalotami. 25 czerwca uderzenie 30 Korpusu Strzeleckiego Gwardii i innych korpusów 21 Armii poszło po obu stronach jeziora Leitimojärvi. Według fińskich opracowań celem radzieckiego dowództwa było dojście na linię Imatra–Lappeenranta do 28 czerwca. Na wschód od jeziora natarcie zatrzymała fińska 4 Dywizja. Na zachodzie gwardziści utknęli na wzgórzach bronionych przez 48 Pułk Piechoty, ale radziecki pułk czołgów przedarł się do skrzyżowania dróg Portinhoikka. Przez kilka godzin groziło okrążenie całego fińskiego IV Korpusu.

Fińskie dowództwo rzuciło do kontrataku odwody 18 Dywizji, części 17 i 4 Dywizji, a po południu dywizję pancerną generała Rubena Lagusa, uzbrojoną głównie w działa szturmowe StuG III. Do wieczora oddziały radzieckie na zachód od jeziora zostały odrzucone na pozycje wyjściowe, a pułk czołgów, który dotarł do Portinhoikki, prawie całkowicie zniszczono. W następnych dniach Finowie, podzieleni na grupy bojowe Björkmana i Puromy (nazwane od nazwisk dowódców), próbowali okrążyć cztery radzieckie dywizje, które przedarły się na wschód od Leitimojärvi. Obie grupy podeszły na odległość kilometra od siebie, ale nie zdołały zamknąć kotła wokół Talinmylly.

28 czerwca Oesch nakazał odejście na krótszą linię Vakkila–Ihantalajärvi–Kokkoselkä–Noskuanselkä, wciąż w obrębie pozycji VKT. Odwrót zbiegł się z nowym radzieckim natarciem. 29 czerwca uważany jest w fińskich opracowaniach za najcięższy dzień bitwy: linię udało się odbudować dopiero po krwawych walkach. 30 czerwca Finowie opuścili wieś Tali.

Ihantala: 1–9 lipca

Najcięższe walki toczyły się 1 i 2 lipca. Według fińskich danych armia traciła wtedy około 800 ludzi dziennie. Na linię pod Ihantalą weszła 6 Dywizja, przerzucona z Karelii Wschodniej, a niemieckie działa szturmowe i fińska dywizja pancerna łatały kolejne wyłomy. Piechota używała granatników przeciwpancernych z bliskiej odległości. Według fińskich relacji jednego popołudnia zniszczono w ten sposób 25 radzieckich czołgów.

Decydującą rolę odegrała artyleria. Fińskie dowództwo skupiło na tym odcinku mniej więcej połowę artylerii polowej kraju. Jej skuteczność opierała się na metodzie kierowania ogniem opracowanej przez generała artylerii Vilho Pettera Nenonena. Pozwalała ona obserwatorowi wskazywać cel bez znajomości położenia poszczególnych baterii, a oficerom w centrali ogniowej przeliczać dane dla wielu baterii naraz. Według fińskich opracowań na jeden cel mogło strzelać jednocześnie do 21 baterii, około 250 dział. Artyleria fińska wystrzeliła w czasie bitwy ponad 122 tysiące pocisków, a ogniem rozbijano radzieckie zgrupowania jeszcze w rejonach wyjściowych do ataku. Fińscy historycy oceniają tę koncentrację ognia jako największą w historii armii fińskiej. Radziecka artyleria wystrzeliła w tym czasie, według tych samych źródeł, liczbę pocisków zbliżoną do fińskiej, co część badaczy tłumaczy kłopotami z zaopatrzeniem.

Ważny był też wywiad radiowy. 2 lipca Finowie przechwycili rozkaz, z którego wynikało, że 63 Dywizja Strzelecka Gwardii i 30 Brygada Pancerna Gwardii zaatakują następnego dnia o czwartej rano. 3 lipca, na kilka minut przed tą godziną, rejon wyjściowy zaatakowało według fińskich opracowań około 80 fińskich i niemieckich bombowców, a 250 dział wystrzeliło kilka tysięcy pocisków. Natarcie ruszyło mimo to rano, wsparte przez setki samolotów, ale do wieczora Finowie odtworzyli swoje linie. Zgrupowanie Kuhlmeya przez cały czas atakowało radzieckie kolumny i przeprawy, a fińskie i niemieckie bombowce wykonywały naloty, na które odpowiadało silniejsze radzieckie lotnictwo.

