Apel Uluotsa

19 sierpnia 1944 roku Jüri Uluots, ostatni konstytucyjny premier Estonii, po raz drugi w tym roku wystąpił w radiu z apelem do rodaków. W lutym wezwał mężczyzn do stawienia się na niemiecki pobór; teraz, gdy wojska radzieckie przełamały front w południowej Estonii i zbliżały się do Tartu, przekonywał żołnierzy w niemieckich mundurach i tych, którzy uchylali się od służby, że jedyną drogą ratunku dla narodu jest zatrzymanie Armii Czerwonej. Tego samego dnia do portu w Paldiski przypłynęli estońscy ochotnicy, którzy przez ostatnie półtora roku walczyli w armii fińskiej.

Popularne zestawienia nazywają Uluotsa „p.o. głowy państwa” i twierdzą, że wzywał poborowych, by powstrzymywali Rosjan „do czasu podpisania traktatu pokojowego z Niemcami”. Obie rzeczy wymagają wyjaśnienia. Według estońskiej konstytucji Uluots był od 21 czerwca 1940 roku „premierem pełniącym obowiązki prezydenta”; tak uważali on sam, podziemny komitet narodowy i estońscy dyplomaci na Zachodzie, ale ani Niemcy, ani ZSRR tej władzy nie uznawały. W znanych fragmentach przemówienia nie ma zaś mowy o pokoju z Niemcami. Uluots mówił, że nie istnieje „żadna druga ani trzecia możliwość” ocalenia narodu poza jedną: nie dopuścić, by bolszewicy zajęli kraj. Za tym wezwaniem stała jednak kalkulacja, którą historycy przypisują Uluotsowi od początku roku: walcząc, Estończycy mieli przetrwać do końca wojny i zyskać poparcie Zachodu dla niepodległości, tak jak w latach 1918–1920, gdy los kraju rozstrzygnął się dopiero przy stole rokowań.

Data 19 sierpnia figuruje w kronice estońskiego parlamentu i w opracowaniach historyków; tekst przemówienia wydrukowała następnego dnia gazeta „Eesti Sõna”. W jednym zestawieniu bibliograficznym, opartym na przedruku w dzienniku „Uus Elu” z 20 sierpnia, wystąpienie datowane jest na 17 sierpnia.

Front w południowej Estonii

Od lutego 1944 roku główne walki o Estonię toczyły się na północy, w bitwie o Narwę. Pod koniec lipca Oddział Armijny „Narwa” cofnął się na linię „Tannenberg” na wzgórzach Sinimäed, gdzie odparł szturmy Frontu Leningradzkiego; 10 sierpnia marszałek Leonid Goworow przerwał ofensywę. Tymczasem zagrożenie nadeszło z południa. Po klęsce Grupy Armii „Środek” latem 1944 roku wojska radzieckie dotarły do Łotwy, a skrzydło Grupy Armii „Północ” między jeziorem Pejpus a Zatoką Ryską było słabo obsadzone.

10 sierpnia 67 Armia 3 Frontu Nadbałtyckiego gen. Iwana Maslennikowa przełamała obronę niemieckiego XXVIII Korpusu, a 13 sierpnia zajęła Võru. 16 sierpnia grupa gen. Aleksieja Grieczkina przeprawiła się przez jezioro, rozbiła broniące brzegu oddziały estońskiej samoobrony Omakaitse i uchwyciła przyczółek pod Mehikoorma. Droga na Tartu, drugie miasto kraju i siedzibę uniwersytetu, stała otworem. Niemcy łatali front improwizowanymi grupami bojowymi, oddziałami policji, Omakaitse i estońskimi pułkami granicznymi, złożonymi w dużej mierze z poborowych z lutowej mobilizacji. W takiej chwili Uluots zabrał głos.

Drugie przemówienie

Przemówienie z 19 sierpnia było, jak zauważają estońscy historycy, znacznie mniej znane niż lutowe. Uluots nie ogłaszał w nim nowej mobilizacji, lecz tłumaczył, dlaczego walka u boku Niemców jest jedynym możliwym i zarazem rozsądnym wyborem. Starał się dać żołnierzom poczucie, że prowadzą własną wojnę, a nie cudzą: „Nie stado niewolników, nie najemnicy, lecz mały, trzeźwy, północny naród walczy dziś o swoje prawo do życia, swoją przestrzeń życiową i swoją wolność” – mówił. Zapewniał, że cały kraj stoi za frontem, i wzywał tych, którzy ukrywali się przed poborem, by „jeśli chcą być Estończykami i Estończykami pozostać”, wrócili „na właściwą drogę, w szeregi walczących”.

Za premierem stał podziemny Narodowy Komitet Republiki Estońskiej. Jego manifest, opatrzony datą 23 czerwca, głosił ciągłość państwa i nielegalność radzieckiej aneksji, a w połowie sierpnia przewodniczącym komitetu został zastępca Uluotsa, Otto Tief. Na Zachodzie komitet przedstawiał lutową mobilizację jako przymusową i bezprawną, w kraju zaś jego członkowie – liberałowie i socjaliści, którzy jeszcze jesienią 1943 roku odradzali służbę u Niemców – poparli ją jako patriotyczną konieczność. Autor artykułu o „niemożliwej misji” komitetu, opublikowanego w estońskim miesięczniku „Vikerkaar”, uznał tę dwoistość za coś, czego nie wolno pomijać: liberalno-demokratyczne aspiracje komitetu i jego sympatie do Zachodu były szczere, ale historii komitetu i późniejszego rządu Tiefa nie da się opowiedzieć bez niemieckiego munduru.

