Niemcy zajmują Węgry

W nocy z 18 na 19 marca 1944 roku, około czwartej nad ranem, niemieckie kolumny przekroczyły granicę Węgier od strony Austrii, Chorwacji, Serbii i okupowanej Polski. Nad lotniskami pod Budapesztem pojawili się spadochroniarze, a zmotoryzowane oddziały ruszyły wprost na stolicę. W tym czasie regent Miklós Horthy siedział w pociągu specjalnym, który wiózł go z rozmów z Adolfem Hitlerem pod Salzburgiem. Nikt w Budapeszcie nie wydał rozkazu do oporu. Operacja „Margarethe” – niemiecka okupacja jedynego sojusznika, który do tej pory zachowywał pełną suwerenność wewnętrzną – trwała w praktyce kilka godzin. Jej skutkiem było nie tylko podporządkowanie Węgier Rzeszy, lecz także wyrok na największą społeczność żydowską, jaka w 1944 roku pozostała jeszcze w zasięgu Niemiec.

Sojusznik, który szukał wyjścia

Węgry przystąpiły do wojny z ZSRR w czerwcu 1941 roku, kilka dni po napaści Niemiec. Wcześniej, dzięki niemieckiemu poparciu, odzyskały część ziem utraconych w Trianon: południową Słowację, Ruś Zakarpacką, północny Siedmiogród i Baczkę. Ceną był udział w wojnie na wschodzie. W styczniu 1943 roku węgierska 2 Armia została rozbita nad Donem w czasie radzieckiej ofensywy, która zakończyła się odbiciem Woroneża. Straty – zabici, ranni, zaginieni i jeńcy – szacuje się zwykle na ponad sto tysięcy ludzi. Po tej klęsce w Budapeszcie mało kto wierzył już w zwycięstwo Niemiec.

Premier Miklós Kállay, za wiedzą Horthy’ego, prowadził od 1943 roku politykę, którą Węgrzy nazywali „huśtawką”. Oficjalnie kraj pozostawał wierny Osi, nieoficjalnie dyplomaci szukali kontaktu z Brytyjczykami i Amerykanami – w Stambule, Sztokholmie, Bernie i Watykanie. We wrześniu 1943 roku, po rozejmie w Cassibile, węgierski wysłannik László Veress przekazał w Stambule brytyjskiemu ambasadorowi zgodę rządu na wstępne warunki: Węgry miały skapitulować przed aliantami zachodnimi, gdy tylko ich wojska staną na węgierskiej granicy. Nie było to zawieszenie broni w pełnym sensie, a raczej deklaracja na przyszłość, ale Niemcy dowiedzieli się o rozmowach. Wiedzieli o nich także wcześniej. Już w kwietniu 1943 roku, podczas rozmów w Klessheim, Hitler wypominał Horthy’emu kontakty Kállaya i żądał jego dymisji. Regent odmówił.

Drugim źródłem niemieckiej irytacji była sprawa żydowska. Węgry uchwaliły od 1938 roku kilka ustaw antyżydowskich, wysyłały Żydów do batalionów pracy przymusowej przy armii, a latem 1941 roku wydaliły na okupowaną Ukrainę kilkanaście tysięcy Żydów bez węgierskiego obywatelstwa, których pod koniec sierpnia wymordowano pod Kamieńcem Podolskim. Rząd odmawiał jednak deportacji Żydów węgierskich do niemieckich obozów, czego Berlin domagał się od 1942 roku. Do tego w grudniu 1943 roku w Budapeszcie stanęli przed sądem oficerowie odpowiedzialni za masakrę w Nowym Sadzie ze stycznia 1942 roku. Skazani w styczniu 1944 roku zbiegli do Niemiec i znaleźli tam schronienie.

Plan „Margarethe”

Po wyjściu Włoch z wojny Hitler polecił Naczelnemu Dowództwu Wehrmachtu przygotować podobne uderzenie na wypadek „zdrady” kolejnych sojuszników. Plan zajęcia Węgier otrzymał kryptonim „Margarethe I”, plan zajęcia Rumunii – „Margarethe II”. Projekt był gotowy już pod koniec września 1943 roku, tak samo jak wcześniej gotowe były plany operacji „Achse” we Włoszech. Wariant rumuński szybko odłożono: brakowało wojsk, a marszałek Ion Antonescu nie dawał powodów do interwencji.

