Wyzwolenie Cherbourga

26 czerwca 1944 roku po południu amerykańscy żołnierze z 9 Dywizji Piechoty wyprowadzili z podziemnego stanowiska dowodzenia w Saint-Sauveur, dzielnicy na południowym skraju Cherbourga, gen. por. Karla-Wilhelma von Schlieben, dowódcę obrony twierdzy, oraz kontradm. Waltera Henneckego, komendanta morskiego Normandii. Wraz z nimi do niewoli poszło kilkuset żołnierzy, którzy schronili się w tunelach. Tego dnia skończyła się zorganizowana obrona miasta – największego portu na półwyspie Cotentin i pierwszego dużego portu, który alianci zdobyli we Francji. Walki jednak trwały dalej: arsenał morski poddał się 27 czerwca, forty na falochronach do 29 czerwca, a ostatnie niemieckie oddziały na przylądku La Hague złożyły broń 1 lipca. Zdobycz okazała się przy tym na długie tygodnie bezużyteczna: Niemcy zniszczyli port tak gruntownie, że pierwsze statki mogły do niego wejść dopiero pod koniec lipca.

Port, bez którego nie było inwazji

Planiści operacji Overlord od początku wiedzieli, że lądowanie w Normandii można utrzymać na otwartych plażach i w sztucznych portach Mulberry tylko przez pewien czas. Armie, które miały liczyć wkrótce ponad milion ludzi, potrzebowały prawdziwego portu z nabrzeżami, dźwigami i głęboką wodą. Najbliższym był Cherbourg, położony na północnym krańcu Cotentin, w prostej linii około 50 kilometrów na północ od plaży Utah. Jego zdobycie było głównym zadaniem amerykańskiego VII Korpusu gen. mjr. Josepha Lawtona Collinsa z 1 Armii gen. Omara Bradleya. Plan zakładał, że stanie się to w ciągu pierwszych dwóch tygodni po lądowaniu.

Port miał dla Francuzów i Niemców także swoją historię. 19 czerwca 1940 roku, w ostatnich dniach kampanii francuskiej, przyjął w nim kapitulację francuskiego garnizonu dowódca 7 Dywizji Pancernej, gen. Erwin Rommel. Cztery lata później ten sam Rommel, jako dowódca Grupy Armii B, odpowiadał za obronę wybrzeża, w tym umocnień Cherbourga, wchodzących w skład Wału Atlantyckiego. Od strony morza miasto osłaniały baterie ciężkiej artylerii i forty na falochronach, od strony lądu – pierścień bunkrów i umocnionych punktów oporu na wzgórzach otaczających miasto kilka kilometrów od centrum.

Przecięcie półwyspu

Pierwsze dni po lądowaniu nie przyniosły szybkiego marszu na północ. Spadochroniarze 82 i 101 Dywizji Powietrznodesantowej, rozrzuceni w nocy 6 czerwca po rozległym obszarze, oraz 4 Dywizja Piechoty z plaży Utah musieli najpierw utrzymać przyczółek, odeprzeć kontrataki i połączyć się z plażą Omaha. Stało się to dopiero po bitwie o Carentan 10–14 czerwca. Na północ od Utah Niemcy bronili się zawzięcie na liniach umocnień wokół Montebourga i Quinéville, a zalane przez nich łąki w dolinach rzek Douve i Merderet ograniczały ruch do nielicznych grobli.

Collins, dowódca energiczny i bezwzględny wobec podwładnych, którzy jego zdaniem działali zbyt wolno, zmienił więc kierunek natarcia. Zamiast iść prosto na Cherbourg, postanowił najpierw przeciąć półwysep w poprzek, od wschodu na zachód, i odciąć garnizon twierdzy od reszty Normandii. 9 Dywizja Piechoty i 82 Dywizja Powietrznodesantowa przeszły przez Saint-Sauveur-le-Vicomte i 18 czerwca rano patrole 60 pułku piechoty dotarły do zachodniego wybrzeża pod Barneville. Niemieckie oddziały na północy półwyspu – część 709, 243 i 91 Dywizji Piechoty oraz rozmaite grupy bojowe, łącznie kilkadziesiąt tysięcy ludzi, w dużej części żołnierzy jednostek tyłowych, marynarki i obsług artylerii – zostały odcięte.

