Finlandia odrzuca radzieckie warunki

21 marca 1944 roku rządy w Moskwie i w Helsinkach opublikowały komunikaty, które podsumowywały miesiąc poufnej wymiany pism o wyjściu Finlandii z wojny. Radziecki komunikat, wydrukowany następnego dnia na pierwszej stronie „Izwiestii”, stwierdzał, że Finlandia nie przyjęła warunków, i ostrzegał, że jej rząd „bierze na siebie pełną odpowiedzialność za to, co nastąpi”. Prasa aliancka podała to jako wiadomość dnia: Finlandia odrzuciła radzieckie warunki pokoju. Kroniki wojny zapisują to zdarzenie pod tą datą.

Ta data wymaga jednak doprecyzowania. 21 marca nie zapadła w Helsinkach żadna nowa decyzja odmowna. Właściwa odpowiedź, w której Finowie odmówili przyjęcia warunków z góry, została przekazana w Sztokholmie już 17 marca. Dzień 21 marca był dniem jej ogłoszenia, a zarazem dniem, w którym rząd fiński zawiadomił Moskwę, że w zasadzie zgadza się wysłać tam dwóch przedstawicieli. Zamiast zerwania rozmów była więc ich kontynuacja, tyle że w ścisłej tajemnicy. Ostateczne odrzucenie radzieckich warunków nastąpiło dopiero w kwietniu.

Punkt wyjścia: sześć warunków

Rozmowy zaczęły się w lutym, kiedy były premier Juho Kusti Paasikivi pojechał do Sztokholmu na spotkanie z radziecką ambasador Aleksandrą Kołłontaj – było to pierwsze fińskie sondowanie pokoju. 19 lutego Paasikivi otrzymał sześć radzieckich punktów. Finlandia miała zerwać stosunki z Niemcami i internować wojska niemieckie na swoim terytorium, wrócić do granicy z traktatu moskiewskiego z 1940 roku i natychmiast wydać jeńców. O demobilizacji armii, odszkodowaniach i obwodzie Petsamo miano rozmawiać później, w Moskwie.

Nacisk szedł też z powietrza. W lutym radzieckie lotnictwo dalekiego zasięgu trzykrotnie zbombardowało stolicę Finlandii (zob. naloty na Helsinki). 1 marca strona radziecka ogłosiła publicznie swoje warunki, a fiński minister spraw zagranicznych Henrik Ramsay mówił amerykańskiemu chargé d’affaires Edmundowi Gullionowi, że są one dla Finlandii bardzo trudne. Dla Helsinek najtrudniejsze były dwie sprawy: internowanie około dwustu tysięcy żołnierzy niemieckiej 20 Armii Górskiej, czego armia fińska nie była w stanie wykonać, i utrata Wyborga oraz Karelii.

Wymiana pism: 8–18 marca

Wszystkie pisma szły drogą szwedzką. Pośrednikiem był sekretarz gabinetu szwedzkiego ministerstwa spraw zagranicznych Erik Boheman, który przekazywał fińskie noty Kołłontaj, a radzieckie odpowiedzi rządowi fińskiemu. Pierwszy projekt fińskiej odpowiedzi, w którym radzieckie warunki nazwano nie do przyjęcia „jako takie”, Szwedzi uznali za tak nierealistyczny, że odmówili jego przekazania. Szwedzki minister spraw zagranicznych od tygodnia przekonywał Finów, że lepszych warunków nie dostaną, a król Gustaw V wysłał do rządu fińskiego osobiste przesłanie w tym duchu. Poprawiona wersja trafiła do Kołłontaj 8 marca. Boheman odczytał ją jako milczącą zgodę na większość warunków. Rząd Edwina Linkomiesa przyznawał w niej, że po zawarciu pokoju na terytorium neutralnej Finlandii nie mogą pozostać wojska żadnego z państw walczących. Sprawa była jednak, jak pisano, „tak skomplikowana”, że wymagała rozmów. Finowie proponowali więc podjęcie rokowań, w czasie których mogliby wyjaśnić swoje stanowisko w tej i w pozostałych kwestiach.

Odpowiedź radziecka, przekazana Bohemanowi 10 marca, była szorstka. Moskwa uznała fińską notę za „całkowicie niezadowalającą”. Sześć punktów z 19 lutego określiła jako „minimalne i elementarne”: rokowania o zakończeniu działań wojennych były możliwe dopiero po ich przyjęciu. Jeżeli Finlandia je przyjmie i zgodzi się co do zasady na internowanie wojsk niemieckich, sposób przeprowadzenia internowania można będzie omówić w Moskwie. Najważniejsze było zdanie końcowe. Rząd radziecki oczekiwał pozytywnej odpowiedzi w ciągu tygodnia, do 18 marca. Po tym terminie miał uznać, że Finowie celowo przeciągają sprawę i odrzucają warunki. Moskwa zgodziła się przy tym, by korespondencja i rozmowy pozostały tajne.

