Początek operacji „Bagration”

22 czerwca 1944 roku, dokładnie trzy lata po ataku Niemiec na ZSRR, Armia Czerwona rozpoczęła na Białorusi ofensywę o kryptonimie „Bagration”. Jej celem była niemiecka Grupa Armii „Środek” feldmarszałka Ernsta Buscha, która od jesieni 1943 roku trzymała wysunięty daleko na wschód łuk frontu wokół Witebska, Orszy, Mohylewa i Bobrujska – nazywany przez obie strony „białoruskim balkonem”. Do natarcia szykowały się cztery fronty radzieckie, łącznie według najczęściej przytaczanych szacunków ok. 1,7 mln żołnierzy, ponad 24 tys. dział i moździerzy, ok. 4 tys. czołgów i dział pancernych oraz ponad 6 tys. samolotów (dane pl.wiki i opracowań Stevena Zalogi). Po stronie niemieckiej stało w całej grupie armii ok. 800–850 tys. ludzi, z czego w jednostkach frontowych mniej niż połowa, z zaledwie kilkuset czołgami i działami szturmowymi.

Pierwszego dnia natarcie nie ruszyło jeszcze na całej szerokości. 22 czerwca na północnym skrzydle 1 Front Nadbałtycki i 3 Front Białoruski przeprowadziły pod Witebskiem silne rozpoznanie walką, które w kilku miejscach przerodziło się w przełamanie pierwszej linii obrony; 2 Front Białoruski poprzedził natarcie pod Mohylewem ogniem artylerii. Główne uderzenia nastąpiły 23 czerwca, a 1 Front Białoruski Konstantego Rokossowskiego ruszył na Bobrujsk 24 czerwca. Dlatego część historyków (m.in. David Glantz i Karl-Heinz Frieser) za właściwy początek ofensywy uznaje 23 czerwca, podczas gdy radziecka historiografia trzymała się symbolicznej daty 22 czerwca. Kilka dni wcześniej, w nocy z 19 na 20 czerwca, białoruscy partyzanci uderzyli masowo na linie kolejowe na tyłach niemieckiego frontu.

Daty podawane w kalendariach wojny wymagają tu dwóch uściśleń. Wiadomość z 19 czerwca, że Armia Czerwona przygotowuje operację „Bagration”, jest trafna, z tym że przygotowania trwały od maja, a 19 czerwca wyróżnia się przede wszystkim rozpoczęciem akcji partyzanckiej. Pod 22 czerwca mówi się o „generalnym ataku” mającym oczyścić Białoruś i zniszczyć Grupę Armii „Środek” – 22 czerwca był to jednak dopiero początek, a generalne natarcie wszystkich frontów rozwinęło się 23–24 czerwca. Ocena, że była to być może największa klęska Wehrmachtu, jest powszechna w literaturze (formułuje ją m.in. Frieser w niemieckiej historii wojny wydanej przez MGFA), ale dotyczy skutków całej operacji, a nie jej pierwszego dnia.

Dlaczego Białoruś

Wiosną 1944 roku front wschodni wyglądał zupełnie inaczej niż rok wcześniej. Na południu Armia Czerwona po ofensywie na prawobrzeżnej Ukrainie wyszła nad Karpaty i do Rumunii, a już w styczniu jej oddziały przekroczyły przedwojenną granicę Polski na Wołyniu. W środku natomiast front niemal stał w miejscu od jesieni 1943 roku: po wyzwoleniu Homla i zimowych walkach pod Witebskiem i Orszą Grupa Armii „Środek” utrzymała wielki występ sięgający daleko na wschód, z Dnieprem i bagnami Polesia na skrzydłach. Ten „balkon” był równocześnie zagrożeniem dla radzieckich frontów na Ukrainie i najkrótszą drogą do Mińska, Warszawy i Prus Wschodnich.