Spór o rozkazy Hitlera

Odcięcie półwyspu ujawniło głęboki rozdźwięk w niemieckim dowództwie. Gerd von Rundstedt i Rommel chcieli wycofać oddziały spod Montebourga i znad zachodniego wybrzeża do umocnień twierdzy, by bronić jej możliwie długo pełnymi siłami. 17 czerwca obaj marszałkowie spotkali się z Adolfem Hitlerem w jego kwaterze w Margival pod Soissons i domagali się swobody działania. Hitler odmówił. Zgodził się wprawdzie na odwrót, ale kazał obsadzić nową, ciągnącą się przez cały półwysep linię na południe od Cherbourga, której nie było czym utrzymać, a twierdzy bronić do ostatniego żołnierza. Rommel uważał ten rozkaz za błędny, ale musiał go wykonać. Obronę północnej części półwyspu powierzono Schliebenowi, dowódcy 709 Dywizji Piechoty, podległemu dowództwu LXXXIV Korpusu.

Od 19 czerwca 4, 9 i 79 Dywizja Piechoty ruszyły szerokim frontem na północ. Opór niemal wszędzie słabł: wyczerpani obrońcy Montebourga i Valognes wycofali się w nocy, a Amerykanie zajęli opuszczone miasta, zrujnowane wcześniej przez alianckie bombardowania. W lasach na północy półwyspu natrafili na budowane stanowiska startowe i składy pocisków V-1 – broni, którą Niemcy od 13 czerwca wystrzeliwali na Londyn z wybrzeża Pas-de-Calais – a pod Brix na bunkier przeznaczony dla rakiet V-2. 21 czerwca wieczorem trzy dywizje stanęły przed pierścieniem umocnień Cherbourga.

Szturm na twierdzę

Wieczorem 21 czerwca Collins przekazał przez radio i przez jeńców ultimatum: garnizon miał się poddać do 9.00 następnego dnia. Schlieben nie odpowiedział. Otrzymał od Hitlera rozkaz obrony do ostatniego naboju; port miał zostać zniszczony, zanim wpadnie w ręce nieprzyjaciela. 22 czerwca około południa nad umocnieniami pojawiły się setki samolotów: najpierw myśliwce bombardujące RAF, potem samoloty amerykańskich 9 Sił Powietrznych. Nalot był gwałtowny, ale mało precyzyjny – część bomb spadła na własne oddziały, a wiele bunkrów przetrwało. Piechota trzech dywizji ruszyła do natarcia na pierścień umocnień od wschodu, południa i zachodu.

Przez kolejne trzy dni Amerykanie metodycznie zdobywali kolejne punkty oporu – miotaczami ognia, ładunkami wybuchowymi wkładanymi do strzelnic i ogniem dział czołgów kierowanym w otwory bunkrów. 25 czerwca od strony morza do akcji weszła grupa okrętów kontradm. Mortona Deyo z pancernikami „Texas”, „Nevada” i „Arkansas” oraz brytyjskimi krążownikami. W pojedynku z bateriami nadbrzeżnymi trafiono kilka okrętów, w tym „Texas”, na którym zginął sternik. Tego samego dnia 79 Dywizja Piechoty zaatakowała Fort du Roule – dawny fort wykuty w skale wzgórza, które górowało nad miastem i portem. Górne kondygnacje zdobyto w walce wręcz; obsada dolnych, wykutych w skale poziomów, broniła się jeszcze do następnego dnia.

26 czerwca walki toczyły się już na ulicach miasta. Rano oddziały 9 Dywizji dotarły do podziemnego schronu w Saint-Sauveur, gdzie przebywał Schlieben ze swoim sztabem. Po ostrzale wejść z dział i wezwaniu do poddania się z tuneli zaczęli wychodzić żołnierze, a po południu poddał się sam generał. Odmówił jednak wydania rozkazu kapitulacji całemu garnizonowi, tłumacząc, że nie ma już łączności z oddziałami. Tego samego dnia brytyjski oddział 30 Assault Unit zajął w Octeville willę, w której mieściła się placówka wywiadu Kriegsmarine, przechwytując dokumenty.

