Ofensywa wyborsko-pietrozawodzka

Ofensywa wyborsko-pietrozawodzka (ros. Выборгско-Петрозаводская наступательная операция, fiń. suurhyökkäys – „wielka ofensywa”, w literaturze także „operacja karelska”) to ostatnia wielka kampania wojny kontynuacyjnej. Latem 1944 roku dwa radzieckie fronty – Leningradzki na Przesmyku Karelskim i Karelski między Ładogą a Onegą – uderzyły na armię fińską, by zmusić Finlandię do wyjścia z wojny. W ciągu dziesięciu dni Armia Czerwona przełamała dwie linie umocnień i zdobyła Wyborg, drugie co do wielkości miasto Finlandii, a w Karelii Wschodniej odzyskała stolicę Karelo-Fińskiej SRR, Pietrozawodsk. Potem natarcie utknęło: pod Tali i Ihantalą, nad Vuoksi, na Zatoce Wyborskiej i w lasach pogranicza Finowie, wsparci przez niemiecką broń i nieliczne niemieckie jednostki, zatrzymali przeciwnika. Ofensywa nie rozbiła armii fińskiej, ale przekonała jej dowództwo i polityków, że wojnę trzeba zakończyć.

Nazwa i daty

Historiografia radziecka i rosyjska traktuje te walki jako jedną strategiczną operację, złożoną z dwóch odrębnych działań rozdzielonych Ładogą: operacji wyborskiej Frontu Leningradzkiego (10–20 czerwca 1944) i operacji świrsko-pietrozawodzkiej Frontu Karelskiego (21 czerwca – 9 sierpnia 1944). Do tego dochodzą mniejsze działania: dalsze natarcie na Przesmyku w kierunku Lappeenranty i Virojoki (od 21 czerwca do połowy lipca), desant na wyspy Koivisto (20–25 czerwca) i desant Flotylli Ładoskiej pod Tuloksą (23–27 czerwca). Polska Wikipedia opisuje całość jako operację wyborsko-pietrozawodzką; w historiografii fińskiej mówi się o „wielkiej ofensywie” lub o letnich bitwach obronnych 1944 roku.

Rosyjskie zestawienia datują operację na 10 czerwca – 9 sierpnia 1944 roku. Za początek przyjmuje się jednak często 9 czerwca, bo tego dnia lotnictwo i artyleria Frontu Leningradzkiego oraz okręty Floty Bałtyckiej przez kilkanaście godzin bombardowały fińskie pozycje; właściwe natarcie piechoty i czołgów ruszyło rano 10 czerwca. Data końcowa, 9 sierpnia, to umowny koniec operacji świrsko-pietrozawodzkiej w zestawieniach radzieckich, gdy Front Karelski przeszedł do obrony. Walki pod Ilomantsi trwały jeszcze kilka dni dłużej, a ogień na całym froncie ustał dopiero 4 września (po stronie radzieckiej dzień później).

Tło

Finlandia przystąpiła do wojny z ZSRR w czerwcu 1941 roku, by odzyskać ziemie utracone w wojnie zimowej i na mocy pokoju moskiewskiego z 1940 roku. Jesienią 1941 roku jej armia stanęła na dawnej granicy na Przesmyku Karelskim, kilkadziesiąt kilometrów od Leningradu, a w Karelii Wschodniej zajęła Pietrozawodsk i wybrzeże Onegi aż po rzekę Świr i Miedwieżjegorsk. Od wiosny 1942 roku front był niemal nieruchomy, a marszałek Carl Gustaf Mannerheim odmawiał udziału w niemieckim szturmie na Leningrad.

Zimą 1944 roku położenie Finlandii gwałtownie się pogorszyło. W styczniu Armia Czerwona zdjęła blokadę Leningradu i odrzuciła Grupę Armii „Północ” nad Narwę i jezioro Pejpus, a w lutym lotnictwo dalekiego zasięgu przeprowadziło trzy wielkie naloty na Helsinki. Rząd Ristego Rytiego i premiera Edwina Linkomiesa sondował możliwości pokoju przez Sztokholm, a pod koniec marca Juho Kusti Paasikivi pojechał do Moskwy. Warunki, które tam usłyszano – granica z 1940 roku, internowanie wojsk niemieckich w ciągu kilku tygodni, demobilizacja i 600 milionów dolarów reparacji – Helsinki uznały za niewykonalne i w kwietniu ostatecznie je odrzuciły.