Plan letniej kampanii powstawał w radzieckim Sztabie Generalnym od kwietnia; jego głównym autorem był zastępca szefa sztabu generał Aleksiej Antonow. Rozważano uderzenie z zachodniej Ukrainy na Lublin i Bałtyk, w Rumunii albo w krajach bałtyckich; Stawka uznała jednak, że najpewniejsze będzie rozbicie najsłabszej w stosunku do swego odcinka niemieckiej grupy armii – właśnie na Białorusi – a dopiero potem uderzenie na Lwów i dalej na zachód. Plan omówiono na naradzie u Józefa Stalina 22–23 maja (pl.wiki podaje 20 maja). Według wspomnień Rokossowskiego doszło tam do sporu: dowódca 1 Frontu Białoruskiego obstawał przy dwóch równorzędnych uderzeniach na Bobrujsk – spod Rohaczowa i znad Berezyny w rejonie Parycz – zamiast jednego, a Stalin dwukrotnie odsyłał go, by „jeszcze raz przemyślał”, w końcu ustępując. Tę barwną scenę część historyków, w tym David Glantz, traktuje z ostrożnością – w relacji Gieorgija Żukowa koncepcja dwóch uderzeń była uzgodniona wcześniej – ale sam plan z dwoma kleszczami pod Bobrujskiem rzeczywiście przyjęto. Stalin zatwierdził dyrektywy 30–31 maja i nadał operacji nazwę na cześć Piotra Bagrationa, gruzińskiego księcia i rosyjskiego generała śmiertelnie rannego pod Borodino w 1812 roku.

Zamysł operacyjny przewidywał okrążenie i zniszczenie niemieckich zgrupowań na skrzydłach „balkonu” – pod Witebskiem i pod Bobrujskiem – a następnie zbieżne uderzenie na Mińsk, by zamknąć w kotle siły broniące się w środku, na wschód od Berezyny. Zadania frontów rozpisano na stosunkowo niewielką głębokość, co różniło tę dyrektywę od zbyt ambitnych planów z lat 1942–1943. Pracę dwóch par frontów koordynowali przedstawiciele Stawki: marszałek Aleksandr Wasilewski – 1 Frontu Nadbałtyckiego i 3 Frontu Białoruskiego, marszałek Żukow – 2 i 1 Frontu Białoruskiego.

Maskirowka i zbieżność z Normandią

Powodzenie operacji zależało od zaskoczenia, a o nie było trudno: przerzucenie na Białoruś kilku armii, korpusów pancernych i tysięcy samolotów wymagało setek pociągów. Radzieckie dowództwo zastosowało więc szeroko zakrojone środki maskirowki – pozorowania i dezinformacji. Ruchy wojsk odbywały się nocą, przy ciszy radiowej; na odcinkach, z których zabierano jednostki, utrzymywano dawny ruch łączności; na tyłach 3 Frontu Ukraińskiego, w Mołdawii, i na północy, w krajach bałtyckich, pozorowano koncentracje. Przede wszystkim jednak Stawka pozostawiła na zachodniej Ukrainie, naprzeciw Lwowa, cztery armie pancerne i nie ukrywała ich obecności – utwierdzając Niemców w przekonaniu, że główny cios padnie tam.

Niemieckie dowództwo wojsk lądowych (OKH) i jego wywiad – oddział Obce Armie Wschód pułkownika Reinharda Gehlena – spodziewały się letniej ofensywy z rejonu Kowla i Lwowa ku Wiśle lub Bałtykowi, która odcięłaby grupy armii „Środek” i „Północ”. W maju z Grupy Armii „Środek” zabrano LVI Korpus Pancerny i przekazano go Grupie Armii „Północna Ukraina” feldmarszałka Waltera Modela; według Karla-Heinza Friesera grupa armii oddała wtedy większość swoich czołgów, przy froncie długości ponad tysiąca kilometrów. W czerwcu sztaby armii Buscha rozpoznały wiele radzieckich koncentracji, a 19 czerwca grupa armii wskazywała na wyraźne przesunięcie lotnictwa nieprzyjaciela na swój odcinek – OKH uznawało jednak natarcie na Białorusi za pomocnicze. Strategicznych odwodów radzieckich, w tym 5 Gwardyjskiej Armii Pancernej, Niemcy nie wykryli.

Ofensywa miała też wymiar koalicyjny. Na konferencji teherańskiej Stalin obiecał, że gdy alianci wylądują we Francji, Armia Czerwona uderzy jednocześnie, by Niemcy nie mogli przerzucać wojsk na zachód. 6 czerwca, w dniu lądowania w Normandii, napisał do Winstona Churchilla, że letnia ofensywa radziecka zacznie się w połowie czerwca na jednym z ważnych odcinków frontu. Pierwotny termin – 15–20 czerwca – przesunięto o kilka dni, bo transporty kolejowe nie nadążały; według relacji Żukowa i Wasilewskiego Stalin polecił Łazarowi Kaganowiczowi przyspieszenie przewozów.