Ostatnie punkty oporu

Upadek dowództwa nie oznaczał końca walk. W arsenale morskim, otoczonym grubymi murami w zachodniej części portu, bronił się zastępca Schliebena, gen. mjr Robert Sattler. Poddał się rano 27 czerwca, gdy Amerykanie podciągnęli pod mury czołgi i działa. W porcie działał też niewielki oddział rozpoznawczy marynarki USA kmdr. Quentina Walsha, który w walkach 26–27 czerwca przyjął kapitulację kilkuset Niemców i uwolnił kilkudziesięciu wziętych wcześniej do niewoli amerykańskich spadochroniarzy. Najdłużej trzymały się forty na falochronach zamykających redę, ostrzeliwane z lądu i bombardowane z powietrza: ostatnie z nich skapitulowały 29 czerwca. Na północno-zachodnim krańcu półwyspu, na przylądku La Hague, grupa bojowa ppłk. Keila broniła się przed 9 Dywizją do 1 lipca.

Według amerykańskiej historii oficjalnej w walkach na Cotentin w czerwcu 1944 roku do niewoli trafiło około 39 tysięcy Niemców. VII Korpus stracił w tym czasie, licząc od dnia D, ponad 22 tysiące ludzi, w tym około 2800 zabitych. Ciężko ucierpiała także ludność cywilna Cotentin – Valognes, Montebourg i inne miasteczka zostały w znacznej części zburzone przez bombardowania i ostrzał.

Zniszczony port

Hitler, który zakazał kapitulacji, uznał obronę Cherbourga za klęskę, ale zniszczenie portu – za sukces. Kontradm. Hennecke, który kierował wysadzaniem, otrzymał Krzyż Rycerski już po dostaniu się do niewoli, za – jak głosiło uzasadnienie – czyn bez precedensu w dziejach obrony wybrzeża. Niemcy wysadzili nabrzeża, dźwigi i dworzec morski, zatopili w basenach i kanałach wejściowych dziesiątki statków i barek, a wodę portową zaminowali kilkoma rodzajami min, w tym magnetycznymi, akustycznymi i ciśnieniowymi. Amerykański szef zaopatrzenia płk Alvin Viney ocenił, według amerykańskich opracowań, że było to najgruntowniejsze zniszczenie portu w historii.

Oczyszczanie basenów zajęło saperom i trałowcom tygodnie. Pierwsze ładunki rozładowano z amfibii w połowie lipca, a statki zaczęły cumować przy odbudowanych nabrzeżach pod koniec lipca; w pełniejszym zakresie port pracował dopiero od połowy sierpnia. Opóźnienie było tym boleśniejsze, że sztorm w kanale La Manche 19–22 czerwca zniszczył amerykański port Mulberry przy plaży Omaha i poważnie uszkodził brytyjski pod Arromanches. Przez cały czerwiec i lipiec armie alianckie zaopatrywano więc w dużej mierze przez otwarte plaże.

Znaczenie

Zdobycie Cherbourga było pierwszym wielkim sukcesem Amerykanów w Normandii i zarazem dowodem, że zachodni alianci są w stanie zdobyć silnie bronioną twierdzę Wału Atlantyckiego od strony lądu w niespełna trzy tygodnie. Dla Niemców była to poważna porażka, nie tylko militarna. Hitler szukał winnych: zapowiedziano dochodzenie wobec dowódcy 7 Armii, gen. Friedricha Dollmanna, który zmarł nagle 28 czerwca – według oficjalnej wersji na zawał serca, według części historyków śmiercią samobójczą. Rundstedt i Rommel, którzy po raz kolejny przekonali się, że Hitler nie pozwala im prowadzić operacji, coraz otwarciej mówili o beznadziejności sytuacji na zachodzie. W lipcu Rundstedta odwołano, a Rommel, ciężko ranny 17 lipca podczas ataku samolotów na jego samochód, nie wrócił już na front.

Sam port nie spełnił w pierwszych tygodniach oczekiwań. Gdy jednak został odbudowany, przez wiele miesięcy był jednym z najważniejszych portów zaopatrzeniowych armii amerykańskiej we Francji – aż do uruchomienia Antwerpii pod koniec 1944 roku – a w sierpniu doprowadzono do niego pod kanałem La Manche pierwszy rurociąg paliwowy systemu PLUTO z wyspy Wight. Upadek Cherbourga pozwolił też VII Korpusowi zawrócić na południe, gdzie w lipcu ruszyła walka o Saint-Lô, a potem operacja Cobra, która otworzyła drogę do przełamania frontu i wyjścia z Normandii.