Ultimatum zbiegło się z presją amerykańską. 14 marca Waszyngton polecił Gullionowi przekazać rządowi fińskiemu memorandum z nadzieją, że rozmowy doprowadzą do wyjścia Finlandii z wojny; z powodu opóźnień w łączności dotarło ono do Helsinek dopiero 16 marca. Tego samego dnia prezydent Franklin Delano Roosevelt wydał publiczne oświadczenie. Napisał w nim, że Amerykanom zawsze wydawało się dziwne, iż Finlandia jest partnerem nazistowskich Niemiec, walczącym ramię w ramię z „zaprzysięgłymi wrogami naszej cywilizacji”. Finowie mieli teraz szansę wyjść z „tej nienawistnej spółki”, a im dłużej będą trwać u boku Niemiec, tym więcej czeka ich cierpień. Ramsay poprosił o dokładny tekst i otrzymał go 17 marca.

W Helsinkach o odpowiedzi zdecydował parlament. Rząd przedstawił radzieckie warunki Eduskuncie na tajnym posiedzeniu, z zaleceniem, by ich nie przyjmować, dopóki Moskwa nie zgodzi się na dalsze rozmowy. 15 marca Eduskunta poparła to stanowisko jednomyślnie, bez imiennego głosowania. Ramsay zapewniał Gulliona, że Finlandia „nie zamyka drzwi”. Jeśli ktoś je zamykał, to raczej państwo, które wyznaczyło termin i odmawiało dyskusji. Zapewniał też, że Niemcy nie wywierały w tych dniach nacisku na Helsinki.

17 marca o godzinie 16 Boheman przekazał w Sztokholmie fińską odpowiedź. Rząd fiński żałował, że Moskwa nie dała mu możliwości przedstawienia swojego stanowiska i uzależniła rokowania od przyjęcia warunków. Pisał, że chce pokoju i rozmów, ale nie może z góry przyjąć warunków, które „dotyczą istnienia całego narodu”, nie mając nawet pewności, jak je rozumieć i jaki jest ich rzeczywisty zasięg. Prosił o wyjaśnienia, bez których parlament nie mógł zająć stanowiska. To była właściwa fińska odmowa, choć sformułowana tak, by nie zrywać kontaktu.

18 marca: zgoda na wyjaśnienia

Moskwa odpowiedziała 18 marca, w dniu, w którym upływał jej termin. Kołłontaj przekazała Bohemanowi krótką notę z dwoma punktami. Rząd radziecki nie sprzeciwiał się, by Finlandia wysłała jednego lub kilku przedstawicieli, którzy otrzymaliby od niego wykładnię warunków. Najodpowiedniejszym miejscem do udzielenia „najpełniejszych” wyjaśnień miała być Moskwa. Nie było w tej nocie słowa o ustępstwach, ale nie było też zerwania. Stalin i Wiaczesław Mołotow zostawili Finom otwarte drzwi, choć tylko do własnego gabinetu.

Fiński rząd przyjął tę propozycję. Rano 21 marca Ramsay poinformował Gulliona, że Moskwa została już zawiadomiona o zgodzie Finlandii, co do zasady, na wysłanie dwóch przedstawicieli. Zastrzegł, że nie dostaną oni pełnomocnictw i nie będą podejmować w Moskwie żadnych decyzji. Ich zadaniem było wyłącznie wysłuchać, jak Moskwa rozumie swoje punkty.

21 marca: dwa komunikaty

Tego samego dnia oba rządy wydały komunikaty prasowe, które streszczały wymianę pism od lutego i przedstawiały stanowisko każdej ze stron. Fiński komunikat podkreślał wolę kontynuowania rozmów. Radziecki opisywał kolejne etapy i o fińskiej nocie z 17 marca stwierdzał jedynie, że rząd fiński wziął przez nią na siebie pełną odpowiedzialność za dalszy bieg wydarzeń. O planowanej podróży do Moskwy nie wspominał żaden z nich, bo obie strony zobowiązały się do tajemnicy.

Dla świata, który znał tylko komunikaty, Finlandia odrzuciła warunki pokoju, a Moskwa ostrzegała ją przed skutkami. W Waszyngtonie odczytywano to subtelniej. Szef wydziału Europy Północnej Departamentu Stanu Hugh Cumming zwrócił w notatce z 23 marca uwagę, że radziecki komunikat, wbrew zwyczajowi, nie atakował fińskich przywódców. Także propaganda niemiecka była ostrożna i nie ogłaszała dyplomatycznej porażki aliantów. Cumming uznał, że oba rządy po cichu umówiły się na dalsze rozmowy w Moskwie, a ostry ton komunikatów miał być „zasłoną dymną”. Departament Stanu postanowił uszanować fińską prośbę o dyskrecję i powstrzymać się od komentarzy, nie łagodząc przy tym twardego stanowiska wobec Helsinek.