„Wojna szynowa” w nocy z 19 na 20 czerwca

Szczególną rolę w przygotowaniach odegrała partyzantka radziecka, na Białorusi wyjątkowo liczna – na tyłach Grupy Armii „Środek” działało w 1944 roku – według danych radzieckich – ok. 140 tys. partyzantów. Już w 1943 roku przeprowadzili oni wielkie akcje przeciw kolejom, znane jako „wojna szynowa” i „Koncert”. W czerwcu 1944 roku Centralny Sztab Ruchu Partyzanckiego polecił je wznowić tuż przed ofensywą. W nocy z 19 na 20 czerwca partyzanci podłożyli na liniach kolejowych Białorusi, według liczby przytaczanej przez historyków zachodnich na podstawie niemieckich meldunków, ok. 10,5 tys. ładunków wybuchowych; wiele z nich Niemcy rozbroili, ale ruch na kluczowych liniach zaopatrujących front, zbiegających się w Mińsku, został na wiele dni poważnie zakłócony. Akcje trwały do 23 czerwca. Utrudniły dowóz amunicji i paliwa oraz manewr odwodami w pierwszych, decydujących dniach bitwy; partyzanci wyznaczali też cele lotnictwu i później blokowali drogi odwrotu okrążonym oddziałom.

To właśnie ta noc nadaje znaczenie dacie 19 czerwca: radzieckie przygotowania nie były już wówczas niczym tajnym dla żołnierzy po obu stronach frontu, ale dywersja na kolei była pierwszym bezpośrednim ruchem „Bagrationu”.

Dwie armie przed bitwą

Od północy do południa na Grupę Armii „Środek” miały uderzyć cztery fronty. 1 Front Nadbałtycki generała armii Iwana Bagramiana nacierał na północ od Witebska, 3 Front Białoruski generała pułkownika Iwana Czerniachowskiego – najmłodszego dowódcy frontu w Armii Czerwonej – na południe od Witebska i wzdłuż szosy Moskwa–Mińsk na Orszę. 2 Front Białoruski generała pułkownika Gieorgija Zacharowa, który na początku czerwca zastąpił odwołanego Iwana Pietrowa, miał wiązać siły niemieckie pod Mohylewem, a najsilniejszy 1 Front Białoruski Rokossowskiego – uderzyć na Bobrujsk. Do jego składu należała też, na razie w drugiej linii, 1 Armia Wojska Polskiego generała Zygmunta Berlinga, która do walki weszła dopiero w lipcu.

Grupę Armii „Środek” tworzyły cztery armie: 3 Armia Pancerna generała Georga-Hansa Reinhardta pod Witebskiem, 4 Armia generała Kurta von Tippelskircha pod Orszą i Mohylewem, 9 Armia generała Hansa Jordana pod Bobrujskiem oraz 2 Armia na Polesiu, poza głównym kierunkiem natarcia. Brakowało odwodów pancernych, a 6 Flota Powietrzna miała na początku ofensywy niewiele sprawnych myśliwców. Obronę dodatkowo usztywniał rozkaz Adolfa Hitlera z 8 marca 1944 roku o „miejscach umocnionych” (feste Plätze): Witebsk, Orsza, Mohylew i Bobrujsk miały być bronione do końca, nawet w okrążeniu, przez wyznaczone do tego dywizje. Dowódcy armii – szczególnie Jordan – ostrzegali, że w razie przełamania przykuje to wojska do miejsc, które łatwo otoczyć. Busch, znany z posłuszeństwa wobec Hitlera, nie poparł próśb o skrócenie frontu.

22 czerwca

Rano 22 czerwca, po nocnych nalotach lotnictwa dalekiego zasięgu na niemieckie tyły, na północnym skrzydle ruszyły bataliony rozpoznawcze wzmocnione czołgami i artylerią. Na odcinku 1 Frontu Nadbałtyckiego, gdzie 6 Gwardyjska Armia i 43 Armia uderzyły na IX Korpus 3 Armii Pancernej na północny zachód od Witebska, rozpoznanie walką przyniosło tak duże wyłomy, że Bagramian jeszcze tego samego dnia wprowadził do walki część sił głównych. Na odcinku 3 Frontu Białoruskiego natarcie na południe od Witebska również przerwało pierwszą pozycję, natomiast pod Orszą, na szosie do Mińska, 11 Gwardyjska Armia natrafiła na silnie ufortyfikowaną obronę i postępowała wolno. Dowództwo niemieckie oceniło te działania jako lokalne i nie zezwoliło 3 Armii Pancernej na odwrót z Witebska.