Sprawa węgierska nabrała tempa na początku 1944 roku. Ofensywa Armii Czerwonej na prawobrzeżnej Ukrainie zbliżała front do Karpat, czyli do granic Węgier. Przez Węgry biegły linie kolejowe, którymi do Rzeszy płynęła ropa z Rumunii, i przez nie wiodła droga na Bałkany. W Berlinie obawiano się, że Węgrzy otworzą przełęcze przed Rosjanami albo zerwą sojusz w chwili, gdy Niemcom zabraknie sił, by ich do tego nie dopuścić. W lutym Horthy poprosił o wycofanie z Ukrainy węgierskich dywizji okupacyjnych, co Hitler odczytał jako zapowiedź odwrotu. Edmund Veesenmayer, wysłannik Joachima von Ribbentropa, który w 1943 roku kilka razy badał sytuację w Budapeszcie, pisał w raportach, że rząd Kállaya trzeba zastąpić posłusznym, Horthy’ego zostawić na stanowisku dla pozoru legalności, a węgierskich Żydów, rzekome źródło „defetyzmu”, uznać za główny problem. Na przełomie lutego i marca Hitler postanowił przeprowadzić operację w pierwszej połowie marca.

Pierwotny plan zakładał pozorowany przemarsz wojsk przez Węgry i udział oddziałów słowackich, chorwackich i rumuńskich. Z udziału sąsiadów, którzy mieli roszczenia wobec Węgier, w końcu zrezygnowano. Groźba podziału kraju między nich stała się jednak w rękach Hitlera narzędziem nacisku na regenta. Całością kierował dowódca niemieckich wojsk na Bałkanach, feldmarszałek Maximilian von Weichs. Do akcji przeznaczono kilka korpusów: z Serbii i Slawonii, z Chorwacji, z okolic Wiednia oraz z rejonu Krakowa.

Rozmowy w Klessheim

Wieczorem 15 marca 1944 roku – w węgierskie święto narodowe – Horthy był w operze, gdy niemiecki poseł Dietrich von Jagow poprosił o pilne spotkanie. Przekazał list Hitlera z zaproszeniem na rozmowy w pałacu Klessheim pod Salzburgiem. Kállay odradzał wyjazd i podejrzewał pułapkę. Horthy pojechał jednak, sądząc, że osobista rozmowa zdoła odwieść Hitlera od radykalnych kroków. Towarzyszyli mu minister obrony Lajos Csatay, minister spraw zagranicznych Jenő Ghyczy i szef sztabu generalnego gen. Ferenc Szombathelyi. Pociąg wyjechał 17 marca, a rano 18 marca delegacja była w Klessheim.

Według relacji węgierskich uczestników Hitler od razu zarzucił regentowi zdradę. Oświadczył, że wie o tajnych rozmowach z aliantami i że nie pozwoli Węgrom powtórzyć tego, co zrobiły Włochy. Zażądał zgody na wkroczenie wojsk niemieckich i na zmianę rządu. Horthy odmówił i w pewnej chwili opuścił salę. Zagroził dymisją. Wtedy usłyszał, że jeśli nie ustąpi, Węgry zostaną zajęte siłą, przy udziale wojsk rumuńskich, słowackich i chorwackich. Szombathelyi przekonywał regenta, że opór nie ma sensu. Po kolejnej rozmowie w cztery oczy Horthy uległ. Nie podpisał przedstawionego mu protokołu, zgodził się jednak pozostać na stanowisku i powołać rząd, któremu Hitler będzie mógł zaufać. Hitler obiecał, że wojska niemieckie wycofają się, gdy taki rząd powstanie. Tej obietnicy nigdy nie spełnił.