Powrót „chłopców z Finlandii”

Drugim wydarzeniem tego dnia był powrót ochotników z Finlandii. Kilka tysięcy młodych Estończyków, uchylając się od niemieckiego poboru, przedostało się w latach 1943–1944 przez Zatokę Fińską i wstąpiło do armii fińskiej. W lutym 1944 roku marszałek Carl Gustaf Mannerheim utworzył z nich 200 Pułk Piechoty (JR 200); w maju liczył on 1973 Estończyków i 361 Finów. Estończycy nazywali tych żołnierzy soomepoisid, „chłopcami z Finlandii”. Według estońskich opracowań w armii i marynarce fińskiej służyło łącznie około 3500 Estończyków, z których około 200 poległo.

Na początku sierpnia sytuacja zmieniła się z obu stron Zatoki. 1 sierpnia fińskie radio podało, że prezydent Risto Ryti ustępuje; Finlandia szykowała się do rozmów o wyjściu z wojny. Dzień później estoński poseł w Helsinkach Aleksander Warma ogłosił, że komitet narodowy przysłał depeszę: „Estończycy, wracajcie do domu!”. Do rządu fińskiego trafiła prośba, podpisana m.in. przez kpt. Karla Talpaka i Warmę, by odesłać pułk do Estonii w pełnym uzbrojeniu. Finowie rozwiązali JR 200 i pozwolili ochotnikom wybrać. Niemcy obiecali amnestię tym, którzy uniknęli wcześniej poboru. Mimo niepewności – ochotnicy chcieli walczyć jako zwarta jednostka i nie było jasne, czy Niemcy na to przystaną – według fińskich i estońskich źródeł mniej więcej dziewięciu na dziesięciu zdecydowało się wrócić.

Według estońskich opracowań ochotnicy dotarli do portu w Paldiski 19 sierpnia; ponieważ przeprawa przez Zatokę trwała kilka dni, w niektórych zestawieniach powrót datowany jest szerzej, na 17–19 sierpnia. Przyjęcie nie było serdeczne. Niemieckie dowództwo nie ufało ludziom, którzy niedawno uciekli przed jego poborem, i rozproszyło ich po obozach szkoleniowych i różnych odcinkach frontu, zamiast utworzyć z nich jeden pułk. Część weszła jako batalion do estońskiego pułku grenadierów 20 Dywizji Grenadierów SS i wkrótce rzucono ją na front pod Tartu.

Bitwa nad Emajõgi

Apel i powrót ochotników zbiegły się z najcięższą fazą walk o południową Estonię. 25 sierpnia wojska radzieckie po walkach ulicznych zdobyły Tartu i uchwyciły przyczółek na północnym brzegu rzeki Emajõgi. Bombardowania i walki zniszczyły m.in. dwór Raadi, główny budynek Estońskiego Muzeum Narodowego, i poważnie uszkodziły uniwersytet. Niemieckie i estońskie oddziały – wśród nich byli „chłopcy z Finlandii” – przeszły do kontrataku. 28 sierpnia pod Pupastvere batalion złożony z powracających ochotników stracił według estońskich danych 34 zabitych i 170 rannych. Do 30 sierpnia kontrnatarcie zlikwidowało przyczółek dwóch radzieckich dywizji na zachód od miasta i odbiło most w Kärevere. Front nad Emajõgi ustabilizował się do połowy września. Dla Estończyków walczących po stronie niemieckiej było to ostatnie powodzenie obronne na własnej ziemi: na kilka tygodni udało się zatrzymać Armię Czerwoną na linii rzeki.

Miejsce w wojnie

Kalkulacja, na której opierał się apel z 19 sierpnia, nie spełniła się. Uluots liczył na czas: na to, że front wytrzyma do końca wojny, a mocarstwa zachodnie upomną się o państwa bałtyckie. Tymczasem jego los przesądziły decyzje zapadające poza Estonią. 4 września Finlandia przerwała walki z ZSRR, a utrzymanie kontynentalnej Estonii stało się dla Niemców bezcelowe. Od połowy września Grupa Armii „Północ” ewakuowała się drogą morską i lądową na Łotwę. W chaosie odwrotu Uluots, chory już na raka żołądka, 18 września powołał rząd z Otto Tiefem jako zastępcą premiera; na wieży Długiego Hermana w Tallinnie zawisła flaga estońska, a rząd próbował ogłosić odrodzenie państwa. 22 września Armia Czerwona wkroczyła do Tallinna; Tief i większość jego ministrów trafili w następnych tygodniach w ręce NKWD, a sam Uluots przedostał się do Szwecji, gdzie zmarł 9 stycznia 1945 roku.

„Chłopcy z Finlandii” stoczyli ostatnią walkę o Tallinn 22 września pod Pääsküla; wielu z nich trafiło potem do radzieckich więzień i łagrów, inni przez lata ukrywali się w lasach. Przemówienie z sierpnia pozostało w cieniu lutowego. W estońskiej pamięci obie mowy Uluotsa należą do historii wyboru „między dwiema okupacjami”, a dla historyków są świadectwem tego, że nawet przywódcy liczący na Zachód nie widzieli w 1944 roku innej drogi niż walka w niemieckich szeregach. Na gruncie prawnym Uluots zapisał się jednak przede wszystkim jako ogniwo ciągłości Republiki Estońskiej: urząd premiera pełniącego obowiązki prezydenta przejęli po nim przywódcy estońskiej emigracji, a w 1992 roku ostatni z nich przekazał pełnomocnictwa prezydentowi odrodzonego państwa.