Za ostrożnością Finów stały też obawy wewnętrzne. Według amerykańskich dyplomatów prezydent Risto Ryti i inni przywódcy sądzili, że gdy przyjdzie czas zawarcia pokoju, lepiej będzie postawić opinię publiczną przed faktem dokonanym. O decyzji wysłania delegacji do Moskwy wiedziało, jak mówił Ramsay, bardzo niewiele osób. Kraj był podzielony: wcześniejsze upoważnienie parlamentu dla rządu do zbadania możliwości pokoju na radzieckich warunkach przeszło stosunkiem głosów 105 do 80, przeciw były partie konserwatywna, agrariusze i skrajnie prawicowy Ruch Patriotyczny (IKL). W Waszyngtonie nie wykluczano nawet wojny domowej, gdyby Niemcy siłą sprzeciwiły się usunięciu ich wojsk z Finlandii. Naczelny wódz, marszałek Carl Gustaf Mannerheim, uważał internowanie wojsk niemieckich siłami fińskimi za wojskowo niewykonalne.

Tło: Ukraina i Węgry

Fińskie wahania toczyły się w chwili, gdy położenie Niemiec szybko się pogarszało. Armia Czerwona prowadziła wielką ofensywę na prawobrzeżnej Ukrainie i zbliżała się do granic Rumunii. Dwa dni przed fińskim komunikatem, 19 marca, Wehrmacht zajął Węgry, gdy Hitler przestał ufać rządowi w Budapeszcie, który szukał kontaktu z aliantami. Dla Helsinek był to wyraźny sygnał, co może spotkać sojusznika Niemiec, który zbyt otwarcie szuka wyjścia z wojny, zwłaszcza gdy w kraju stoi niemiecka armia. Finlandia była jednak w innym położeniu niż Węgry: miała własną, nienaruszoną armię i front, który od 1941 roku stał w miejscu (zob. wojnę kontynuacyjną).

Miejsce w wojnie

25 marca Boheman poinformował posła amerykańskiego w Sztokholmie, że przygotowania do podróży są zakończone. 26 marca do Moskwy przybyli Paasikivi i były minister spraw zagranicznych Carl Enckell. Na pierwszym spotkaniu 27 marca oświadczyli, że nie mają pełnomocnictw i przyjechali tylko po wykładnię warunków. Mołotow potwierdził, że sześć punktów jest niezmiennych. W kolejnych dniach Finowie usłyszeli warunki twardsze niż w lutym: reparacje w wysokości 600 milionów dolarów płatne w ciągu pięciu lat, internowanie lub wydalenie wojsk niemieckich do końca kwietnia i demobilizację połowy armii do końca maja. Delegaci wrócili do Helsinek na początku kwietnia.

Dopiero wtedy doszło do rzeczywistego odrzucenia warunków. Rząd uznał je za niewykonalne, 12 kwietnia premier Linkomies przedstawił to stanowisko parlamentowi, który je poparł, a w połowie miesiąca odpowiedź odmowną przekazano Moskwie. 22 kwietnia strona radziecka ogłosiła publicznie, że Finlandia odrzuciła jej propozycje. Hitler, który dowiedział się o rozmowach, wstrzymał w odpowiedzi część dostaw broni i zboża.

Data 21 marca wyznacza więc etap pośredni: publiczną odmowę przyjęcia warunków z góry, za którą kryła się zgoda na dalsze tajne rozmowy. Rozmowy te nie dały wyniku, a cenę zapłaciła Finlandia. 10 czerwca 1944 roku Armia Czerwona uderzyła na Przesmyku Karelskim i w ciągu dziesięciu dni zajęła Wyborg. Po ciężkich walkach latem front się ustabilizował, Ryti ustąpił, a prezydentem został Mannerheim. 19 września 1944 roku Finlandia podpisała rozejm moskiewski. Jego warunki były w głównych zarysach podobne do tych z wiosny, ale cięższe: oprócz granicy z 1940 roku Finlandia straciła cały obwód Petsamo, wydzierżawiła ZSRR półwysep Porkkala i zobowiązała się zapłacić reparacje w towarach o wartości 300 milionów dolarów w ciągu sześciu lat. Musiała też sama usunąć wojska niemieckie ze swojego terytorium, co doprowadziło do wojny lapońskiej.