19 marca

Wieczorem 18 marca Horthy wsiadł do pociągu powrotnego. Niemcy kilkakrotnie zatrzymywali skład pod różnymi pretekstami, by regent nie zdążył wrócić do kraju przed wojskiem. Tymczasem kolumny Wehrmachtu przekroczyły granicę. Szombathelyi jeszcze z pociągu przekazał armii polecenie, by nie stawiała oporu i witała Niemców jako sojuszników. Rozkaz nie wszędzie dotarł na czas. Według niemieckich i węgierskich zestawień do starć doszło m.in. na moście na Dunaju w Nowym Sadzie, gdzie walczył węgierski batalion straży granicznej, oraz w okolicach Sopronu, Győru, Székesfehérváru i na lotnisku Ferihegy pod Budapesztem. W sumie zginęło według tych danych kilkudziesięciu żołnierzy niemieckich i kilkunastu węgierskich. Część oddziałów węgierskich Niemcy rozbroili, zanim dowiedzieli się, że mają je traktować jako sojusznicze. Na ogół jednak wkroczenie przebiegło spokojnie, a Weichs mógł meldować, że w Budapeszcie panuje cisza.

Gdy pociąg Horthy’ego wjechał około jedenastej na dworzec Kelenföld w Budapeszcie, regenta powitała niemiecka kompania honorowa. Na peronie czekali Jagow, Weichs i Veesenmayer, którego przedstawiono jako nowego pełnomocnika Wielkiej Rzeszy Niemieckiej na Węgrzech. Odtąd to on, a nie poseł, był najważniejszym Niemcem w kraju. Dowództwo wojsk niemieckich na Węgrzech objął gen. Hans von Greiffenberg, dotychczasowy attaché wojskowy w Budapeszcie, a wyższym dowódcą SS i policji został Otto Winkelmann.

Razem z wojskiem przyjechała policja bezpieczeństwa. Akcją aresztowań kierował osobiście szef Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy Ernst Kaltenbrunner. Gestapo miało gotowe listy: politycy liberalni, socjaldemokraci, legitymiści, działacze Partii Drobnych Rolników, przemysłowcy żydowskiego pochodzenia, dziennikarze, oficerowie uchodzący za anglofilów. Pierwszego dnia zatrzymano kilkudziesięciu znanych ludzi, w tym posłów; w ciągu kilku dni liczba aresztowanych doszła według niemieckich danych do około trzech tysięcy. Minister spraw wewnętrznych Ferenc Keresztes-Fischer, który przez lata chronił przed prześladowaniami lewicę i uchodźców, trafił do niemieckiego aresztu i później do obozu koncentracyjnego. Poseł Drobnych Rolników Endre Bajcsy-Zsilinszky ostrzelał z pistoletu gestapowców, którzy wyważyli drzwi jego mieszkania; ranny, został zatrzymany. Były premier István Bethlen ukrył się na prowincji. Kállay schronił się w poselstwie tureckim, gdzie przebywał do jesieni.

Uderzenie dotknęło także Polaków. Od 1939 roku Węgry przyjęły dziesiątki tysięcy polskich uchodźców, żołnierzy i cywilów; wielu z nich przedostało się dalej do Francji, ale część została, a w Budapeszcie działały polskie szkoły, organizacje opiekuńcze i placówki konspiracyjne. Po 19 marca Niemcy zaczęli je likwidować. Wśród aresztowanych w następnych miesiącach był Henryk Sławik, który razem z węgierskim urzędnikiem Józsefem Antallem organizował pomoc dla polskich uchodźców, w tym dokumenty dla polskich Żydów. Zginął w sierpniu 1944 roku w obozie Gusen.

Rząd Sztójaya

Przez trzy dni Horthy próbował zachować choć część wpływu na wybór premiera. Niemcy forsowali Bélę Imrédy’ego, skrajnie prawicowego byłego premiera, regent go odrzucał. Pod groźbą – według części relacji Veesenmayer zapowiadał nawet zajęcie zamku w Budzie – zgodził się 22 marca na kompromisową kandydaturę dotychczasowego posła w Berlinie, gen. Döme Sztójaya. W rządzie znaleźli się ludzie Imrédy’ego, a resort spraw wewnętrznych objął Andor Jaross. Jego sekretarzami stanu zostali László Baky i László Endre, zdeklarowani antysemici, którzy wkrótce wzięli na siebie wykonanie deportacji. Węgry nie straciły formalnie państwowości: miały regenta, rząd, parlament i armię. Ta fasada odróżniała je od krajów okupowanych, ale decyzje zapadały w gabinecie Veesenmayera.