Po tej odmowie Stawka zaczęła przygotowywać uderzenie, które miało wymusić wyjście Finlandii z wojny. Plan przewidywał dwa ciosy: Front Leningradzki generała Leonida Goworowa miał przełamać umocnienia Przesmyku, zdobyć Wyborg i iść dalej ku rzece Kymijoki, a Front Karelski generała Kiriłła Mierieckowa – sforsować Świr, odzyskać Pietrozawodsk i przez Ołoniec i Sortawałę dojść do granicy z 1940 roku. Armia fińska miała zostać rozbita na Przesmyku, a jej resztki przyparte do Ładogi i jezior Saimaa. Za cele pośrednie uważano odsunięcie frontu od Leningradu, odzyskanie Kanału Białomorsko-Bałtyckiego i linii kolei murmańskiej oraz uwolnienie sił przed letnią ofensywą przeciwko Niemcom. Uderzenie przypadło trzy dni po lądowaniu aliantów w Normandii i niespełna dwa tygodnie przed początkiem wielkiej ofensywy na Białorusi.

Na Przesmyk Goworow przerzucił z odwodu Stawki 21 Armię generała Dmitrija Gusiewa, która stanęła obok stacjonującej tam od lat 23 Armii. Według danych zebranych w historiografii fińskiej i rosyjskiej łącznie oba fronty miały około 450 tysięcy żołnierzy, blisko 10 tysięcy dział i moździerzy, około 800 czołgów i dział samobieżnych oraz ponad 1500 samolotów; na odcinku przełamania pod Valkeasaari skupiono do 220 dział na kilometr frontu, a ogień wspierały ciężkie działa kolejowe i okręty Floty Bałtyckiej admirała Władimira Tribuca. Cała armia fińska liczyła w połowie czerwca, po przybyciu posiłków, około 268 tysięcy ludzi, a jej nowoczesne czołgi, działa szturmowe i samoloty dało się policzyć w dziesiątkach.

Umocnienia Przesmyku składały się z trzech pasów. Linia główna biegła wzdłuż frontu z 1941 roku. Około 20 kilometrów za nią leżała linia VT (Vammelsuu–Taipale), wzmocniona betonowymi schronami, ale wciąż nieukończona. Trzecia, linia VKT (Viipuri–Kuparsaari–Taipale), istniała w czerwcu głównie na mapach – prace przy Wyborgu zaczęto pod koniec maja. Daleko w tyle, po fińskiej stronie granicy z 1940 roku, ciągnęła się linia Salpa. Fińskie dowództwo spodziewało się wprawdzie ataku, ale nie jego skali: większość dywizji stała w Karelii Wschodniej, a część żołnierzy przebywała na urlopach.

Przebieg: przełamanie na Przesmyku i upadek Wyborga (9–20 czerwca)

Rankiem 9 czerwca na fińskie pozycje w zachodniej części Przesmyku spadły bomby kilkuset samolotów 13 Armii Lotniczej i lotnictwa floty, a artyleria Frontu Leningradzkiego i okręty strzelały przez około dziesięć godzin. Następnego dnia 21 Armia, z 30 Korpusem Strzeleckim Gwardii na czele, uderzyła pod Valkeasaari, wzdłuż szosy i linii kolejowej do Wyborga, na odcinek bronionej przez fińską 10 Dywizję. Linia główna pękła w ciągu kilku godzin. Ostrzał i naloty zaskoczyły obrońców swoją siłą; część oddziałów wycofała się w nieładzie, a fińskie źródła odnotowują w tych dniach liczne przypadki samowolnego porzucania pozycji. 11 czerwca do natarcia przyłączyła się 23 Armia w środkowej części Przesmyku.

Finowie cofali się na linię VT. 12 czerwca Mannerheim poprosił Niemców o pomoc, a w połowie miesiąca dowództwo wszystkich wojsk na Przesmyku objął generał Karl Lennart Oesch. Szef sztabu generalnego, generał Erik Heinrichs, koordynował przerzut odwodów. Na linii VT walki rozgorzały 13 czerwca. Pod Siiranmäki fińskie oddziały, uzbrojone po raz pierwszy w niemieckie Panzerfausty i Panzerschrecki, odparły natarcie 23 Armii, ale 14 czerwca radzieckie czołgi i piechota wdarły się w pozycje pod Kuuterselkä, przy szosie wyborskiej. Kontratak fińskiej dywizji pancernej generała Rubena Lagusa w nocy z 14 na 15 czerwca nie zdołał zamknąć wyłomu i kosztował ją ciężkie straty. 15 czerwca linia VT była przełamana, a Front Leningradzki zameldował, że jednego tylko dnia, 14 czerwca, stracił blisko 4 tysiące żołnierzy.