6 lipca oddziały radzieckie odniosły jeszcze lokalny sukces, ale następnego dnia zostały odrzucone. Od 7 lipca ciężar radzieckich ataków przesuwał się w stronę Vuoksi. 9 lipca walki pod Ihantalą wygasły. Front ustabilizował się kilka kilometrów od miejsca, w którym 25 czerwca zaczęło się natarcie.

Straty

Liczby strat różnią się w zależności od źródła. Armia fińska podała, że w bitwie poległo, zostało rannych lub zaginęło 8561 jej żołnierzy. Fiński historyk Ohto Manninen, na podstawie dziennych i dziesięciodniowych meldunków 21 Armii, ocenił straty radzieckie na około 18–22 tysięcy zabitych i rannych. Nie obejmuje to strat 23 Armii, która nacierała bliżej Vuoksi. Fińskie źródła z czasu wojny przypisywały obrońcom zniszczenie w tej bitwie około 600 radzieckich czołgów. Współcześni badacze uważają te liczby za zawyżone.

Vuosalmi, Zatoka Wyborska i zmiana planów

Nie zdoławszy przebić się pod Ihantalą, Front Leningradzki próbował obejść fińskie pozycje z dwóch stron. Od 4 lipca radziecka 59 Armia zajmowała wyspy w Zatoce Wyborskiej, ale próba przeprawy na północny brzeg zatoki została odparta, między innymi przez niemiecką 122 Dywizję Piechoty. Tego samego dnia 23 Armia zaczęła walki o przeprawę przez Vuoksi pod Vuosalmi. Przyczółek, zdobyty 9 lipca, nie dał się rozszerzyć, a ataki trwały tam do 20 lipca. Na północ od Ładogi, w bitwie pod Ilomantsi na przełomie lipca i sierpnia, Finowie otoczyli dwie radzieckie dywizje, choć większość ich żołnierzy zdołała się wycofać.

Równolegle zmieniały się priorytety Moskwy. 22 czerwca, trzy dni przed początkiem bitwy, Armia Czerwona rozpoczęła operację „Bagration” na Białorusi, która szybko przyniosła rozbicie Grupy Armii „Środek”. Około 10–12 lipca Stawka nakazała Frontowi Leningradzkiemu przejść do obrony na Przesmyku, a część jego sił, zwłaszcza pancernych, skierowano na front bałtycki, pod Narwę. Historycy różnią się w ocenie tej decyzji. Historiografia radziecka przedstawiała ją jako wynik osiągnięcia ograniczonych celów. Badacze fińscy wskazują na dyrektywy Stawki, które przewidywały marsz daleko za granicę z 1940 roku, i uważają zatrzymanie ofensywy za skutek fińskiej obrony. Część historyków zachodnich łączy oba wyjaśnienia: Stalin, wobec kosztów walk w Finlandii i sukcesów na Białorusi, uznał, że ważniejszy jest wyścig do Prus Wschodnich i nad Wisłę.

Miejsce w wojnie

Bitwa pod Tali-Ihantala nie wygrała dla Finlandii wojny, ale zmieniła warunki jej zakończenia. Zatrzymanie ofensywy pozwoliło rządowi w Helsinkach podjąć rozmowy pokojowe z pozycji armii, która nie została rozbita. 1 sierpnia Ryti ustąpił, a 4 sierpnia parlament wybrał na prezydenta Mannerheima. Nowy prezydent uznał, że osobiste zobowiązanie Rytiego wobec Hitlera go nie wiąże. 4 września Finlandia przerwała ogień, Armia Czerwona dzień później, a 19 września w Moskwie podpisano rozejm. Finlandia straciła ponownie Wyborg i Karelię, oddała obszar Petsamo i musiała usunąć z kraju wojska niemieckie, co doprowadziło do wojny lapońskiej. Uniknęła jednak okupacji, którą przeżyły inne państwa sprzymierzone z Rzeszą.

W fińskiej pamięci zbiorowej Tali i Ihantala stały się symbolem obrony niepodległości, porównywalnym z walkami zimy 1939–1940. W 2007 roku powstał o nich fiński film fabularny „Tali-Ihantala 1944”. W historiografii rosyjskiej bitwa długo pozostawała w cieniu, jako fragment operacji wyborskiej, której zasadnicze cele uznano za osiągnięte ze zdobyciem Wyborga.