23 czerwca po potężnym przygotowaniu artyleryjskim uderzyły główne siły trzech frontów, a 24 czerwca – 1 Front Białoruski pod Bobrujskiem, po ogniu ok. 7 tys. dział, moździerzy i wyrzutni rakietowych (liczba podawana m.in. przez Zalogę). W ciągu kilku dni niemiecka obrona na obu skrzydłach „balkonu” została przełamana.

Miejsce w wojnie

To, co zaczęło się 22 czerwca, w ciągu dwóch tygodni zmieniło się w katastrofę Grupy Armii „Środek”. Witebsk, zajęty przez Wehrmacht w lipcu 1941 roku, został okrążony 25 czerwca, a otoczony tam LIII Korpus generała Friedricha Gollwitzera skapitulował 27 czerwca. Tego samego dnia padła Orsza, 28 czerwca Mohylew, 29 czerwca Bobrujsk, gdzie w kotle znalazła się duża część 9 Armii. 28 czerwca Hitler zdymisjonował Buscha i powierzył dowództwo Modelowi, łącząc je z dowództwem Grupy Armii „Północna Ukraina”. 3 lipca wojska radzieckie weszły do Mińska, utraconego trzy lata wcześniej po bitwie w kotle pod Białymstokiem i Mińskiem; na wschód od miasta zamknięto w kotle główne siły 4 Armii – ok. 100 tys. żołnierzy, z których wyrwała się tylko niewielka część. 17 lipca przez Moskwę przeprowadzono kolumnę ok. 57 tys. niemieckich jeńców.

Ofensywa szła dalej na zachód: 13 lipca Armia Czerwona zajęła Wilno, gdzie wcześniej do walki z Niemcami przystąpiły oddziały Armii Krajowej w ramach operacji „Ostra Brama” – po czym ich żołnierzy rozbrajało i aresztowało NKWD. W lipcu padły Grodno, Białystok i Brześć, a w ramach sąsiedniej operacji lubelsko-brzeskiej wojska radzieckie i 1 Armia Wojska Polskiego zajęły Chełm i Lublin, w którym osiadł Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego. Pod koniec lipca radzieckie czołówki uchwyciły przyczółki na Wiśle i podeszły pod Warszawę, w której 1 sierpnia wybuchło powstanie. Na północy 1 Front Nadbałtycki dotarł pod koniec lipca do Zatoki Ryskiej, na krótko odcinając Grupę Armii „Północ”. Jednocześnie 13 lipca ruszyła operacja lwowsko-sandomierska, dla której „Bagration” ściągnął niemieckie odwody z południa.

Straty były ogromne po obu stronach. Frieser szacuje straty Grupy Armii „Środek” od 22 czerwca do końca sierpnia na ok. 400 tys. żołnierzy (zabitych, zaginionych i rannych), inni autorzy podają od 300 tys. do ponad 450 tys.; do początku lipca Niemcy stracili ok. 25 dywizji. Straty radzieckie według zestawienia Grigorija Kriwoszejewa wyniosły ok. 178 tys. zabitych i zaginionych oraz ok. 590 tys. rannych i chorych. Dla Białorusi, która w latach okupacji straciła – według najczęściej przytaczanych szacunków – ok. jednej czwartej ludności, ofensywa oznaczała koniec niemieckich rządów, ale także kolejne zniszczenia i powrót władzy radzieckiej z jej represjami.

Wielu historyków uważa klęskę Grupy Armii „Środek” za największą porażkę w dziejach armii niemieckiej – większą pod względem liczby utraconych dywizji niż Stalingrad. Zbiegła się w czasie z walkami w Normandii i we Włoszech: latem 1944 roku Niemcy po raz pierwszy musieli jednocześnie bronić się na trzech frontach lądowych, bez odwodów zdolnych załatać którykolwiek z nich. Front wschodni przesunął się w ciągu dwóch miesięcy o 500–600 km na zachód, z dawnej linii pod Witebskiem nad Wisłę i do granic Prus Wschodnich.