16 czerwca Mannerheim podjął decyzję, która przesądziła o dalszym przebiegu walk: kazał wycofać wojska z większej części Karelii Wschodniej na krótszą linię i przerzucić stamtąd dywizje na Przesmyk. Oddał tym samym bez walki znaczną część zdobyczy z 1941 roku, ale zyskał siły do obrony linii VKT. Tymczasem jednostki fińskie cofały się, prowadząc działania opóźniające. 18 czerwca Goworow otrzymał stopień marszałka Związku Radzieckiego, a jego wojska zajęły nadmorskie Koivisto (Primorsk). 19 czerwca czołówki 21 Armii stanęły pod Wyborgiem.

Miasto, o które w marcu 1940 roku toczyły się ostatnie walki wojny zimowej, padło 20 czerwca niemal bez walki. Broniąca go fińska 20 Brygada uległa panice i wycofała się, zanim przybyły zapowiedziane posiłki; utrata Wyborga była dla Finów ciosem zarówno militarnym, jak i moralnym. Front Leningradzki wykonał zadanie w terminie wyznaczonym przez Stawkę i w dziesięć dni posunął się o ponad 100 kilometrów. Nie zdołał jednak okrążyć żadnego większego zgrupowania fińskiego: oddziały wycofały się, a na linii VKT, opartej o wody Zatoki Wyborskiej, jezioro i rzekę Vuoksi, zaczęły się zbierać świeże dywizje z Karelii. Od 20 do 25 czerwca Flota Bałtycka opanowała wyspy archipelagu Koivisto, z których fińska marynarka ewakuowała załogi; dzięki temu radzieckie okręty i kutry uzyskały drogę do Zatoki Wyborskiej.

Przebieg: niemiecka pomoc i układ Rytiego z Ribbentropem

Prośba Mannerheima z 12 czerwca szybko przyniosła skutek. W połowie miesiąca do Finlandii przyleciał niemiecki zespół lotniczy podpułkownika Kurta Kuhlmeya – kilkadziesiąt bombowców nurkujących Ju 87 i myśliwców Fw 190 – a kilka dni później dotarły 303 Brygada Dział Szturmowych ze Sturmgeschützami III i 122 Dywizja Piechoty. Przyszły też tysiące granatników przeciwpancernych i dostawy zboża. Za tę pomoc Berlin zażądał politycznej ceny.

Rząd fiński, wstrząśnięty upadkiem Wyborga, 21–22 czerwca zapytał przez Sztokholm o radzieckie warunki pokoju. Moskwa odpowiedziała, że najpierw oczekuje oświadczenia o gotowości do kapitulacji. W Helsinkach odczytano to jako żądanie bezwarunkowego poddania się; strona radziecka zaprzeczyła tej interpretacji dopiero na początku lipca, a historycy wciąż spierają się, jak daleko sięgały jej ówczesne zamiary. W nocy z 21 na 22 czerwca do Helsinek przyleciał minister spraw zagranicznych Rzeszy Joachim von Ribbentrop i uzależnił dalsze dostawy od formalnego zobowiązania, że Finlandia nie zawrze odrębnego pokoju. Ponieważ parlament nie przyjąłby takiego układu, prezydent Ryti 26 czerwca podpisał je w formie osobistego listu do Adolfa Hitlera, przyjmując zobowiązanie na siebie. Stany Zjednoczone zerwały 30 czerwca stosunki dyplomatyczne z Finlandią.

Przebieg: Tali-Ihantala, Zatoka Wyborska i Vuosalmi (25 czerwca – 17 lipca)

Po zdobyciu Wyborga 21 Armia próbowała iść dalej na północ, ale pod Tienhaarą natknęła się na silną obronę i musiała szukać innego miejsca do przełamania linii VKT. Znalazła je w przesmyku między Zatoką Wyborską a Vuoksi, przy stacji Tali. 25 czerwca rozpoczęła się tam bitwa pod Tali-Ihantala, uważana za największą bitwę w dziejach krajów nordyckich. Radzieckie dywizje wbiły się na kilka kilometrów w głąb fińskich pozycji, ale Finowie, ściągając kolejne jednostki z Karelii, zamykali wyłomy. 28 czerwca Front Leningradzki zgłosił stratę ponad 5 tysięcy ludzi, w tym około 1800 zabitych – najwięcej w całej operacji. Tego samego dnia generał Oesch nakazał odwrót na krótszą linię pod Ihantalą, którą Finowie utrzymali do końca bitwy.