Wyrok na węgierskich Żydów

Najtragiczniejszym skutkiem 19 marca był los węgierskich Żydów. W granicach powiększonych Węgier żyło według najczęściej przytaczanych szacunków około 760–825 tysięcy osób uznawanych za Żydów w świetle ustaw rasowych. Mimo dyskryminacji, pracy przymusowej i zbrodni z lat 1941–1942 była to w 1944 roku największa społeczność żydowska, jaka pozostała jeszcze w zasięgu władzy Rzeszy. Już w pierwszych dniach okupacji do Budapesztu przybył specjalny oddział SS pod dowództwem Adolfa Eichmanna, złożony z doświadczonych organizatorów deportacji z innych krajów. W pierwszych dniach okupacji Niemcy kazali też utworzyć centralną radę żydowską, która miała przekazywać ich polecenia społeczności. Od 5 kwietnia Żydzi musieli nosić żółtą gwiazdę.

Eichmann miał niewielu ludzi. Właściwą robotę wykonały węgierska administracja i żandarmeria, kierowane przez Baky’ego i Endrego. W kwietniu na Rusi Zakarpackiej i w północno-wschodnich komitatach zaczęło się zamykanie Żydów w gettach, a od 15 maja pociągi ruszyły do Auschwitz-Birkenau. Do 9 lipca, według raportu Veesenmayera, wywieziono 437 402 osoby; węgierska żandarmeria podawała nieco niższą liczbę. Większość deportowanych zamordowano w komorach gazowych zaraz po przyjeździe – szacunki mówią o około 320–330 tysiącach. Na początku lipca, pod naciskiem papieża, króla Szwecji, prezydenta Roosevelta i Międzynarodowego Czerwonego Krzyża, a także w obawie przed niemieckim zamachem stanu, Horthy wstrzymał deportacje. Ocalała wtedy większość Żydów budapeszteńskich.

Miejsce w wojnie

Operacja „Margarethe” przyniosła Niemcom to, czego chcieli w najbliższej perspektywie. Węgierska armia została w polu, a jej 1 Armia jeszcze wiosną 1944 roku poszła bronić przełęczy karpackich. Koleje, ropa i żywność pozostały do dyspozycji Rzeszy. Jednocześnie Węgry straciły resztki ochrony przed wojną powietrzną: od kwietnia Budapeszt i węgierskie rafinerie bombardowało amerykańskie lotnictwo z Włoch. Sprawa odejścia od Osi wróciła latem. Po przejściu Rumunii na stronę aliantów w sierpniu 1944 roku Horthy zdymisjonował Sztójaya, a 15 października ogłosił przez radio rozejm z ZSRR. Niemcy odpowiedzieli operacją „Panzerfaust”: porwali syna regenta, zmusili Horthy’ego do abdykacji i oddali władzę Ferencowi Szálasiemu, przywódcy strzałokrzyżowców. Rządy tej partii przyniosły kolejne mordy na Żydach budapeszteńskich i marsze śmierci ku granicy austriackiej. Kraj stał się polem bitwy, a oblężenie Budapesztu trwało do lutego 1945 roku.

Dzień 19 marca 1944 roku pokazał, że Hitler nie zamierza pozwolić żadnemu sojusznikowi wyjść z wojny tak jak Włochom. Był też ostatnim wielkim aktem polityki, w której wojna na wschodzie i Zagłada splatały się ze sobą. Front zbliżał się do Karpat, Rzesza była w odwrocie na wszystkich kierunkach, a mimo to pierwszymi skutkami okupacji węgierskiej stały się nie przegrupowanie wojsk, lecz listy aresztowanych i plan deportacji. Po wojnie Sztójay, Imrédy, Szálasi, Jaross, Baky i Endre zostali skazani na śmierć i straceni w Budapeszcie. Veesenmayer usłyszał w procesie norymberskim ministerstw wyrok dwudziestu lat więzienia, z którego wyszedł już w 1951 roku. Eichmann został schwytany w Argentynie w 1960 roku i stracony w Izraelu w 1962 roku.