O wyniku przesądziła w dużej mierze fińska artyleria. Dzięki dokładnym mapom, łączności radiowej i nowym metodom kierowania ogniem dowództwo mogło w ciągu kilku minut skupić ogień dziesiątek baterii – według fińskich opracowań nawet około 250 dział – na niewielkim obszarze, w którym rozpoznanie lub nasłuch radiowy wykryły koncentrację wojsk przeciwnika. Teren między jeziorami i lasami zmuszał radzieckie czołgi do poruszania się wąskimi drogami, gdzie niszczyły je działa przeciwpancerne i Panzerfausty, a niemieckie Stukasy i fińskie bombowce uderzały na zgrupowania wojsk. Radzieckie natarcia pod Ihantalą trwały jeszcze w pierwszych dniach lipca; 9 lipca bitwa wygasła. Według fińskich danych obrońcy stracili w tej bitwie około 8,5 tysiąca zabitych, rannych i zaginionych; straty radzieckie fiński historyk Ohto Manninen szacuje na 18–22 tysiące.

Gdy pod Ihantalą natarcie utknęło, Goworow spróbował oskrzydlić obrońców. Od 4 lipca 59 Armia zajmowała wyspy Zatoki Wyborskiej, ale próba przeprawy na jej północny brzeg została odparta, m.in. przez niemiecką 122 Dywizję. Jednocześnie 23 Armia zdobyła grzbiet Äyräpää i uchwyciła przyczółek za Vuoksi pod Vuosalmi, lecz Finowie zdołali go zamknąć; walki ustały około 17 lipca. Już 12 lipca Stawka nakazała Frontowi Leningradzkiemu oddać część sił, a kilka dni później wojska na Przesmyku przeszły do obrony. Czołgi i artylerię przerzucono pod Narwę i do Estonii.

Przebieg: operacja świrsko-pietrozawodzka (21 czerwca – 9 sierpnia)

Między Ładogą a Onegą broniła się fińska grupa „Aunus” (Ołoniec) generała Paava Talveli, a dalej na północ, na przesmyku Maaselkä, inne oddziały pilnowały dróg do Miedwieżjegorska i Kanału Białomorsko-Bałtyckiego. Decyzja Mannerheima z 16 czerwca sprawiła, że gdy Front Karelski wreszcie ruszył, Finowie już opuszczali przyczółek na południowym brzegu Świru i część pierwszej linii. Stawka nakazała zresztą Mierieckowowi przyspieszyć atak właśnie dlatego, że przeciwnik przerzucał wojska na Przesmyk.

21 czerwca 7 Armia po silnym przygotowaniu artyleryjskim zaatakowała pod Łodiejnoje Pole i z pomocą pojazdów pływających sforsowała Świr, tworząc w ciągu doby przyczółek szeroki na kilkanaście kilometrów. Tego samego dnia 32 Armia przeszła do natarcia na północy: jej oddziały przekroczyły kanał, zajęły Powieniec, a 23 czerwca Miedwieżjegorsk. 23 czerwca Flotylla Ładoska wysadziła 70 Brygadę Piechoty Morskiej między rzekami Tuloksa i Vitele, na tyłach wojsk fińskich; desant przeciął przybrzeżną drogę i linię kolejową i choć znalazł się w trudnym położeniu, utrzymał się do nadejścia posiłków i połączenia z 7 Armią. 25 czerwca wojska radzieckie zajęły Ołoniec.

Finowie nie bronili się już na przedpolach Pietrozawodska. 28 czerwca do miasta, które przez blisko trzy lata nosiło fińską nazwę Äänislinna, weszły oddziały 7 Armii, a od strony jeziora desant Flotylli Onegi. W Pietrozawodsku Finowie prowadzili w czasie okupacji obozy dla rosyjskiej ludności cywilnej, w których według różnych opracowań zmarło kilka tysięcy więzionych, głównie z głodu i chorób; ich wyzwolenie stało się jednym z najczęściej przywoływanych w ZSRR obrazów tej kampanii.

Dalszy marsz wzdłuż północnego brzegu Ładogi szedł wolniej. Finowie cofali się od linii do linii, niszcząc drogi i mosty, a wycieńczone radzieckie dywizje około 10 lipca dotarły do linii U, biegnącej od Pitkäranty na północ ku Loimoli. Próby jej przełamania pod Nietjärvi zakończyły się 17 lipca fińskim kontratakiem i ciężkimi stratami radzieckiej 114 Dywizji, a próby obejścia linii od północy, przez lasy pogranicza, również się nie powiodły.

Ostatni akt rozegrał się jeszcze dalej na północy, w okolicach Ilomantsi. Dwie dywizje 32 Armii, 176 i 289, dotarły 21 lipca do granicy z 1940 roku – jako jedyne radzieckie jednostki w tej operacji – i przekroczyły ją. Fińskie oddziały, zebrane naprędce w grupy bojowe, wyszły im na skrzydła i od końca lipca do pierwszej dekady sierpnia okrążyły je w puszczy. Dywizje radzieckie zdołały się przebić, ale porzuciły znaczną część artylerii i sprzętu i straciły według szacunków kilka tysięcy ludzi. Fińskie zwycięstwo pod Ilomantsi, trwające do około 13 sierpnia, pokazało, że armia fińska po dwóch miesiącach walk wciąż była zdolna do działań zaczepnych. 9 sierpnia Front Karelski przeszedł do obrony.

Straty

Dane o stratach różnią się w zależności od źródła i od tego, jaki okres się liczy. Według rosyjskiego zestawienia pod redakcją Grigorija Kriwoszejewa oba fronty straciły w operacji wyborsko-pietrozawodzkiej 23 674 zabitych, zmarłych i zaginionych oraz 72 701 rannych i chorych, łącznie ponad 96 tysięcy ludzi; część historyków fińskich i rosyjskich uważa te liczby za zaniżone, bo meldunki niektórych jednostek się nie zachowały. Straty fińskie za okres od 9 czerwca do 15 lipca obliczono na około 9300 zabitych i 32 400 rannych na Przesmyku oraz około 3600 zabitych i 12 100 rannych w Karelii Wschodniej; do niewoli trafiło około 3 tysięcy żołnierzy. Inne zestawienia podają dla całego lata około 12 tysięcy poległych i ponad 50 tysięcy rannych i zaginionych.

Ludność cywilna Karelii poniosła inne koszty. Dziesiątki tysięcy Karelczyków, którzy po 1941 roku wrócili do swoich domów na Przesmyku i nad Ładogą, musiały ponownie uciekać na zachód, tym razem na zawsze. W Karelii Wschodniej wojna przetoczyła się po raz drugi przez wsie i miasta zniszczone już w 1941 roku.

Znaczenie

Ofensywa wyborsko-pietrozawodzka nie spełniła wszystkich celów wyznaczonych przez Stawkę. Armia Czerwona odzyskała Karelię Wschodnią, Kanał Białomorsko-Bałtycki i kolej murmańską, odsunęła front od Leningradu i zdobyła Wyborg, ale nie przełamała linii VKT, nie dotarła nad Kymijoki i nie rozbiła armii fińskiej – nie udało się jej okrążyć ani jednego większego zgrupowania. Pod koniec lata armia fińska była liczniejsza i lepiej uzbrojona niż w czerwcu. W ZSRR operację zaliczono do „dziesięciu uderzeń Stalina” 1944 roku, a historiografia radziecka niechętnie zajmowała się jej nieudanymi etapami.

Dla Finlandii najważniejszy był jednak skutek polityczny. Fińskie dowództwo oceniało, że przy pełnym natarciu radzieckim armia wytrzyma najwyżej kilka miesięcy, a front zachodni Niemiec walił się po lądowaniu w Normandii, w Białorusi zaś Grupa Armii „Środek” przestawała istnieć. Zobowiązanie Rytiego wobec Hitlera trzeba było unieważnić w jedyny możliwy sposób: 1 sierpnia Ryti ustąpił, a 4 sierpnia parlament ustawą wybrał na prezydenta Mannerheima. Gdy 17 sierpnia do Helsinek przyjechał feldmarszałek Wilhelm Keitel, usłyszał, że osobiste zobowiązanie byłego prezydenta nie wiąże nowego. Pod koniec sierpnia Finlandia ponownie zwróciła się do Moskwy, a 4 września o godzinie 7 rano jej wojska przerwały ogień; strona radziecka uczyniła to dobę później.

19 września w Moskwie podpisano rozejm. Finlandia wróciła do granicy z 1940 roku, oddała Petsamo z dostępem do Morza Barentsa, wydzierżawiła ZSRR półwysep Porkkala pod Helsinkami na bazę wojskową, zgodziła się zapłacić reparacje i usunąć wojska niemieckie z kraju, co doprowadziło do wojny lapońskiej. Warunki były ciężkie, ale nie było w nich kapitulacji ani okupacji. Wielu historyków uważa, że opór pod Tali-Ihantalą i Ilomantsi, który pokazał Moskwie, ile kosztowałoby dalsze natarcie w głąb kraju, przyczynił się do tego, że Finlandia – jako jedyne z europejskich państw walczących u boku Niemiec – uniknęła okupacji i zachowała niepodległość oraz ustrój demokratyczny. Dla Armii Czerwonej zakończenie walk na północy oznaczało uwolnienie wojsk do natarcia w krajach bałtyckich.